بحث ویکی شیعه:پیش‌نویس تاریخ پیامبر اسلام
@Mahdi1382: با سلام و احترام و خدا قوت، مدخل حاضر را تا ابتدای مدینه مطالعه کردم و چند نکته عرض میشود:
- ولادت ها همه ذیل ۲۵ عام الفیل آمده: پیشنهاد: ==بعد از ازدواج== بدون تاریخ‌ها اول بیاید بعد تاریخدارها
- در این مدخل توقع خواننده مطالعه رویداد و وقایع است؛ اما برخی عناوین با این غرض تناسب ندارند مانند : دوران اقامت، داستان فلان ، پیشگوییها ، خط سیر پیامبر،
- برخی عناوین نیازمند توضیح اند و بدون توضیح اهمیتی برای نوشتن آنها دیده نمیشود مانند دیدن رویا، مذاکره عتبه با پیامبر،
- اقوال مختلف را باید در یکجا جمع کرد (بعثت)
- برخی وقایعی که ارتباط پررنگی با پیامبر ندارند بهتر است حذف شوند: نزول سوره ها ، چهل روز در خانه ...، شهادت یاسر، آزاد شدن بلال، اسلام آوردن صحابه، شکنجه شدن خباب، لیلة المبیت برای امام علی است نه پیامبر،
- برخی وقاع دو یا چند جا آمده اند، مانند پیشگویی بحیرا، اسلام آوردن ملعون دوم، اسلام آوردن حمزه، ... (پیشنهاد: قول مشهورتر یا یکی از اقوال بیاد و اقوال دیگر داخل پرانتز همانجا ذکر شوند)
- سریه ها که پیامبر در آنها حضور نداشته میتوان حذف کرد.--Alikhani (بحث) ۲۰ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۷ (+0330)
@Alikhani: سلام وادب وخداقوت...متشکر و ممنونم از نکات و دقت نظرات .شکرالله تعالی مساعیکم الجمیله. مدیر این پروژه استاد حقانی است و بنده هم در کنار ایشان و تحت نظارت ایشان مشغول انجام وظیفه‌ام(این یعنی هرچه فریاد دارید برسر...بزنید) فقط چند نکته را یادآوری بکنم. قراربوده در گاه‌شمار پیامبر همه اموری که به نحوی در تاریخ زندگانی پیامبر بوده و به نحوی با ایشان ارتباط داشته نقل بشود. چون حضور و عدم حضور پیامبر در این وقایع و حوادث اختلافی است فعلا علی الحساب نقل شده تا بعد تدوین نهایی بشه. برخی حوادث چون مقدمه کاری بوده که پیامبر بعدا انجامش داده ذکر شده مانند لیلة المبیت. که ممکن است بعدا با یک وحدت رویه حذف بشود.فعلا بنا بر یادداشت حد اکثری مطالب در این گاه‌شماربوده ولی بی شک برخی مطالب نیازمند توضیح و یا حذف ( جرح و تعدیل ) است. تکرار وقایع باید اصلاح بشود. ولی گاه در این که کدام تاریخ و یک حادثه با چه جزییاتی مشهورتر است واقعا اختلاف است. بنده خودم معتقد به حذف نیستم و یادداشت حداکثری را باوردارم منتها می تواندمثلا در یادداشت به عنوان توضیحات بیاید. چون شخص پیامبر خیلی مهم است بهتر است از جزییات زندگی‌اش حتی مانند اسلام آوردن اصحاب یا لااقل مشاهیرشان صرف نظر نکرد تا مجموعه جامع تری نسبت به مجموعه های مشابه ارائه داد. باز هم نظرات استاد حقانی فصل الخطاب است.باز هم ممنونم.ارادتمند.--Mahdi1382 (بحث) ۱۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۱ (+0330)
- صرفا جهت اهمیت کار روی تاریخ پیامبر اسلام (ص):(من یک وقت به بعضی دوستان گفتم زندگی پیغمبر را میلی متری باید مطالعه کرد. هر لحظه‌ی این زندگی یک حادثه است؛ یک درس است؛ یک جلوه‌ی عظیم انسانی است؛ تمام این بیست‌وسه سال همینجور است. جوانهای ما بروند تاریخ زندگی پیغمبر را از منابع محکم و مستند بخوانند و ببینند چه اتفاقی افتاده است. اگر شما می‌بینید امتی به این عظمت به وجود آمد - که امروز هم بهترین حرفها، بهترین راهها، بزرگترین درسها، شفابخش‌ترین داروها برای بشریت توی همین مجموعه‌ی امت اسلامی است - این جور به وجود آمد، گسترش پیدا کرد)https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2096
نکاتی دریاره پیش‌نویس مدخل
به نام خدا
عرض سلام و احترام
با توجه به پیشنهادها و نکاتی که استاد عزیزم، جناب آقای حقانی، درباره پیش‌نویس «تاریخ پیامبر اسلام(ص)» مطرح فرمودند، بنده در بخش قابل توجهی از موارد با نظر ایشان موافقم و معتقدم اعمال این اصلاحات موجب انسجام بیشتر ساختار مدخل، رفع تکرارها، رعایت ترتیب زمانی حوادث و افزایش دقت تاریخی و دانشنامه‌ای آن خواهد شد.
