توبه

این مقاله در حال تکمیل و ویرایش است.حسن رضایی (بحث) ‏۶ فوریهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۹:۵۷ (IRST)

توبه، مفهومی است در قرآن کریم و رشته‌های گوناگون علوم اسلامی که به معنای بازگشت بنده به سوی خداوند. این واژه در اصطلاح دینی درباره بازگشت از گناهان به کار می‌رود.

واژه شناسی

این واژه از ریشه «ت و ب» گرفته شده که در زبانهای گوناگون سامی به معنای «بازگشتن» به کار رفته است. در منابع لغت عربی نیز برخی همین معنا را معنای اصلی این ریشه دانسته‌اند. البته همواره عالمان مسلمان توجه داشته اند که معنای اصلی توبه در عربی همان بازگشتن است. همین معنای لغوی، در آثار گوناگون فقهی، کلامی و عرفانی رواج یافته و در اصطلاح شناسی توبه اثر گذاشته است. بیشتر عالمان قرآن و حدیث، چون خطابی، حلیمی و طوسی ، فقیهانی چون نووی ، متکلمانی چون ماتریدی و ابن‌فورک و عارفانی چون ابوالعباس ابن‌عطا و قشیری بر محور همین معنا، توبه را تفسیر کرده‌اند. مفهوم توبه در قرآن کریم و پس از آن در احادیث به طور گسترده‌ای بیان شده، و در دوره شکل‌گیری علوم اسلامی، در شاخه‌های مختلف آن از فقه و کلام گرفته تا اخلاق و عرفان راه یافته است.

توبه در قرآن کریم

کاربردهای توبه در قرآن

این واژه در قرآن کریم به چند صورت به کار رفته است.

• در یک کاربرد، این واژه به صورت ثلاثی مجرد و با صیغه «تابَ یتوبُ» و با حرف جرّ «على» به کار رفته و اشاره به توبه پذیرفتن دارد و فاعل آن خداوند است.
• در یک کاربرد دیگر، این واژه با حرف جرّ «الى» به کار رفته و اشاره توبه‌کردن دارد که از سوی بنده و به معنای بازگشت به خداوند است.
• در کاربردهای دیگر نیز این فعل به معنای توبه کردن به کار رفته است.

در همان کاربرد اول، تواب به عنوان یکی از اسامی خداوند(اسماء الله) بارها به کار رفته است. بر اساس کاربرد دوم نیز صیغه تواب برای انسان به کار رفته است.

در برخی از کاربردهای قرآنی، توبه الهی در تعامل با توبه انسانی نهاده شده، و سخن از آن شده است که اگر کسی توبه کند، خداوند توبه‌پذیر است

در آیات مختلف قرآن کریم، توبه خداوند در کنار اموری قرار داده شده است که عبارتند از:

عفو و بخشش از سوی خداوند؛

هدایت از ناحیه خداوند؛

تبیین و روشن کردن برخی امور برای انسان از سوی خداند.

همچنین پذیرش توبه بارها در مقابل عذاب الهی مطرح گردیده است که در این حالت، پذیرش توبه می تواند به معنای بازگرداندن عذاب باشد.

ارتباط توبه با بخشش گناهان

ارتباط توبه با استغفار و بخشایش گناهان که در برخی از آیات از آن سخن رفته نیز ناظر به بسط همین کاربرد اخیر است (نک‌ : مائده/5/74؛ هود/11/3، 52، 61، 90؛ غافر/40/3). هم از این رو ست که به هنگام سخن از نخستین عصیان در داستان آفرینش آدم (ع)، نخستین توبه نیز رخ می‌دهد و آدم (ع) با «تلقی کلمات» از پروردگارش، توبه‌اش پذیرفته می‌گردد (بقره/2/37)

انواع توبه

باید توجه داشت که توبه همواره به همراه گناهی که قبلا رخ داده نیست؛ قرآن کریم در جایی اعلام می‌کند که خداوند بر پیامبر(ص) و مهاجرین و انصاری که از او پیروی کردند، «توبه پذیرفت» (توبه/ 9/117)، بدون آنکه سخن از گناهی رفته باشد. حتى در آیه ای سخن از برگزیدن آدم(ع) آمده، و «آنگاه (خداوند) او را توبه پذیرفته و هدایت کرده است» (طه/20/122).

حقیقت توبه قرآنی

نتیجه ای که از بررسی کارکردهای توبه در قرآن به دست می آید این است که توبه قرآنی اشاره به وجود نوعی رابطه میان انسان و خداوند است که در آن خداوند فضیلتی را به انسان عطا می‌کند و او را در مسیر رستگاری تأیید می‌کند. توبه فضیلتی است که مداومت بر آن، از ویژگی های بندگان جویای پاکیزگی شمرده شده است که خداوند آنان را دوست می‌دارد (بقره/2/222).

توبه مورد قبول

پذیرش توبه از آنِ کسانی است که در اثر نادانی، دست به کاری نادرست زده اند ولی فورا به توبه روی می آورند، نه کسانی که تا لحظه رسیدن اجل خود به کارهای زشت می پردازند و آنگاه که مرگ آنان را در می یابد، تازه می گویند من اکنون توبه کردم و نه کسانی که در حال کفر می‌میرند. (نساء/4/17- 18).

=توبه نصوح

در آیه‌ای از قرآن کریم، از مردم خواسته شده است تا به سوس خداوند توبه نصوح بیاورند.(تحریم/66/ 8) با توجه به ریشه سامی واژه نصوح و نیز سیاق آیه، این واژه می تواند از ماده "ن ص ح" و به معنای «پاک و خالص» (قیاس کنید: عبری و آرامی: گزنیوس، ص663)، یا به معنای «با دوام، با ثبات» (قیاس کنید: عبری: همانجا؛ زامیت، ص402) گرفته شده باشد. بر این اساس، توبه نصوح توبه ای است که همراه با پاکی و خلوص نیست باشد یا توبه ای است که با دوام باشد و شکسته نشود که این معنای دوم، مشهورتر است. به همین جهت، توبه نصوح توبه‌ای دانسته شده که توبه‌کننده در آن قصد دوام و پایداری دارد (مثلاً نگاه کنید‌: طبری،ج28، ص 168؛ کلینی، ج2، ص432؛ راغب، ذیل نصح؛ طبرسی، ج10، ص62-63؛ قرطبی، ج8، ص227، ج18، ص197).