ابوزید انصاری
| لغتدان، راوی و نحوی | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام کامل | سعید بن اوس بن ثابت خزرجی انصاری |
| خویشاوندان سرشناس | ثابت بن بشیر از انصار پیامبر(ص)(جد) |
| وفات | ۲۱۶ق، بصره |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | یونس • کیسان نحوی • خلف احمر • عمرو بن عبید • ابن عون • سعید بن ابیعروبه • ابن جریح • محمد بن عمرو بن علقمه • اسرائیل بن یونس • اسود بن شیبان |
| شاگردان | اصمعی • خلف احمر • جاحظ • سیبویه • ابوحاتم سجستانی • ابوعبید قاسم بن سلام هروی |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| تخصص | حدیث • علم قرائت • علم لغت |
| اطلاعات دیگر | |
سعید بن اوس بن ثابت خزرجی انصاری مشهور به اَبوزِید اَنصاری (۲۱۵ـ۱۲۱ق/۸۳۰ ـ ۷۳۹م)، لغتدان، راوی و نحوی قرن دوم هجری. جد او ثابت بن بشیر از قبیله خزرج و از انصار پیامبر(ص) بود که در جنگ احد و جنگهای پس از آن شرکت داشت و در شمار شش تنی بود که در حیات پیامبر(ص)، قرآن را جمعآوری کردند[۱].
شخصیت علمی
ابوزید علم قرائت را از ابو عمرو بن علاء، راوی بزرگ بصره و صاحب یکی از هفت قرائت مشهور آموخت و دستمایه علمی خود در علم لغت را نیز از وی فراگرفت.[۲]
به گفته رجالشناسان ابوزید اگرچه وابسته به مکتب بصره بود، اما برای کسب علم به مکتب کوفه نیز رفت و دیوانهای شعر عرب را از مفضّل ضبی و دیگر کوفیان آموخت.[۳]
ابوزید در نحو، از یونس و کیسان نحوی تعلیم گرفت و از اساتیدی چون خلف احمر، عمرو بن عبید، و سعید بن ابی عروبه روایت کرد[۴] او همچنین مدتها در بین بدویان و قبایل عقیل و قشیر در بصره زندگی کرد و از آنان بهره علمی فراوانی برد[۵]
او در بصره مجالس درسی تشکیل داد که مورد توجه دانشمندان بزرگی مانند سیبویه، اصمعی، جاحظ، و ابو نواس قرار گرفت. بسیاری از بزرگان علم و ادب همچون ابن شبّه، عبدالله بن محمد بن هارون توزی و خلف بزار از شاگردان او بودند.[۶]
ابوزید با گردآوری روایات علمی در حوزههای مختلف، همچون لغت، نحو، اخبار و اشعار، جایگاهی مهم در تاریخ علم عربی پیدا کرد[۷]
ابوزید در پایان عمر حافظه خود را از دست داد و سرانجام در ۲۱۵ق و به روایتی ۲۱۴ یا ۲۱۶ق در زمان خلافت مأمون در بصره درگذشت.[۸]
نظر دیگران درباره ابوزید
ابوزید در منابع کهن از نظر علمی و ادبی بسیار ستوده شده است. ابوطیب او را از پیشوایان علم لغت دانسته و در حفظ شعر، لغت، اخبار و نوادر عرب پس از ابومالک برتر از همه شمرده است؛ به گفته ابن مناذر: اصمعی ثلث لغت عرب، ابوعبیده نصف آن، ابوزید دو سوم و ابومالک تمام آن را میدانست.[۹]
ذهبی او را «علامه» و «حجّة العرب» لقب داده و اخفش دانش وی را از استادش ابوعمرو بن علاء بیشتر دانسته است[۱۰] روایات ابوزید تقریباً در همه منابع کهن موثق و مورد اعتماد خوانده شدهاند.[۱۱]
سیبویه در کتاب مشهور خود «الکتاب» ۹ بار از ابوزید روایت کرده است که همه آنها مربوط به لغت میباشد و هر جا عبارت «اخبرنی الثقة» یا «سمعت الثقة» آمده، منظور او ابوزید است.[۱۲]
تنها ابن حنان بر ابوزید خرده گرفته و حدیثی از او را جرح کرده، اما روایات وی را در صورتی معتبر دانسته که با گفته ثقات موافق باشد [۱۳]
ابوزید از جمله دانشمندانی بود که در ۱۵۸ق به دعوت مهدی عباسی به بغداد رفت، هرچند جزئیات اقامت و ارتباط او با دربار خلافت مشخص نیست.[۱۴]
