ویکی شیعه:پیش‌نویس خلقت انسان
خَلقت انسان، از بنیادی‌ترین مباحث انسان‌شناسی اسلامی است که با شناخت جایگاه انسان در نظام آفرینش، رابطه او با خداوند، کرامت، مسئولیت و هدف زندگی مرتبط است. قرآن کریم آفرینش انسان را در مراحل گوناگون، از نطفه تا شکل‌گیری جنین، تبیین کرده و با اشاره به نفخ روح الهی، از بُعدی فراتر از جنبه مادی انسان سخن می‌گوید. همچنین، برخورداری از مواهب عقل و فطرت از ویژگی‌های برجسته انسان در آموزه‌های اسلامی است که با نحوه خلقت وی مرتبط است.
در قرآن، اهداف آفرینش انسان شامل عبادت خداوند، آزمون و ابتلا، دستیابی به مقام خلافت الهی و بهره‌مندی از رحمت خداوند دانسته شده است. بر اساس دیدگاه رایج مفسران، حضرت آدم(ع) نخستین انسان آفریده‌شده از خاک و حضرت حوا همسر او و منشأ نسل کنونی بشر هستند؛ بااین‌حال، درباره چگونگی تکثیر نسل آدم و مسئله عالم ذر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
از سوی دیگر، نظریه تکامل، منشأ انسان را در چارچوب فرایند تدریجی تحول گونه‌ها بررسی می‌کند. این مسئله موجب شکل‌گیری دیدگاه‌های مختلف درباره تعارض یا سازگاری علم و دین در مسئله خلقت انسان شده است. برخی اندیشمندان، آفرینش مستقل آدم(ع) را ناسازگار با تکامل می‌دانند؛ درحالی‌که برخی دیگر، با تفسیر متفاوت از متون دینی، امکان سازگاری این دو دیدگاه را مطرح می‌کنند.
اهمیت و جایگاه
مسئله خلقت و آفرینش انسان از بنیادی‌ترین مباحث انسان‌شناسی در اندیشه اسلامی است[۱] که بحث درباره آن مبنای فهم جایگاه او در نظام آفرینش، نسبت او با خداوند، معنای زندگی، کرامت ذاتی، مسئولیت اخلاقی و سرنوشت نهایی وی را فراهم می‌آورد.[۲]
قرآن کریم با طرح مکرر داستان آفرینش آدم(ع)، تبیین مراحل خلقت انسان و بیان نفخ روح الهی، این موضوع را در کانون آموزه‌های اعتقادی خود قرار داده و آن را مقدمه‌ای برای شناخت هویت و رسالت انسان معرفی کرده است.[۳] در اندیشه شیعی نیز، افزون بر آیات قرآن، روایات اهل‌بیت(ع) ابعاد مختلف خلقت انسان، از آفرینش جسم و روح تا فلسفه آفرینش و جایگاه انسان در نظام هستی را تبیین کرده‌اند.[۴]
ازاین‌رو، بررسی خلقت انسان تنها ناظر به چگونگی آغاز حیات بشری نیست، بلکه مباحثی همچون خلافت الهی، اختیار، تکلیف، کمال، معاد و نسبت انسان با دیگر موجودات را نیز دربر می‌گیرد و از مباحث محوری در تفسیر، کلام، فلسفه و انسان‌شناسی اسلامی به‌شمار می‌رود.[۵]
مسئله آفرینش انسان، به‌ویژه پس از طرح نظریه تکامل توسط چارلز داروین، به یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفه دین، به‌ویژه در قرن بیستم و بیست‌ویکم میلادی، تبدیل شده است.[۶] این موضوع در قالب مسئله تعارض علم و دین مورد توجه گسترده قرار گرفته و منشأ مناقشات فراوانی میان اندیشمندان شده است.[۷] در این میان، دو رویکرد اصلی شکل گرفته است: آفرینش‌گرایی که بر آفرینش مستقیم انسان از سوی خداوند تأکید دارد و تکامل‌گرایی که منشأ انسان را در چارچوب فرایند تکامل زیستی تبیین می‌کند.[۸]
مراحل خلقت انسان در قرآن
به‌گزارش برخی آیات، خداوند نسل انسان را از آب پدید آورد.[۹] در آیات ۴۰ سوره مرسلات و ۸ سوره سجده، چنین گزارش شده است که انسان را از آب بی‌مقدار (ماء مهین) و در آیه ۶ سوره طارق، از آب جهنده (ماء دافق)، پدید آورده است.[۱۰]
مفسران، منظور از آب در این آیات را همان «نطفه» دانسته‌اند.[۱۱] غیر از آن در آیات متعددی به آفرینش نسل انسان از نطفه نیز تصریح شده است.[۱۲] پس از آن در آیاتی مانند آیات ۱۳ و ۱۴ سوره مؤمنون و آیه ۵ سوره حج به مراحل رشد و تطور انسان از نطفه به عَلَقه (خون بسته)، از علقه به مُضغه (گوشت جویده شده)، از مضغه نیز استخوان‌ها (عِظام) پدید آمده و بعد روی این استخوان‌ها به وسیله گوشت پوشانده می‌شوند، اشاره کرده است.[۱۳]
