عبدالله بن سبأ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عبد الله بن سباء یا عبدالله بن سوداء (دهه ۳و ۴ از قرن اول هجری) از شخصیت‌های جنجالی تاریخ اسلام است که منابع تاریخی و رجالی حکایات متناقضی درباره وی نقل کرده‌اند.
نام ابن سبا اولین بار توسط طبری در کتاب تاریخ الامم و الملوک ذکر شده است. بسیاری از عالمان شیعه و سنی درباره منبعی که طبری در این موضوع از آن استفاده کرده است تشکیک کرده‎اند.
برخی منابع تاریخی اهل سنت او را مؤسس مذهب شیعه معرفی کرده، برخی محققان وی را از غلات و مورد لعن اهل بیت پیامبر اسلام ذکر کرده‌اند، بعضی پژوهش‌ها نیز از اساس، وجود چنین شخصی را انکار کرده و او را ساخته و پرداخته معارضان و دشمنان شیعه می‌دانند.
درباره ابن سبا تک‌نگاری‌های متعددی وجود دارد که معروف و مفصل‌ترین آن‌ها کتاب عبد الله بن سبا و اساطیر اخری اثر عالم شیعه علامه سید مرتضی عسکری است.

از انکار تا اثبات

گوناگونی نظرات درباره ابن سبا از اثبات وجود او و ایفای نقش‌های حیاتی در تاریخ اسلام تا انکار وجود خارجی چنین شخصیتی را شامل می‌شود. به طور کلی مطالعات تاریخی درباره شخصیت عبد الله بن سبا، منجر به این نتایج می‎شوند:

  • در منابع متقدم

منابع مهم و قدیمی‌تر تاریخ اسلام مانند «طبقات» ابن سعد (۱۶۸-۲۳۰ق) و «انساب الاشراف» بلاذری (متوفی ۲۷۹ق) در ضمن نقل حوادث دوران خلافت عثمان و جریان کشته شدن او، هیچ نامی از ابن سبا نبرده‌اند و در واقع به وجود چنین شخصی اشاره‌ای نداشته‎اند.[۱]
در کتاب الغارات تالیف ابراهیم بن محمد ثقفی (متولد۲۷۳ق) در ضمن روایتی نام عبدالله بن سبا آمده است[۲] همان روایت با همان مضمون در کتاب الامامة و السیاسة تالیف ابن‌قتیبه (متوفی۲۷۶ق) نیز آمده با این تفاوت که به جای عبدالله بن سبا از عبد الله بن وهب راسبی نام می‌برد؛ در نهایت بلاذری در کتاب انساب الاشراف قضیه این دو روایت را حل می‌کند و با نقل همان روایت می‌گوید عبد الله بن وهب راسبی (از خوارج افراطی که علی(ع) را منکر خدا می‌نامید) همان ابن سبا است.[۳]

  • موسس مذهب شیعه

برخی از مورخین -عمدتا از محققان اهل سنت- عبدالله بن سبا را مؤسس مذهب شیعه و ایفاگر نقش‎های حیاتی در تاریخ از جمله قتل عثمان و ممانعت از گفتگوی علی(ع) و عایشه در جریان جنگ جمل می‌دانند. طلایه‌دار این نظریه طبری است و مبنای این سخن را روایتی از شخصی به نام سیف بن عُمَر بیان می‌کند.[۴] استناد تمامی منابع بعدی این نظریه به تاریخ طبری و منبع ذکر شده در آن است.

  • مغضوب اهل بیت

بسیاری از مورخین و عالمان رجالی، عبدالله ابن سبا را از غلات می‌دانند که درباره امام علی(ع) اغراق می‌کرد و ایشان را تا مقام خدایی بالا می‎برد و به سبب همین رفتار نیز مورد سب و لعن امامان شیعه واقع شده بود.[۵] شاید بتوان کشی را منبع این نظریه دانست چرا که بیشتر محققان شیعه پس از او همین رویکرد را در پیش گرفتند.[۶] برخی عالمان اهل سنت[۷] و اسلام شناسان غربی[۸]نیز درباره ابن سبا همین سخن را تائید می‌کنند.