دلیل شهرت ابو زید
شهرت ابوزید عمدتاً در دو حوزه دانسته شده است:
۱. لغتشناسی:
از اوایل قرن دوم هجری، دانشمندانی در مکتبهای بصره و کوفه ظهور کردند که در لغت، شعر، اخبار و ایام عرب و انساب شهرت داشتند.[۱۵] ابوزید یکی از مشهورترین این دانشمندان بود و در گردآوری لغات و لهجههای شاذ کوشید. او رسالههای لغوی متعددی تألیف کرد که هرکدام بهنوعی لغتنامه تکموضوعی کوچک محسوب میشدند[۱۶]
این رسالهها که واژگان آن از زبان بدویان و فصحای عرب جمعآوری شده بود، علاوه بر شرح و توضیح، مترادفات، اضداد و مشتقات مربوط به موضوع خاص را نیز شامل میشد، مانند رسالههای المطر، الشجر، المیاء، النبات.[۱۷] این آثار نخستین تلاشها برای تدوین فرهنگهای بزرگ و جامع و کتابهای لغتی در عصرهای بعد بودند و مؤلفان بعدی کمتر کتابی یافتند که از آثار ابوزید به عنوان منبع اصلی استفاده نکرده باشند.[۱۸]
ابوزید در نحو نیز چنان تبحر داشت، که به ابوزید نحوی معروف شد. با این همه، نمیتوان او را در ردیف دو نحوی برجسته معاصرش خلیل بن احمد و سیبویه به شمار آورد، [۱۹] گرچه به تأیید بیشتر منابع، در این زمینه از اصمعی و ابوعبیده برتر بود.[۲۰] وی چندان به اصلاح «فساد» و «لحن» در زبان عربی مُصرّ بود، که حتی در دم مرگ نیز از تذکار و رفع اشتباهات دیگران دریغ نمیکرد.[۲۱] برخی او را پیرو مذهب قدریه (معتزله) و از مخالفین نظریه جبر دانستهاند.[۲۲]
۲. روایت شعر:
ابوزید علاوه بر لغت، از بزرگترین راویان قرن دوم و سوم هجری بود. او بسیاری از روایات خلف احمر و دیگر راویان و نیز اشعار شاعران بزرگ مانند حسان بن ثابت و کعب بن مالک را جمعآوری و روایت کرده است.[۲۳]
وی همراه با دو راوی بزرگ معاصرش، اصمعی و ابوعبیده معمر بن مثنی، از پیشگامان نهضت گردآوری و تدوین اشعار و اخبار عرب به شمار میآید، نهضتی که از نیمه دوم قرن دوم هجری آغاز و تا اواخر قرن سوم ادامه داشت.[۲۴]
آثار
آثار ابوزید عبارتاند از:
- اللبأ و اللبن: شرح انواع شیر و مراحل تهیه آن، چاپ شده در بیروت اوایل قرن ۲۰.[۲۵]
- مسائیه: کتاب کوتاه درباره واژههای شاذ و نامأنوس، گاهی جزئی از النوادر فی اللغة دانسته میشود.[۲۶]
- المطر: مجموعه اصطلاحات مربوط به باران، ابرها و آبها، با استفاده کم از اشعار عربی[۲۷]
- النوادر فی اللغة: گردآوری واژهها و ترکیبهای نادر در اشعار جاهلی و اسلامی، بدون ترتیب خاص[۲۸]
- کتاب الهُمَز: حدود ۳۰۰ کلمه دارای همزه، تقسیمبندی شده در ۳۰ باب بر اساس جایگاه همزه و صیغهها[۲۹]
آثار یافت نشده منسوب به وی
آثار یافت نشده منسوب به او عبارتند از:
- الابل و الشاة؛
- الابیات؛
- الامثال؛
- ایمان عثمان؛
- البری و الخزائم؛
- بیوتات العرب؛
- التثلیت؛ التضارب؛
- التمر؛
- الجمع و التثنیه؛
- الجود و البخل؛
- الحلبة (الحلسة)؛
- حیلة و محالة؛
- خبئا یا خباة؛
- خلق الانسان؛
- الرجل والقتب؛
- الغرائز؛
- غریب الاسماء؛
- الفرق؛
- فعلت و افعلت؛
- قراءة ابی عمرو؛
- القوس و الترس؛
- اللامات؛
- اللغات؛
- المعزی؛
- المقتضب؛
- المصادر؛
- المکتوم؛
- المنطق؛
- المیاه؛
- النبات و الشجر؛
- نابه و نبیه؛
- نعت الغنم؛
- نعت المشافهات؛
- الواحد؛
- الوحوش؛
- الهوش و النوش؛
- الهشاشة و الشاشة [۳۰]
پانویس
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۷.