در کنار این موارد، چند نکته تکمیلی نیز به نظرم می‌رسد که می‌تواند برای کامل‌تر شدن مدخل مورد بررسی قرار گیرد:
نخست، با پیشنهاد ایشان درباره ساختار کلی مدخل موافقم که سال‌های هجری در دوره مدینه به جای آنکه زیرمجموعه عنوان کلی «از هجرت تا درگذشت در مدینه» باشند، به‌عنوان تیترهای اصلی بیایند و این عنوان کلی حذف شود. به نظرم این تغییر، ساختار مدخل را بسیار منظم‌تر می‌کند و امکان می‌دهد حوادث هر سال در ذیل همان سال و با تیترهای فرعی مناسب مرتب شوند. همچنین با نظر ایشان درباره یکدست‌سازی منابع و حرکت بیشتر براساس منابع تاریخی و اصیل‌تر موافقم. در مورد تاریخ‌های میلادی نیز به نظرم باید با یک ضابطه واحد تصمیم‌گیری شود و در صورت ضرورت، در سراسر مدخل به صورت یکسان به کار رود.
در بخش پیش از تولد، با این نکته استاد که این قسمت در شکل فعلی بیشتر به مجموعه‌ای از پیشگوییها تبدیل شده و باید درباره ضرورت و نحوه ارائه آن تصمیم گرفته شود، موافقم. به نظرم اگر این بخش باقی بماند، بهتر است به صورت یک متن منسجم و نه مجموعه‌ای از عناوین پراکنده تنظیم شود. در عین حال، به نظر بنده میتوان برای کامل‌تر شدن این بخش، در صورت وجود منابع مناسب، موضوعاتی مانند نسب پیامبر(ص)، خاندان عبدالمطلب، وضعیت مکه و حجاز پیش از تولد، جایگاه عبدالمطلب، حفر زمزم و ماجرای اصحاب فیل را نیز بررسی کرد تا بخش «پیش از تولد» صرفاً به پیشگوییها محدود نشود.
در بخش کودکی و نوجوانی نیز با تذکرات حاج‌آقا حقانی درباره تعیین یا بیان نشدن تاریخ حوادث موافقم. مواردی مانند درگذشت عبدالله و عبدالمطلب، تاریخ فرزندان پیامبر(ص) و خدیجه، و نیز تاریخ سرپرستی امام علی(ع) باید با دقت بیشتری بررسی شوند و هرجا تاریخ قطعی نداریم، نباید تاریخ مشخصی به متن تحمیل شود. همچنین تعبیر «کفالت» در مورد عبدالمطلب باید با تعبیر مناسب‌تر «سرپرستی» جایگزین شود.