در انتهای این آیات، پس از کامل شدن جنین با تعبیر «ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ»، خبر از خلق و آفرینش جدیدی می‌دهد که با آن، مرحله جدیدی در آفرینش انسان تحقق می‌یابد و در آن انسان واجد اوصافی مانند علم، حیات و قدرت می‌شود.[۱۴]
خلقت انسان از روح و بدن
در تعالیم قرآن، انسان از دو ساحت جسمانی و روحانی برخوردار است. از یک سو، بدن انسان و به‌ویژه خلقت آدم(ع) به عناصر مادی مانند خاک، گل و گل خشکیده نسبت داده شده است.[۱۵] از سوی دیگر، پس از تسویه و سامان‌یافتن بدن مادی و عنصری، مرحله‌ای متمایز با تعبیر «نفخ روح» در آیاتی مانند «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي» و «ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ» بیان شده است.[۱۶] در روایاتی که ذیل این آیات آمده است نیز به خلقت دو ساحتی انسان از بدن مادی و روح اشاره شده است.[۱۷]
غیر از این، به‌گفته عالمان، در آیه ۳۰ سوره روم که به آیه فطرت معروف است، خداوند به نوعی خلقت ویژه برای انسان با تعبیر فطرت استفاده کرده است که به نوعی بینش خاص درباره انسان اشاره دارد.[۱۸] همچنین، برخورداری انسان از موهبت عقل[۱۹] و دارا بودن ظرفیت شناخت و دریافت علم الهی که در ماجرای آفرینش آدم(ع) با «تعلیم اسماء»، در آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا»، بیان شده است، از دیگر ویژگی‌های خاص انسان در نظر گرفته شده که با خلقت وی عجین شده‌اند.[۲۰]
عالم ذر و میثاق الهی
درباره نحوه میثاق الهی در عالم ذر و ارتباط آن با آفرینش انسان، برخی گفته‌اند، خداوند پیش از زندگی دنیوی، بدن‌هایی بسیار کوچک از خاک برای انسان‌ها آفرید و روح آنان را به این بدن‌ها پیوند داد.[۲۱] سپس از آن‌ها پرسید: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» و همگی پاسخ دادند: «آری، تو پروردگار مایی.» به این ترتیب، انسان‌ها به یگانگی خداوند اقرار کردند و پیمان الهی را پذیرفتند.[۲۲]
با این حال، درباره اصل وجود عالم ذر و چگونگی وقوع آن، به عنوان مرحله‌ای از حیات انسان پیش از حیات دنیوی، میان دانشمندان دینی اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را عالمی واقعی و از مسلمات دینی می‌دانند،[۲۳] در حالی که گروهی دیگر چنین دیدگاهی را نمی‌پذیرند.[۲۴] عده‌ای نیز اصل میثاق الهی را قبول دارند، اما معتقدند جزئیات و چگونگی وقوع آن به‌روشنی قابل تعیین نیست.[۲۵]
هدف از خلقت انسان
در آیات متعددی هدف از خلقت انسان بیان شده که به شرح زیر است:
- عبادت: بنا به گفته مفسران، قرآن کریم در آیه «وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»،[۲۶] به صراحت یکی از اهداف آفرینش انسان را عبادت خداوند معرفی کرده است.[۲۷]
- ابتلاء و آزمون: برخی مفسران با استناد به آیاتی مانند آیه ۲ سوره ملک و آیه ۲ سوره انسان، آزمون و ابتلا را که همان رسیدن به مقام تعهد، تکلیف و مسئولیت است، یکی از اهداف آفرینش و خلقت انسان معرفی کرده‌اند.[۲۸]
- خلافت الهی: برخی عالمان و محققان، با استناد به آیاتی مانند «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً»،[۲۹] و آیه ۱۶۵ سوره انعام، رسیدن به مقام خلیف الهی را یکی از اهداف و فلسفه آفرینش انسان معرفی کرده‌اند. منظور از جانشینی و خلیفه الهی انسان این است که او به مقام انسان کامل و یا به والاترین مراحل کمال انسانی دست می‌یابد.[۳۰]
- رحمت الهی: برخی مفسران، با استناد به آیه ۱۱۹ سوره هود، درباره غایت آفرینش انسان گفته‌اند خداوند آنان را آفرید تا مشمول رحمت خودش قرار بدهد.[۳۱]
آفرینش از خاک
در آیات مربوط به آفرینش حضرت آدم(ع) مواد مختلفی را به عنوان ماده نخست برای آفرینش آدم مانند آفرینش از خاک،[۳۲] گِل (طین)،[۳۳] گِل چسبنده (طین لازب)،[۳۴] گِل خشکیده (صلصال)[۳۵] و گِل بدبو (حماء مسنون)،[۳۶] اشاره شده است.