- ↑ ازهری، تهذیب اللغة، ج۱، ص ۱۲؛ ابوطیب، مراتب النحویین، صص ۴۰ ـ ۳۹؛ یمانی، اشارة التعیین، ص ۱۲۸.
- ↑ ازهری، تهذیب اللغة، ج ۱، ص ۱۲؛ خوارزمی، شرح (ضمن شروح سقط الزند)، ۲ (۴) / ۱۵۵۰؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، صص۵۷ ـ ۵۶؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ص۸۶؛ ابن ندیم، الفهرست، ص۶۰.
- ↑ مبرد، الکامل، ج۱، صص۴۵۳ ـ ۴۵۴؛ ابن ابی حاتم، الجرح و التعدیل، ۲ (۱) /۵؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۰، ص۳۳۰؛ ابن فضل الله عمری، مسالک الابصار، ج۷، ص۹؛ یغموری، نورالقبس المختصر من المقتبس، ص۱۷۹.
- ↑ ابوطیب، مراتب النحویین، ص۴۱؛ زبیدی، طبقات النحویین و اللغویین، ۱۸۲.
- ↑ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، ص۵۳؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ص۸۹؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، صص۵۵ ـ ۵۶؛ ابوطیب، مراتب النحویین، صص۴۲، ۹۲، ۹۳؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ص۸۵؛ ابن نباته، ص۳۱۶؛ طلس، حاشیه بر التثبیه علی حدوث التصحیف، ص۶۷؛ فاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ص۴۱۲.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۹، ص۷۹؛ ابن سلام، طبقات فحول الشعراء، ج۲، ص۷۶۵؛ مبرد، الکامل، ج۱، صص۳۴۸، ۴۵۳؛ ابن قتیبه، المعانی الکبیر، ج۱، ص۱۸۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، صص۱۶، ۲۳۴؛ ابوطیب، مراتب النحویین، ص۷۶.
- ↑ ابوطیب، مراتب النحویین، س۴۳؛ یاقوت، ادبا، ج۱۱، ص۲۱۶؛ قفطی، انباه الرواة، ج۲، ص۳۳؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج ۲، ص۳۸۰.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ص۴۱.
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۹، ص۴۹۴؛ زبیدی، طبقات النحویین و اللغویین، ص۱۸۲.
- ↑ ابن ابی حاتم، الجرح و التعدیل، ۲ (۱) /۵؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، ص۵۳؛ ازهری، تهذیب اللغة، ج۱، ص۱۱؛ ابوطیب، مراتب النحویین، صص۴۲ و ۹۰.
- ↑ ابوطیب، مراتب النحویین، ۷۶؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ۸۵؛ یاقوت، ادبا، ۱۱/۲۱۵؛ ناصف، سیبویه پیشوای نحویان، ۱۲۵.
- ↑ ابن حنان، المجروحین، ۱/۳۲۴ ـ ۳۲۵.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۶۰؛ فروخ، تاریخ الادب العربی، ۲/۲۰۴.
- ↑ یوسف، دستور زبان و فرهنگ نویسی، ۶۱ ـ ۶۲.