درباره جنگ فجار نیز با نظر حاج‌آفا، درباره ضرورت تلخیص موافقم و به نظرم توضیحات تفصیلی آن، در صورت نیاز، می‌تواند به پانویس یا یادداشت منتقل شود. همچنین توضیح مربوط به چوپانی در سال ۲۵ عام‌الفیل ضرورتی ندارد و بهتر است از جزئیات غیرضروری کاسته شود. در همین دوره، به نظرم علاوه‌بر سفرهای پیامبر(ص) و ازدواج با حضرت خدیجه(س)، میتوان در صورت وجود منابع مناسب، به شهرت ایشان به امانت و جایگاه اجتماعی پیامبر(ص) پیش از بعثت نیز اشاره کرد و میان سفر دوران کودکی به شام و سفر تجاری مرتبط با حضرت خدیجه(س) تفکیک روشنی ایجاد کرد. همچنین بهتر است خلوت و عبادت پیامبر(ص) در غار حرا به‌عنوان حلقه اتصال دوره پیش از بعثت به آغاز وحی در نظر گرفته شود.
در مورد فرزندان پیامبر(ص) و خدیجه(س) نیز با نظر حاج‌آقا حقانی، درباره مشکل تاریخ‌گذاری موافقم و باید اختلاف تاریخ‌ها به شکل دقیق و دانشنامه‌ای گزارش شود. درباره تولد حضرت فاطمه(س) نیز لازم است اختلاف تاریخ‌ها و اشکال زمانی مطرح‌شده توسط استاد بررسی شود و اگر تاریخ مشهور با شواهد زمانی سازگار نیست، بدون بیان قطعی یک تاریخ، دیدگاه‌های موجود گزارش شود.
در ماجرای حجرالاسود نیز با تذکر استاد موافقم که عبارت مربوط به پیامبر(ص) باید اصلاح شود و از تعبیر دقیق‌تر «تدبیر» استفاده شود. همچنین تاریخ سرپرستی امام علی(ع) نباید به سالی نسبت داده شود که در همان متن تصریح شده تاریخ آن مشخص نیست.
در بخش آغاز بعثت نیز با نظر استاد درباره پرهیز از تطبیق‌های غیرضروری تاریخ بعثت موافقم. به نظرم تاریخ‌های مختلف باید در صورت اهمیت و وجود اختلاف، در قالب یک گزارش متنی منسجم ارائه شوند. همچنین درباره اسلام آوردن اشخاص، اگر بناست تاریخ اسلام آوردن افراد به صورت تفصیلی در مدخل بیاید، باید این روش به شکل یکسان دنبال شود؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً اسلام آوردن چند نفر را در سال‌های مشخص آورد و موارد مهم‌تری مانند اسلام آوردن حضرت خدیجه(س) و امام علی(ع) را نادیده گرفت.
درباره نزول سوره‌ها نیز با تذکر استاد موافقم که اگر قرار است نزول سوره‌ها در مدخل آورده شود، باید معیار مشخصی برای انتخاب آنها وجود داشته باشد و آوردن چند سوره خاص بدون توضیح کافی، ساختار را نامتوازن می‌کند. همچنین توضیحات مربوط به شأن نزول یا زمان نزول آیات باید تلخیص شود. نکته زمانی مربوط به مذاکره عتبه و نسبت دادن پاسخ آن به آیاتی که احتمالاً در آن زمان هنوز نازل نشده‌اند نیز نیازمند بررسی جدی است.
در دعوت علنی نیز با پیشنهاد استاد درباره اینکه به جای عنوان مبهم «یوم‌الدار»، از عنوانی توضیحی مانند «آغاز دعوت علنی با دعوت خویشان» استفاده شود، موافقم. همچنین بهتر است عنوان مربوط به پیشنهاد قریش به پیامبر(ص) از طریق ابوطالب نیز به‌گونه‌ای تنظیم شود که روشن باشد پیشنهاد از سوی قریش مطرح شده و ابوطالب واسطه انتقال آن بوده است. در این دوره، اگر مطالبی مانند شهادت یاسر و سمیه، شکنجه خباب و آزادی بلال باقی بماند، بهتر است این موارد در ذیل عنوانی کلی‌تر مانند «آزار و شکنجه مسلمانان و واکنش قریش» تنظیم شوند تا از پراکندگی عناوین جلوگیری شود. همچنین هجرت به حبشه، محاصره اقتصادی در شعب ابی‌طالب و پایان آن، دارالندوه و توطئه قتل پیامبر(ص) و مقدمات مستقیم هجرت، از موضوعاتی هستند که می‌توانند سیر تحولات دوره مکه را کامل‌تر کنند.
