مقاتل الطالبیین (کتاب)

مَقاتِلُ الطّالبيّين کتابی از علی بن حسین بن محمد، معروف به ابوالفرج اصفهانى متوفای 356 هجری قمری است. این کتاب به «مقاتل آل ابی طالب» نیز شهرت دارد.

موضوع کتاب

این کتاب درباره كشته ‏شدگان خاندان ابوطالب يعنى فرزندان على (ع)، جعفر و عقيل است.

هدف از نگارش‏

ابوالفرج هدف از تأليف خود را فراهم آوردن شرحى كوتاه از چگونگى زندگى و مرگ فرزندان ابو طالب از زمان پيامبر اکرم(ص) تا زمان نگارش كتاب بيان می ‏كند. البته وى تنها اخبار طالبيانى را گرد آورده كه مرگشان دلايلى سياسى داشته، يا قيام‏ هايى را روايت كرده كه هدف آنان اجراى عدالت بوده است. بنا بر قول مصحح در مقدمه کتاب، هدف اصلی نویسنده کتاب ذکر تاریخ ائمه و بزرگان زیدیه است و گویا در راستای جانبداری از مذهبش این کتاب را تألیف نموده؛ زیرا در تمجید بزرگان زیدیه مبالغه نموده است.

روش تأليف‏

اين كتاب به شيوه روايى تدوين شده ولى از آنجا كه مؤلف بناى بر رعايت اختصار داشته گاه همه اسانيد مربوط به اخبار را ذكر نمی ‏كند. نگارش اين كتاب در سال 313 به پايان رسيده است.

محتوای کتاب

مؤلف اخبار 500 نفر از اين خاندان را آورده و با شرح حال جعفر بن ابی طالب در زمان پیامبر(ص) آغاز می شود و سپس به دوران بنی اميه و بنی ‏عباس پرداخته و نام علويان را زير نام خليفه‏ اى كه در آن زمان حكم می ‏رانده، آورده و در عصر اموی با احوال عبیدالله بن علی به پایان می برد. مؤلف نخست نام كامل و نسب فرد را می آورد و گاه نام مادران وى را تا جدّ اعلى نقل می ‏كند. وی در پايان روايات، معمولا اشعارى را كه در رثا يا مدح آن فرد سروده شده و گاه متجاوز از صد بیت است، ذكر می كند.

ابوالفرج به مقتل حسین بن علی(ع)، اهل بیت و اصحاب و اسارت خاندانش اختصاص داده است و درباره آن بحث مبسوطی می کند.

منابع‏ کتاب

منابع، در اين كتاب از اهميت ويژه‏ اى برخوردار است و بيشتر مؤلفانى كه ابوالفرج به آنان استناد كرده، كتاب‏ هاى ارزشمندى مرتبط با موضوع همين كتاب داشته‏ اند، ولى اكنون نشانى از هيچ يك در دست نيست.

مهم‏ترين منبعى كه به طور گسترده مورد استفاده وى قرار گرفته، كتابى است در اخبار خروج محمد بن عبد الله، معروف به نفس زكيه و برادرش ابراهيم، تأليف ابن شبّه كه به نام «كتاب محمد و ابراهيم ابنى عبد الله بن حسن» مشهور است که به نظر می رسد وى بنا به گرايش مذهبی اش اخبار را گزينش كرده است. از ديگر مآخذ ابو الفرج در نقل اخبار مربوط به قيام علويان در زمان منصور عباسى می توان به زبير بن بكار، ابن ابى خيثمه، واقدى و محمد بن على بن حمزه علوى اشاره كرده كه ابو الفرج در نقل اخبار كوتاه پايانى كتاب، بر مقاتل الطالبيين او تكيه داشته است.

اهميت و جایگاه كتاب‏

كتاب مقاتل بعدها، بيشتر به سبب جامعيت و نيز دقتى كه در نقل اخبار آن صورت گرفته، مورد استناد و استفاده مؤلفان بسيار واقع شد. شيخ مفيد، ابن صوفى و ابن عنبه، همچنين مؤلفان زيدى و هم ‏مسلک مؤلف كه به جمع و نقل اخبار مربوط به ائمه و بزرگان خود همت گماشتند، همواره از كتاب مقاتل به عنوان اصلی ترين مأخذ نام برده‏ اند.