- ↑ نکـ: آثار وی.
- ↑ نکـ: آثار وی
- ↑ در میان آن آثار به ویژه از اینها میتوان نام برد: اصلاح المنطق ابن سکیت، ص۱۰۹ ـ ۱۱۰؛ تهذیب الالفاظ ابن سکیت، ص۴۵۹، ۵۲۳؛ الحیوان جاحظ، ج۱، صص۱۳۰ و ۱۴۵؛ البرصان و العرجان جاحظ، صص۹۲ و ۳۵۶؛ خلق الانسان ثابت بن ابی ثابت (جمـ)، ادب الکاتب ابن قتیبه، صص۳۵، ۴۲ ـ ۴۳،؛ الکامل مبرد، ج۱، صص۱۱۱، ۲۸۸، اعراب القرآن زجاج، ج۱، صص۱۱۴ ـ ۱۱۵، ۱۴۰؛ اشتقاق ابن درید صص۲۶۵ و ۲۷۵؛ مجمل اللغة ابن فارس (جمـ) و متخیر الالفاظ ابن فارس، صص۵۵ و ۷۲، المحکم و المحیط ابن سیده، ج۳، ص۲۹؛ المخصص ابن سیده، ج۳، صص۶، ۹، ۱۳؛ تثقیف اللسان ابن مکی (جمـ).
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۶۰.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۶۰؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ۸۶.
- ↑ یغموری، نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۰۸.
- ↑ خوارزمی، شرح (ضمن شروح سقط الزند)، ۲ (۴) /۱۵۵۰؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۴۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۲، صص۸۷ ـ ۸۸، ۳۱۹ ـ ۳۲۰، ج۳، صص۲۲ ـ ۲۳، ۱۷۱ـ ۱۷۲، ۲۲۱؛ بلاشر، تاریخ الادب العربی، ص۱۸۴.
- ↑ بلاشر، تاریخ الادب العربی، صص۱۷۷ ـ ۱۸۴؛ شلقانی، الاصمعی اللغوی، صص۳، ۸ ـ ۹؛ ضیف، العصر الجاهلی، ص۱۵۵.
- ↑ عبدالتواب، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ۲۸۶.
- ↑ ابوزید، النوادر فی اللغة، ۲۳۱
- ↑ XVI/282 - 312
- ↑ قس: ابن انباری، نزهة الالباء، ۸۷
- ↑ عبدالتواب، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ۲۸۴ ـ ۲۸۵.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۶۰؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۷۳؛ ابن خیر، فهرست، صص۳۷۰ ـ ۳۷۱؛ یاقوت، ادبا، ج۱۱، صص۲۱۶ ـ ۲۱۷.
منابع
- ابنابیثابت، خلق الانسان، به کوشش عبدالستار احمد فراج، کویت، ۱۹۸۵م.
- ابنابیحاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۲ق/ ۱۹۵۲م.
- ابنانباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، به کوشش ابراهیم سامرایی، بغداد، ۱۹۵۹م.
- ابنحزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳ م.
- ابنحنان، محمد، المجروحین، به کوشش محمد ابراهیم زاید، بیروت، ۱۳۹۶ق.
- ابنخلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۳۷۲ق.
- ابنخیر، محمد، فهرست، به کوشش فرانسیسکو کودرا و ریبرا تاراگو، بغداد ۱۳۸۲ق/ ۱۹۶۳م.
- ابندرید، محمد بن حسن، الاشتقاق، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۷۸ق/ ۱۹۵۸م.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر.
- ابنسکیت، تهذیب الالفاظ، به کوشش لویس شیخو، بیروت، ۱۸۸۶ ـ ۱۸۹۸م.
- ابنسکیت، یعقوب بن اسحاق، اصلاح المنطق، به کوشش احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۷۵ق/ ۱۹۵۶م.
- ابنسلام جمحی، محمد، طبقات فحول الشعراء، به کوشش محمود محمد شاکر، قاهره، ۱۳۹۴ق/ ۱۹۷۴م.
- ابنسیده، علی بن اسماعیل، المخصص، ۱۳۲۰ق.