در سال دهم بعثت نیز با تذکر استاد درباره تکرار عناوین مربوط به طائف موافقم و به نظرم سفر پیامبر(ص) به طائف، برخورد مردم آنجا، بازگشت و ماجراهای مربوط به درخواست پناه از افراد مختلف باید در یک ترتیب زمانی روشن و در حد متناسب با مدخل ارائه شود. همچنین اگر تاریخ وفات حضرت خدیجه(س) و ابوطالب در منابع به صورت دقیق گزارش شده، میتوان تاریخ‌های موجود را بررسی و در صورت نبود اختلاف جدی، آنها را ذکر کرد. ماجرای معراج نیز در صورت باقی ماندن بهتر است با عنوان و توضیحی کوتاه و متناسب با ساختار مدخل ارائه شود.
در آغاز دوره مدینه نیز به نظرم لازم است در کنار هجرت، تشکیل جامعه اسلامی در مدینه برجسته‌تر شود. بناگذاری مسجد قبا و مسجدالنبی، برادری میان مهاجران و انصار و پیمان یا صحیفه مدینه، از اقداماتی هستند که برای توضیح شکل‌گیری جامعه جدید اهمیت دارند. همچنین بهتر است میان ساختار اجتماعی و سیاسی مدینه و حوادث نظامی تمایز ایجاد شود و اقدامات پیامبر(ص) در زمینه تنظیم روابط اجتماعی و سیاسی، در کنار جنگ‌ها و سریه‌ها مورد توجه قرار گیرد. در این بخش، «بناگذاری مسجد قبا» تعبیر مناسب‌تری از «ساخت مسجد قبا» است.
در مورد سال اول هجری، با تذکر استاد درباره تاریخ ازدواج پیامبر(ص) با عایشه موافقم و این موضوع باید با توجه به اختلاف گزارش‌های تاریخی بررسی شود. همچنین آیات مربوط به اجازه دفاع و جهاد، در صورت پذیرش تاریخی و وجود منبع مناسب، می‌تواند در جای خود مطرح شود. به طور کلی، اگر قرار است تاریخ مدینه صرفاً به جنگ‌ها و سریه‌ها محدود نشود، اقدامات تشریعی و اجتماعی پیامبر(ص) نیز باید در کنار حوادث نظامی دیده شود.
در سال دوم هجری، به نظرم غزوه بدر باید محور اصلی قرار گیرد و مقدمات آن، وقوع جنگ، اسیران و پیامدهای آن به ترتیب بیان شوند. برخی عناوین موجود مانند گفت‌وگوی پیامبر(ص) با کشته‌شدگان بدر بهتر است در ادامه گزارش دفن آنان و در همان بخش ادغام شود و ماجرای ابوالعاص نیز در چارچوب بحث اسیران بدر بیاید. همچنین تغییر قبله باید به‌عنوان یک تحول مهم تشریعی مطرح شود، نه با تعبیری مانند «کرامت علمی پیامبر(ص)». درباره ازدواج امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) نیز بهتر است عناوین متعدد در یک عنوان واحد ادغام شود و جزئیات غیرضروری حذف گردد. درباره گزارش‌های مربوط به آیه تطهیر نیز لازم است ترتیب زمانی نزول آیه و زمان وقوع گزارش‌ها بررسی شود تا مطالب مربوط به دوره‌های مختلف با یکدیگر خلط نشوند. غزوه بدر نخستین نیز باید در جایگاه زمانی مناسب خود قرار گیرد و پیش از بدر اصلی بیاید.
در سال سوم، گزارش‌های مربوط به ولادت امام حسن(ع) بهتر است در یک عنوان ادغام شود و همین روش درباره ولادت امام حسین(ع) در سال چهارم نیز رعایت گردد. در گزارش احد نیز شهادت حمزه(ع) باید به صورت روشن در جایگاه خود مطرح شود و گزارش‌های مربوط به رفتار پیامبر(ص) با پیکر ایشان از اصل واقعه جدا نشود. همچنین پیشنهاد و ازدواج عثمان با ام‌کلثوم بهتر است در یک عنوان واحد قرار گیرد.