  • افسانه و جعل تاریخی

برخی محققان متأخر نیز بر این اعتقادند که اساسا شخصی به نام عبدالله بن سبا وجود خارجی نداشته و ساخته و پرداخته افرادی مانند سیف بن عمر است. این محققین در اثبات نظریه خود به منابع تاریخی و اصول حاکم بر علم رجال استناد کرده‌اند. علامه طباطبایی، علامه عسکری و دکتر طاها حسین از مشهورترین عالمان این گروه هستند.[۹]

  • عبدالله بن سبا همان عمار یاسر

دکتر علی الوردی از پژوهشگران عرب، در کتاب وعاظ السلاطین در عین تایید نظریه خیالی بودن شخصی به نام عبدالله ابن سبا و انکار وجود خارجی وی، ادعا می‌کند: بیشتر ویژگی‌هایی که در تاریخ طبری و امثال آن برای ابن سبا ذکر شده در عمار بن یاسر صحابی وفادار پیامبر اسلام و امام علی(ع) وجود داشته است و می‌توان او را زعیم سبائیان بلکه ذاتا وی را خود عبدالله بن سبا دانست.[۱۰] شهرت عمار به ابن السوداء که در منابع، شهرت ابن سبا نیز بوده است، حبّ بسیار عمار به علی(ع) و دعوت از مردم برای بیعت با وی و نقش فعال عمار در جنگ جمل از جمله شباهت‌های شخصیتی بین عمار یاسر و عبدالله بن سبای مذکور در منابع اهل سنت است.[۱۱]

شخصیت‌شناسی

بنابر آن‌چه که طبری و دیگران به تبعیت از او نقل کرده‎اند: عبدالله بن سبا فردی یهودی، اهل صنعا و مادرش سیاه‌پوست (سوداء) بوده است و در زمان خلیفه سوم اسلام آورد. او معتقد به رجعت پیامبر اسلام(ص) مانند حضرت عیسی(ع) بود. ابن سبا باور داشت که برای هر پیامبری جانشینی است و علی(ع) جانشین پیامبر اسلام بوده و خاتم‌الاوصیا است. عثمان غاصب این حق بوده و بر علی(ع) ظلم کرده است؛ در نتیجه امت اسلامی باید قیام کرده و عثمان را از خلافت برکنار کنند و حکومت را به علی(ع) بازگردانند.
ابن سبا برای ترویج این عقاید به شهرهای اسلامی به سفر کرده و به سرزمین‎هایی مانند: کوفه، شام، مصر و بصره رفت. در این میان گروهی از اصحاب پیامبر مانند ابوذر، عمار بن یاسر، محمد بن ابی حذیفه، عبدالرحمن بن عدیس، محمد بن ابی بکر، صعصعة بن صوحان عبدی و مالک اشتر فریب افکار او را خورده و به او متمایل شدند. عقاید او چنان فراگیر شد که عثمان مجبور گردید چند نفر از بزرگان صحابه را برای جلوگیری از گسترش فتنه‌انگیزی وی به شهرهای مختلف اعزام کند. در نتیجه تحریک‌های ابن سبا قیامی بر علیه خلیفه وقت شکل گرفت و طی آن عثمان به قتل رسید.
ابن سبا در شهرهای مختلف مبلغانی داشت که مردم را به امر به معروف و نهی از منکر دعوت می‌کردند؛ همین گروه در جنگ جمل و صفین نیز دخالت اساسی داشتند.[۱۲]

ارزیابی منابع

در میان منابعی که نام عبدالله بن سبا را ذکر کرده‌اند، تاریخ طبری در بین اهل سنت و رجال کشّی بین شیعیان، به عنوان مرجع نقل نام برده می‌شوند.

تاریخ طبری

اوّلین منبعی که جریان ابن سبا را نقل کرده، تاریخ طبری(۲۲۴-۳۱۰) است، سند وی در این نقل، شخصی به نام سیف بن عمر است. تاریخ‌نگاران دیگر مانند: ابن اثیر (متوفی: ۶۳۰ق)،[۱۳] ابن کثیر (متوفی: ۷۷۴ق)،[۱۴] ابن عساکر (متوفی ۵۷۱) در «تاریخ مدینة دمشق» جریان را به سند خود از سیف نقل کرده است.[۱۵]
از متأخّرین نیز افرادی مانند رشید رضا در کتاب الشیعه و السنه،[۱۶] و علی سامی نشار، وجود ابن سبا را تایید کرده‌اند.[۱۷]

سیف بن عمر

راوی اصلی در اثبات وجود ابن سبا یعنی سیف بن عُمَر از نگاه بسیاری از عالمان اهل سنت ضعیف و غیر قابل اعتماد است: عالمانی مانند یحیی بن معین (متوفی ۲۳۳ق) نسایی (متوفی۳۰۳ق)،[۱۸] ابو داود (متوفی ۲۷۵)،[۱۹] ابن حمّاد عقیلی (متوفّی۳۲۲ق)،[۲۰] ابن ابی حاتم (متوفی به سال ۳۲۷ق)[۲۱] و ابن حبان (متوفی۳۵۴ق)[۲۲] از وی با عناوینی چون: ضعیف در روایت، جاعل حدیث و غیر قابل اعتماد یاد کرده‌اند.
برخی نیز مانند ذهبی (متوفی ۷۴۸ق) درباره ضعیف و متروک بودن روایات سیف ادعای اجماع در میان عالمان اهل سنت کرده است.[۲۳]

