کاربر:Gholampour/صفحه تمرین4
ام فضل، دختر مأمون و همسر امام جواد(ع) بود. مأمون از خلفای بنیعباس و معاصر با امام رضا(ع) بود.[۱]
مأمون در سال ۲۰۲ قمری[۲] و در زمان حیات امام رضا(ع)[۳] ام فضل را به عقد امام جواد(ع) درآورد. برخی گفتهاند که هنگام اقامت امام رضا(ع) در خراسان، امام جواد برای دیدار وی به این منطقه سفر کرد[۴] و در همین دیدار بود که مأمون دختر خود را به عقد او درآورد. اما مسعودی، زمان این ازدواج را پس از شهادت امام رضا(ع) دانسته است.[۵]
به گفتۀ شیخ مفید مأمون شیفتۀ اخلاق، علم و ادب محمد بن علی(ع) شده بود. از این رو این ازدواج بنا بر درخواست او صورت گرفت.[۶] امام جواد(ع) مهریهای معادل مهریه حضرت زهرا(س)(۵۰۰ درهم) تعیین کرد.[۷] این ازدواج از ترس اینکه مبادا خلافت از عباسیان به علویان منتقل شود، اعتراض برخی اطرافیان مأمون را در پی داشت.[۸]
مأمون عباسی در سال ۲۰۲ [۹] یا ۲۱۵ق[۱۰] دختر خود اُمُّالفَضل را به عقد امام جواد(ع) درآورد. برخی گفتهاند احتمالاً در دیداری که جوادالائمه با پدرش در طوس داشته،[۱۱] مأمون امالفضل را به عقد او درآورده است.[۱۲] به گفته ابنکثیر (۷۰۱-۷۷۴ق) تاریخنگار اهلسنت، خطبه عقد امام با دختر مأمون در زمان حیات امام رضا خوانده شد؛ اما مراسم ازدواج آنها در سال ۲۱۵ق در شهر تکریت عراق انجام شد.[۱۳]
به گزارش منابع تاریخی، ازدواج جوادالاَئمه با امالفضل، به درخواست مأمون صورت گرفت.[۱۴] گفتهاند هدف مأمون از این درخواست این بود که پدربزرگِ فرزندی از نسل پیامبر(ص) و امام علی(ع) باشد.[۱۵] به گزارش شیخ مفید در کتاب الارشاد، مأمون به جهت شخصیت علمی محمد بن علی(ع) و نیز فضل، دانش، حکمت، ادب و کمال عقل بینظیری که با وجود سن کم در امام مشاهده کرد، دختر خود را به ازدواج آن حضرت درآورد؛[۱۶] اما رسول جعفریان (زاده ۱۳۴۳ش) تاریخپژوه شیعه، بر این است که این ازدواج با انگیزه سیاسی انجام شده است؛ از جمله این انگیزه که مأمون میخواست از این راه، امام جواد و ارتباط او با شیعیان را کنترل کند[۱۷] یا خود را به علویان علاقمند نشان دهد و آنان را از قیام علیه خود باز دارد.[۱۸] به گزارش شیخ مفید، این ازدواج اعتراض برخی اطرافیان مأمون را در پی داشت؛ زیرا بیم آن داشتند که خلافت، از عباسیان به علویان منتقل شود.[۱۹] امام جواد(ع)، مهریه امالفضل را معادل مهریه حضرت فاطمه(س) (۵۰۰ درهم) تعیین کرد.[۲۰] امام از امالفضل صاحب فرزندی نشد.[۲۱]
همسر دیگر جوادالائمه، سَمانه مغربیه است[۲۲] که کنیز بود و به دستور خودش خریداری شد.[۲۳] همه فرزندان امام جواد از سمانه بودند.[۲۴]
امام جواد(ع) از ام فضل، صاحب فرزند نشد.[۲۵]
به گفته مرحوم مظفر، معتصم از طریق امفضل، امام جواد را مسموم و به شهادت رساند و به گمان او، مأمون، امفضل را برای چنین روزی پیشبینی کرده بود.[۲۶]
به گفتۀ مسعودی، معتصم(عموی ام فضل) و جعفر بن مأمون (برادر ام فضل) دائماً در اندیشه کشتن امام جواد(ع) بودند. سرانجام هنگامی که امام از مدینه به بغداد نزد معتصم آمد، با تحریک جعفر، ام فضل سَمّی در انگور نهاد و امام با خوردن آن به شهادت رسید.[۲۷] درباره چگونگی مسمومیت امام جواد(ع) به دست ام الفضل سخنان دیگری نیز گفته شده است.[۲۸] شیخ مفید گفته است: «هرچند عدهای گفتهاند که امام جواد(ع) با سم درگذشته است؛ اما این مطلب برای من ثابت نشده که بتوانم بدان شهادت دهم.»[۲۹] برخی منابع شهادت امام جواد را بر اثر سخنچینی ابن ابی داود قاضی بغداد، نزد معتصم دانستهاند. معتصم توسط منشی یکی از وزیرانش امام جواد(س) را مسموم کرد و به شهادت رساند.[۳۰]
به گزارش علی بن حسین مسعودی تاریخنگار قرن چهارم قمری، ام الفضل پس از مسموم کردن امام جواد(ع) پشیمان شد و گریه میکرد، اما امام جواد(ع) او را نفرین کرد.[۳۱] معتصم پس از شهادت امام جواد(ع)، ام الفضل را به قصر خود برد[۳۲] اما طولی نکشید که به مرض سختی مبتلا شد و بر اثر همان از دنیا رفت.[۳۳]
پانویس
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۶۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ ابن فندق، تاریخ بیهق، کتابفروشی فروغی، تهران،ص۴۶.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۴.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۶۶.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۴۶.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱-۲۸۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، نشر علامه، ج۴، ص۳۸۰.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.
- ↑ حسّون، أعلام النساء المؤمنات، ۱۴۲۱ق، ص۵۱۷.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.
- ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.
- ↑ مظفر، تاریخ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۸.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ناشر: انصاریان، قم،۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
- ↑ ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ عیاشی، التفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق،ج۱، ص۳۲۰.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۳۴۵.
- ↑ ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۱.
منابع
- ابن شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، مؤسسه انتشارات علامه، قم، ۱۳۷۹ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، تحقیق هاشم رسولی، قم، نشر علامه، بیتا.2
- ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.2
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، چاپ مکتبة بنی هاشمی، تبریز، ۱۳۸۱ق.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح و تعلیق: احمد بهمنیار، مقدمه: محمد بن عبدالوهاب قزوینی، کتابفروشی فروغی، تهران.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تحقیق احمد بهمنیار، تهران، انتشارات فروغی، ۱۳۶۱ش.2
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۷۹ش.2
- جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه(ع)، قم، انصاریان، چاپ پنجم، ۱۳۸۱ش.2
- حَسّون، محمد، أعلام النساء المؤمنات، تهران، دارالاسوه، ۱۴۲۱ق.2
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمدأبوالفضل ابراهیم، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.2
- عاملی، جعفرمرتضی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر العیاشی، تصحیح: هاشم رسولی محلاتی، المکتبة العلمیه الاسلامیه، تهران.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، موسسه انتشارات هجرت، چاپ هفدهم، ۱۳۸۶ش.2
- مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی طالب، انصاریان، قم، ۱۴۲۶ق.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابیطالب علیهالسلام، قم، مؤسسة أنصاریان، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۶ق.2
- مسعودی، علی بن حسین، مروجالذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مظفر، محمدحسین، تاریخ شیعه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- مفید، الإرشاد، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.2
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بیتا.2