در سال چهارم، عنوان‌ها باید یکدست شوند؛ برای مثال «ازدواج پیامبر(ص) با زینب بنت خزیمه» و «ازدواج پیامبر(ص) با ام‌سلمه». جایگاه زمانی سریه ابوسلمه نیز با توجه به تاریخ آن باید اصلاح شود. درباره دومة‌الجندل نیز لازم است گزارش‌های مربوط به سال چهارم و پنجم با منابع تطبیق داده شود تا تکرار یا جابه‌جایی زمانی باقی نماند. تاریخ وفات فاطمه بنت اسد نیز نیازمند بررسی است و در نخستین ذکر نام او میتوان «مادر امام علی(ع)» را افزود.
در سال پنجم، به نظرم محور اصلی باید غزوه احزاب و بنی‌قریظه باشد. بهتر است ابتدا شکل‌گیری ائتلاف احزاب، حرکت آنان به سوی مدینه، پیشنهاد حفر خندق و نقش سلمان فارسی، حفر خندق و محاصره مدینه، نقش نعیم بن مسعود و شکست احزاب مطرح شود و سپس غزوه بنی‌قریظه و پیامدهای آن بیاید. این ترتیب باعث میشود مهم‌ترین حادثه سال در میان جزئیات گم نشود. عناوین ازدواج پیامبر(ص) با زینب بنت جحش، جویریه و ام‌حبیبه نیز باید با ساختار واحد تنظیم شوند.
در مورد وفود نیز پیشنهاد استاد درباره توضیح کوتاه اصطلاح «وفد» را مناسب می‌دانم. بهتر است در نخستین مورد، معنای وفد و کارکرد آن توضیح داده شود و سپس موارد بعدی با عنوان‌هایی یکسان ارائه شوند. درباره وفد ثعلبه نیز، همان‌طور که استاد اشاره فرموده‌اند، بهتر است عنوان آن با سایر وفود یکدست باشد و نام آن در پرانتز یا ساختاری متفاوت نیاید.
سال ششم بیش از سایر سال‌ها نیازمند بازسازی ساختاری است؛ زیرا حدیبیه باید محور اصلی این سال باشد. حرکت پیامبر(ص) برای عمره، ممانعت قریش، بیعت رضوان، مذاکرات سهیل بن عمرو، پیمان صلح و بازگشت مسلمانان، همراه با پیامدهای سیاسی و اجتماعی آن، باید در یک مجموعه منسجم قرار گیرد و سریه‌های متعدد در حاشیه این محور تنظیم شوند. همچنین اگر گزارش‌های مربوط به بیعت رضوان بیش از یک بار آمده است، باید ادغام شود. نامه‌های پیامبر(ص) به پادشاهان نیز بهتر است پس از حدیبیه به عنوان یک رویداد سیاسی مستقل مطرح شود و در صورت ذکر نامه‌های متعدد، هر نامه در ذیل همین عنوان قرار گیرد.
در سال هفتم، محور «خیبر، فدک، وادی‌القری و عمرة‌القضاء» می‌تواند ساختار مناسبی ایجاد کند. در گزارش خیبر، مقدمات حرکت و فتح نیز در حد لازم بیان شود. حدیث رایت و دادن پرچم به امام علی(ع) نیز در همین بخش قرار گیرد. درباره مأموریت حجاج بن علاط نیز عنوان و توضیح آن باید با توجه به گزارش منبع روشن‌تر شود و از تعبیرهای مبهم پرهیز شود. ازدواج پیامبر(ص) با صفیه و میمونه نیز باید با عنوان‌های یکدست و در جایگاه زمانی خود بیاید.
در سال هشتم، فتح مکه باید یکی از مهم‌ترین محورهای مدخل باشد. بهتر است ابتدا نقض پیمان حدیبیه و زمینه حرکت پیامبر(ص)، سپس حرکت به سوی مکه، ورود به شهر، اعلام امان، عفو و موارد استثنا، ورود به مسجدالحرام و شکستن بت‌ها و در ادامه بیعت مردم مطرح شود. گزارش‌های مربوط به شکستن بت‌ها و اعزام گروه‌ها برای از میان بردن بت‌های قبایل نیز بهتر است فشرده و دسته‌بندی شوند تا چند عنوان مشابه، یک رویداد واحد را تکرار نکنند.