به‌گفته طبرسی، صاحب تفسیر مجمع البیان، هیچ تعارضی در این نحوه بیان خلقت آدم(ع) نیست و هر یک از آن‌ها از حالت‌های متفاوت آفرینش آدم خبر می‌دهد و برای جمع بین این آیات می‌گوید اصل و ماده آفرینش آدم(ع) خاک بود، سپس خاک را به گِل تبدیل نمود و بعد آن را رها کرد تا تغییر کند و نرم و سست شود و پس از آن رها کرد تا خشک شود.[۳۷]
پس از شکل‌گیری این پیکره و متعادل شدن آن که در قرآن با اصطلاح تسویه در ضمن آیه «فَإِذا سَوَّيْتُهُ» بیان شده، در نهایت با دمیدن روح خود در این پیکره که با تعبیر «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي»، بیان شده مرحله‌ای از آفرینش آدم(ع) تحقق می‌یابد.[۳۸]
نخستین انسان
مفسران، با توجه به برخی آیات قرآن، آدم(ع) را نخستين انسان آفريده شده از خاک می‌دانند که نسل کنونی بشر از او تکثیر شده است.[۳۹] با این حال، برخی مفسران با استناد به آیه ۳۰ سوره بقره که فرشتگان از خداوند می‌پرسند «آیا می‌خواهی در زمین کسی را قرار بدهی که فساد و خونریزی کند؟»،[۴۰] گفته‌اند پیش از خلقت آدم(ع) موجوداتی بر روی زمین زندگی می‌کرده‌اند که جنگ و خونریزی می‌کرده‌اند و پیشینه آنان سبب بدگمانی فرشتگان به نسل آدم شده است.[۴۱]
براین اساس، برخی عالمان بر این باورند که حتی اگر در علم دیرینه‌شناسی براساس نشانه‌هایی ثابت شود که پیش از خلقت آدم(ع) نشانه‌هایی از زندگی انسان در زمین وجود داشته است، مربوط به دوره‌های پیش از خلقت آدم و پیش از تاریخ حقیقی دانست و انسان کنونی ارتباطی به انسان‌های پیش از خلقت آدم(ع) ندارند.[۴۲]
تکثیر نسل آدم
سید محمدحسین طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان، ذیل آیه ۱ سوره نساء گفته است از سیاق این آیه چنین به نظر می‌رسد که منظور از «نفس واحده» در «خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا»،[۴۳] آدم(ع) و منظور از زوج وی، همسرش حوا است و این دو، پدر و مادر نسل کنونی بشر به شمار می‌روند.[۴۴]
با این حال، درباره این مسئله که تکثیر نسل آدم(ع) به چه صورتی بوده، اختلاف نظر بوده و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه مطرح شده است. طباطبایی، تکثیر نسل را ناشی از ازدواج فرزندان آدم با یکدیگر می‌داند و معتقد است حرمت ازدواج با محارم حکمی تشریعی است که در آن زمان، به اقتضای مصلحت الهی، ممنوع نبوده است.[۴۵]
برخی نیز با استناد به روایاتی، بر این نظرند که خداوند برای فرزندان آدم(ع) حوریه‌هایی از بهشت فرستاد و آن‌ها با این حوریه‌ها ازدواج کردند و صاحب فرزندان دختر و پسر شدند و سپس این فرزندان با یکدیگر ازدواج کردند و از آنجا نسل آدم(ع) تکثیر و استمرار یافت.[۴۶]
مسئله تکامل و خلقت انسان
به‌گزارش برخی عالمان و محققان، میان تلقی ادیان از خلقت انسان و نظریه تکامل، در اصل آفرینش و پیدایش انسان، ناسازگاری وجود دارد.[۴۷] در متون مقدس و به‌ویژه در قرآن، انسان موجودی معرفی می‌شود که آفرینش او به‌صورت مستقل و با اراده و فعل مستقیم الهی آغاز شده است؛ در مقابل، نظریه تکامل زیستی، پیدایش انسان را نتیجه یک فرایند تدریجی و تاریخیِ تغییر و تبارزایی گونه‌ها می‌داند و برای ظهور انسان، آفرینش مستقل یک گونه به‌صورت جداگانه را ضروری نمی‌شمارد؛ بلکه انسان را در امتداد تاریخ طبیعی حیات و دارای نیای مشترک با دیگر جانداران قرار می‌دهد.[۴۸]