- ابنسیده، علی بن اسماعیل، المحکم والمحیط الاعظم، به کوشش عایشه عبدالرحمن، قاهره، ۱۳۷۷ق/ ۱۹۵۸م.
- ابنفارس، احمد، متخّیر الالفاظ، به کوشش هلال ناجی، بغداد، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
- ابن فارس، احمد، مجمل اللغة، به کوشش هادی حسن محمودی، کویت ۱۴۰۵ ق/ ۱۹۸۵م.
- ابنفضل الله عمری، احمد بن یحیی، مسالک الابصار، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، ادب الکاتب، به کوشش محمد دالی، بیروت، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعانی الکبیر، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۸ق/ ۱۹۴۹م.
- ابنمکی، عمر بن خلف، تثقیف اللسان، به کوشش عبدالعزیز مطر، قاهره، ۱۳۸۶ق/ ۱۹۶۶م.
- ابن ندیم، الفهرست.
- ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ۱۳۵۵ق/ ۱۹۳۶م.
- ابوزید انصاری، سعید بن اوس، النوادر فی اللغة، به کوشش سعیدخوری شرتونی، بیروت، ۱۳۸۷ق/ ۱۹۶۷م.
- ابوطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۵ق/ ۱۹۵۵م.
- ازهری، محمدبن احمد، تهذیب اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش محمد حمیدالله، قاهره، ۱۹۵۹م.
- بلاشر، رژیس، تاریخ الادب العربی، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، ۱۳۶۳ش.
- جاحظ، عمروبن بحر، الحیوان، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، ۱۳۸۸ق/ ۱۹۶۹م.
- جاحظ، عمروبن بحر، الیرصان والعرجان، به کوشش محمد مرسی خولی، بیروت، ۱۴۰۱ق/ ۱۹۸۱م.
- خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- خوارزمی، قاسم، شرح ضمن شروح سقط الزند، به کوشش طه حسین، قاهره، ۱۳۶۸ق/ ۱۹۴۹م.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش صلاح الدین منجد، قاهره، ۱۹۵۶م.
- زبیدی، محمد بن حسن، طبقات النحویین و اللغویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۳ق/ ۱۹۵۴م.
- زجاج، ابراهیم بن سری، اعراب القرآن، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومیه.
- سیرافی، حسن بن عبدالله، اخبار النحویین البصریین، به کوشش فربتس کرنکو، بیروت، ۱۹۳۶م.
- شلقانی، عبدالحمید، الاصمعی اللغوی، قاهره، دارالمعارف.
- ضیف، شوقی، العصر الجاهلی، قاهره، ۱۹۶۰م.
- طلس، محمد اسعد، حاشیه بر التثبیه علی حدوث التصحیف، تألیف حمزه اصفهانی، دمشق، ۱۳۸۸ق/ ۱۹۶۸م.
- عبدالتواب، رمضان، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ترجمه حمیدرضا شیخی، مشهد، ۱۳۶۷ش.
- فاخوری، حنا، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، ۱۳۶۱ش.
- فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱ م.
- قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۱ق/ ۱۹۵۲م.
- مبرد، محمد یزید، الکامل، به کوشش محمد احمد دالی، بیروت، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م.
- مزی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۷م.
- ناصف، علی نجدی، سیبویه پیشوای نحویان، ترجمه محمد فاضلی، مشهد، ۱۳۵۹ش.
- یاقوت، بلدان.
- یاقوت، ادبا.
- یغموری، نورالقبس المختصر من المقتبس، به کوشش رودلف زلهایم ویسبادن، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
- یمانی، عبدالباقی، اشارة التعیین، به کوشش عبدالمجید دیاب، ریاض، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۴م.
- یوسف، س.م.، «دستور زبان و فرهنگ نویسی» ترجمه علی محمد حق شناس، تاریخ فلسفه در اسلام، به کوشش میان محمد شریف، تهران، ۱۳۶۷ش، ج۳.
- Flugel, Gustav, Die grammatischen Schulen der Araber, Leipzig, 1862.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: «ابوزید انصاری»، دایره المعارف بزرگ اسلامی.