پس از فتح مکه، غزوه حنین و سپس طائف باید در ترتیب زمانی خود قرار گیرند. در مورد طائف نیز همان‌طور که حاج‌آقا حقانی تذکر داده‌اند، صورت درست «طائف» است. گزارش مربوط به وفد ثقیف و عروه بن مسعود نیز باید از نظر ترتیب زمانی و نام کامل افراد بررسی شود تا میان «عروه بن مسعود» و تعبیرهای دیگر برای یک شخص اشتباهی رخ ندهد.
در سال نهم، به نظرم تبوک و عام‌الوفود باید دو محور اصلی باشند. پیش از گزارش تهدید پیامبر(ص) نسبت به منافقانی که مانع حضور مردم در تبوک می‌شدند، باید مقدمات حرکت و زمینه جنگ توضیح داده شود تا این گزارش در بستر تاریخی خود معنا پیدا کند. پس از تبوک نیز نزول سوره برائت، مسجد ضرار و تحولات مربوط به منافقان می‌تواند در جای مناسب خود بیاید. وفود سال نهم نیز بهتر است صرفاً به صورت فهرستی طولانی از نام‌ها ارائه نشود؛ بلکه ابتدا «عام‌الوفود» به‌عنوان یک تحول سیاسی و اجتماعی توضیح داده شود و سپس وفود مهم یا نمونه ذکر شوند. اعزام کارگزاران برای دریافت زکات و اداره مناطق نیز می‌تواند در همین چارچوب مطرح شود.
در تمام سریه‌ها نیز بهتر است یک الگوی واحد رعایت شود و عنوان‌هایی مانند «اعزام فلانی به سریه ... به فرمان پیامبر(ص)» به کار رود تا ارتباط سریه با اقدام پیامبر(ص) روشن باشد. همچنین در مواردی مانند نامه پیامبر(ص) به مطرف بن کاهل و نهشل بن مالک، ابتدا باید بررسی شود که این عنوان‌ها رویداد مستقلی از حضور یا دیدار آنان با پیامبر(ص) هستند یا خیر؛ اگر یک رویداد واحد باشند، بهتر است ادغام شوند.
در سال دهم، به نظرم سه محور «گسترش حکومت و اعزام‌ها»، «حجةالوداع» و «غدیر خم» باید برجسته شوند. درباره اعزام امام علی(ع) به یمن لازم است مأموریت و هدف این اعزام به اختصار توضیح داده شود. حجةالوداع نیز بهتر است پس از مقدمات حرکت از مدینه، احرام، ورود به مکه و انجام مناسک مطرح شود و خطبه حجةالوداع و مهم‌ترین مضامین آن نیز در حد متناسب با مدخل بیاید. پس از پایان حج و خروج پیامبر(ص) از مکه، غدیر خم باید در جایگاه زمانی خود قرار گیرد؛ بنابراین پیش از گزارش غدیر، پایان حج و حرکت کاروان از مکه باید ذکر شود. درباره وفد محارب نیز ابتدا باید زمان و مکان حضور آنان مشخص شود تا در صورت تعلق آن به مکه، پیش از غدیر قرار گیرد. سخن منفرد پیامبر(ص) با یکی از افراد این وفد نیز، در صورتی که ارتباط مستقیمی با محور مدخل نداشته باشد، ضرورتی برای عنوان مستقل ندارد.
در سال یازدهم، سیر بیماری تا وفات پیامبر(ص) باید منظم‌تر شود؛ از جمله بازگشت از حجةالوداع، اعزام اسامه، بیماری، حضور در بقیع، وصایا، نماز در دوران بیماری، ماجرای دوات و قلم، واپسین روزها، وفات، غسل، کفن، نماز و دفن. در ماجرای جیش اسامه نیز اگر گزارش لعن متخلفان یا دیگر گزارش‌های مربوط به این لشکر در مدخل باقی می‌ماند، باید با انتساب روشن به منابع و بدون خلط گزارش‌های مختلف ارائه شود. همچنین اگر گزارش‌هایی درباره گنجاندن صحابه در لشکر و استثنای امام علی(ع) نقل میشود، باید با توجه به منابع و اختلاف گزارش‌ها تنظیم شود.