از این رو، اگر آیات مربوط به خلقت آدم به معنای آفرینش زیستیِ مستقل و مستقیم نخستین انسان از خاک، بدون پیشینه تبارشناختی از موجودات پیشین تفسیر شوند، میان این تلقی و قرائت رایج از نظریه تکامل تعارض پدید می‌آید و همین اختلاف، در سطح گسترده‌تر، به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های بحث تعارض یا سازگاری علم و دین درباره منشأ انسان تبدیل شده است.[۴۹]
البته عالمان معتقدند که بین این دو نظریه درباره آفرینش انسان، ناسازگاری وجود ندارد. برای نمونه مرتضی مطهری با تفکیک بین خلقت نوع انسان و آفرینش حضرت آدم(ع)، بر این باور است که بین خلقت نوع انسان با آنچه در تکامل زیستی درباره آفرینش انسان بیان شده، تضادی وجود ندارد و به فرض آن که نظریه تکامل از نظر علمی قطعی باشد، ظواهری که در متون دینی درباره کیفیت خلقت آدم(ع) آمده را می‌توان به تأویل برد و آن را نمادین در نظر گرفت.[۵۰]
پانویس
- ↑ ملک‌جعفریان، «بررسی تطبیقی نظریه تکامل و آفرینش انسان در قرآن کریم با رویکرد فلسفه دین»، ص۴۰.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۶۹-۲۷۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۳۰ و ج۱۲، ص۱۵۱-۱۵۵؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ج۱، ص۳۲۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۶۰، ص۲۶۸-۳۱۷؛ مطهری، فطرت، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۳-۱۱۴.
- ↑ ملاصدرا، اسفار اربعه، ۱۹۸۱م، ج۷، ص۱۲۷-۱۲۸ و ج۸، ص۱۴۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۳۰ و ج۱۲، ص۱۵۱-۱۵۵؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۶۹-۲۷۰؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ج۱، ص۳۱۷-۳۲۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به پلانتینگا، دنت، آیا علم و دین ناسازگارند؟، ۱۴۰۲ش، ص۵-۲۵.
- ↑ باربور، علم و دین، ۱۳۹۳ش، ص۳۹۷ و ۴۰۵-۴۱۲؛ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۳۶۰.
- ↑ باربور، علم و دین، ۱۳۹۳ش، ص۳۹۷ و ۴۰۵-۴۱۲؛ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۳۶۳-۳۶۴.
- ↑ سوره فرقان، آیه ۵۴؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۵، ص۲۲۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۲۶۰؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۵، ص۲۲۹؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به سوره نحل، آیه ۴؛ سوره یس، آیه ۷۷؛ سوره قیامت، آیه ۳۷؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۳۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۹، ص۳۶۳؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۳۲-۳۳۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۵، ص۲۰-۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۱۲۵؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۱۷۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۲، ص۱۷۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۲۹۹؛ مطهری، فطرت، ۱۴۰۱ش، ص۱۱.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۶۲؛ مطهری، فطرت، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۳-۱۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۱۶؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۵۳.
- ↑ بیابانی اسکویی، جایگاه عالم ذر و ارواح در فطرت توحیدی انسان، ۱۳۹۴ش، ص۴۳۳.