ماجرای دوات و قلم نیز بهتر است یک عنوان واحد داشته باشد و گزارش‌های مربوط به آن در همان عنوان گردآوری شود. عبارت «پذیرفت امام علی وصیت پیامبر را» نیز از نظر نوشتاری روان نیست و بهتر است به «وصیت پیامبر(ص) به امام علی(ع)» تغییر کند. همچنین گزارش جان دادن پیامبر(ص) در دامان امام علی(ع) و گزارش وفات در ۲۸ صفر، در صورت حفظ هر دو، بهتر است در یک عنوان واحد درباره واپسین لحظات و وفات پیامبر(ص) ادغام شوند. پس از آن نیز محل دفن پیامبر(ص) و اختلاف گزارش‌ها درباره محل دفن می‌تواند در حد متناسب با مدخل افزوده شود.--H.shayegh (بحث) ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۶ (+0330)
عدم تناسب میان حجم اطلاعات و اهمیت تاریخی آنها
به نظر حقیر، مهم‌ترین مسئله پیش‌نویس فعلی عدم نتاسب میان حجم اطلاعات و اهمیت تاریخی آنها است. در برخی سال‌ها، تعداد زیادی سریه، وفد و روایت جزئی آمده، درحالی‌که رویدادهای مهمی مانند تشکیل جامعه مدینه، بدر، احد، احزاب، حدیبیه، فتح مکه، عام‌الوفود و حجةالوداع کم‌رنگ شده‌اند. بنابراین بهتر است مبنای بازچینی مطالب، از «ترتیب فیش‌ها» به «اهمیت و نسبت تاریخی رویدادها» تغییر کند؛ یعنی ابتدا رویدادهای کلان، سپس تحولات سیاسی و اجتماعی، پس از آن جنگ‌ها و سریه‌های مهم و در نهایت موارد فرعی و روایی قرار گیرند.
در کنار این موارد، به نظرم چند خلأ محتوایی نیز باید در بازنگری نهایی بررسی شود؛ از جمله: اصحاب فیل و فضای مکه پیش از تولد، نسب و خاندان پیامبر(ص)، عبادت در حرا و مقدمات بعثت، مراحل دعوت در مکه، هجرت‌های حبشه، آزار و شکنجه مسلمانان، دارالندوه و مقدمات هجرت، صحیفه مدینه و تشکیل جامعه اسلامی، برخی احکام و تحولات تشریعی دوره مدینه، پیامدهای سیاسی و اجتماعی بدر و احد، اهمیت سیاسی صلح حدیبیه، عام‌الوفود و گسترش ساختار حکومت، محل دفن و تحولات پس از وفات و مسئله جانشینی؛ البته هر یک باید متناسب با حجم و هدف مدخل بررسی شود.--H.shayegh (بحث) ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۷ (+0330)
پیشنهاد
به نظرم برای پالایش نهایی، هر فیش را با این سؤال سنجیده شود:
«اگر این مطلب حذف شود، آیا فهم خواننده از یک تحول مهم در زندگی پیامبر(ص)، جامعه اسلامی یا روند تاریخی بعثت تا رحلت آسیب می‌بیند؟»
اگر جواب نه باشد، آن مطلب یا باید حذف شود یا به یک جمله تبدیل شود.
بر این اساس، در پیش‌نویس غزوات و سریه‌های فرعی، فهرست هیئت‌ها، نامه‌های متعدد، جزئیات افراد، روایات فضائل، جزئیات اسباب نزول و جزئیات برخی ازدواج‌ها و ولادت‌ها بیشترین ظرفیت حذف را دارند. در مقابل، نباید با حذف این جزئیات، هجرت، تشکیل جامعه مدینه، بدر، احد، احزاب، حدیبیه، فتح مکه، حنین و طائف، تبوک، عام‌الوفود، حجةالوداع، غدیر و روزهای پایانی عمر پیامبر(ص) کم‌رنگ شوند.--H.shayegh (بحث) ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۷ (+0330)