- ↑ بیابانی اسکویی، جایگاه عالم ذر و ارواح در فطرت توحیدی انسان، ۱۳۹۴ش، ص۴۳۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۴۲۵؛ جزایری، نورالبراهین، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۸۴-۱۸۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ مفید، المسائل السرویة، ۱۴۱۳ق، ص۴۶؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۸، ص۳۱۵-۳۱۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: خوئی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۶۹؛ مصباح یزدی، معارف قرآن (۱-۳)، ۱۳۸۶ش، ص۴۸.
- ↑ سوره ذاریات، آیه ۵۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۸، ص۳۸۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۳۳۶-۳۳۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳۰.
- ↑ فارسی‌نژاد، دژآباد، «فلسفه آفرینش جهان و انسان از دیدگاه قرآن»، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ فارسی‌نژاد، دژآباد، «فلسفه آفرینش جهان و انسان از دیدگاه قرآن»، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۵۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۱۲۵؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ سوره سجده، آیات ۷-۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۲۰۷؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ سوره صافات، آیه ۱۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۲۳؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ سوره الرحمن، آیه ۱۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۱۲۵؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ سوره حجر، آیات ۲۸ و ۳۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۱۲۵؛ مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۲۷-۳۲۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۱۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۷، ص۱۲۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳۰؛ مکارم شیرازی، ترجمه قرآن، ۱۳۷۴ش، ص۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۷۴؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ج۱، ص۲۲۷-۲۲۸.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۱۳۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۱۳۷.
- ↑ علامه مجلسی، حیاة القلوب، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۵.
- ↑ باربور، علم و دین، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۵-۴۰۷؛ سحابی، خلقت انسان، ۱۳۷۵ش، ص۶-۹.
- ↑ سحابی، خلقت انسان، ۱۳۷۵ش، ص۶-۹؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۵۱۳-۵۱۴؛ حسینی، «از سازگارگرایی تا ضد سازگارگرایی خداباوری و تکامل داروینی: بررسی و نقد چهار دیدگاه»، ص۷۸.
- ↑ سحابی، خلقت انسانم، ۱۳۷۵ش، ص۶-۹؛ باربور، علم و دین، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۵-۴۰۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۵۱۴-۵۱۵.
منابع
- باربور، ایان، علم و دین، ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۳ش.
- بیابانی اسکویی، محمد، جایگاه عالم ذر و ارواح در فطرت توحیدی انسان، تهران، موسسه فرهنگی نبأ، ۱۳۹۴ش.
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو، ۱۳۹۳ش.
- پلانتینگا، آلوین و دنیل دنت، آیا علم و دین ناسازگارند؟، ترجمه مهدی غیاثوند، تهران، نشر کرگدن، ۱۴۰۲ش.
- توران، امداد، «مضمون‌شناسی احادیث خلقت نوری اهل البیت علیهم‌السلام»، در مجله شیعه‌پژوهی، شماره ۳، ۱۳۹۴ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، فصول المهمة فی اصول الائمة، قم، مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع)، ۱۴۱۶ق.
- جزایری، نعمةالله بن عبدالله، نورالبراهین، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۷ق.
- خوئی، ابوالقاسم، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، با تعلیقات جواد تبریزی، قم، دفتر نشر برگزيده، ۱۴۱۶ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۵ق.
- حسینی، سیدحسن، «از سازگارگرایی تا ضد سازگارگرایی خداباوری و تکامل داروینی: بررسی و نقد چهار دیدگاه»، پژوهشنامه فلسفه دین، سال سیزدهم، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- سحابی، یدالله، خلقت انسان، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوی، بی‌تا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المسائل السرویة، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- فارسی‌نژاد، علیرضا و حامد دژآباد، «فلسفه آفرینش جهان و انسان از دیدگاه قرآن»، فصلنامه اندیشه دینی انشگاه شیراز، شماره ۳۰، بهار ۱۳۸۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن، قم، مؤسسه در راه حق، ۱۳۶۵ش.
- مطهری، مرتضی، فطرت، تهران، انتشارات صدرا، ۱۴۰۱ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحكمة المتعالية فی الأسفار العقلية الأربعة ، بیروت، دار إحياء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۹۸۱م.
- ملک‌جعفریان، سید امیرعباس، «بررسی تطبیقی نظریه تکامل و آفرینش انسان در قرآن کریم با رویکرد فلسفه دین»، فلسفه تحلیلی، شماره ۴۷، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب العلمیة، ۱۳۷۴ش.
- نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.