رجال کشی

علامه عسکری روایاتی که در رجال کشی و درباره ابن سبا آمده است را به چند دلیل رد می‌کند: الف: این روایات در کتب اربعه شیعه وجود ندارد که نشانه‌ای است بر عدم اعتماد عالمان شیعه به این روایات. ب: عالمانی چون نجاشی، محدث نوری و محمدتقی شوشتری، کشی و کتابش را دارای اشتباهات و روایات ضعیف می‌دانند.[۲۴]

تک نگاری‌ها

موضوع عبدالله بن سبا در تالیفاتی بسیار و در خلال دیگر بررسی‌های تاریخی مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله مهمترین این آثار که در خلال مباحث خود عبدالله بن سبا را نیز مورد تحقیق قرار داده‌اند می‌توان از الفتنة الکبری اثر طه حسین (۱۸۸۹ -۱۹۷۳) و وعاظ السلاطین اثر علی الوردی (متولد ۱۹۱۳م)، نام برد؛ علاوه بر این تک نگاری‌هایی نیز پیرامون این موضوع نوشته شده‌اند که برخی مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

  • عبدالله‌ بن‌ سبا‌ و اسا‌طیر اخری

نوشته علامه مرتضی عسکری(۱۲۹۳-۱۳۸۶ش)؛ شاید بتوان وی را محققی دانست که بیشترین بررسی را پیرامون این مساله انجام داده و در قالب تالیفاتی چند عرضه نموده است. کتاب عبدالله‌ بن‌ سبا‌ و اسا‌طیر اخری در دو جلد و به زبان عربی، در سال‎های ۱۳۷۵ق، ۱۳۳۵ش در نجف، ۱۳۸۱ ق۱۳۴۰ش با اضافاتی در قاهره، سال ۱۳۸۸ق در بیروت به چاپ رسید؛ چاپ چهارم کتاب در سال ۱۳۹۳ق در بیروت با اصلاحات و اضافاتی از سوی مولف صورت گرفت.
کتاب به زبان‌های انگلیسی، فارسی، اردو و ترکی ترجمه شده است. ترجمه فارسی در سال ۱۳۴۳ش با نام عبدلله بن سبا و دیگر افسانه‎های تاریخی انجام توسط انتشارات مجمع علمی اسلامی و همچنین دانشکده اصول دین به چاپ رسید.

  • آراء و اصداء حول‌ عبدالله‌بن‌ سبا‌ و روایا‌ت‌ سیف‌ فی‌ الصحف‌ السعودیة

کتاب عبدالله بن سبأ پس از انتشار، با موافقت و مخالفت‌های متعددی مواجه گردید؛ برخی از مطبوعات عربستان سعودی نیز اظهار نظرهایی از سوی اساتید دانشگاه‌های این کشور منتشر کردند. این اظهارات و پاسخ‌های علامه عسکری به آن‌ها در کتابی با عنوان «آراء و اصداء حول عبدالله بن سبأ و روایات سیف فی الصحف السعودیة» گردآوری شد و در سال ۱۴۲۱ق توسط دانشگاه اصول دین به چاپ رسید.

  • عبدالله‌ بن‌ سبا‌ من‌ منظور آخر

تالیف اسد حیدر(۱۹۱۱ – ۱۹۸۰م)، توسط انتشارات مجمع جهانی اهل بیت(ع) در سال ۱۴۲۶ق به چاپ رسید و ترجمه فارسی آن نیز با عنوان نگا‌هی‌ نو به‌ عبدالله‌ بن‌ سبا‌ توسط همین مجموعه انتشار یافته است.

  • عبدالله‌ بن‌ سبا‌ بین‌ الواقع‌ و الخیا‌ل‌

نوشته هادی خسروشا‌هی‌ (متولد ۱۳۱۷ش) به زبا ن عربی و در سال ۱۴۲۶ق توسط معاونت فرهنگی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی به چاپ رسیده است

  • عبدالله بن سبا حقیقة ام خرافة

تالیف علی آل محسن به زبان عربی و در سال ۱۴۲۹ق توسط موسسه فرهنگی هنری مشعر منتشر شده است.

پیوند به بیرن

پانویس

  1. طه حسین، الفتنة الکبری، قاهره، ج۲، ص۱۳۲.
  2. ثقفی، الغارات، انجمن آثار ملی، ج۱، ص۳۰۲.
  3. بلاذری، أنساب الأشراف، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۳۸۲.
  4. رجوع کنید به: طبری، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، ج‌۴، ص۳۴۰.
  5. رجوع کنید به: طوسی، اختیار معرفة الرجال «رجال کشی»، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، ج۱، ص۳۲۳-۳۲۴.
  6. عسکری، عبد الله بن سبأ و دیگر افسانه‌های تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج‌۳، ص۶۱۴.
  7. بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۹۷۷م، ص۲۲۳.
  8. رجوع کنید به: گویارد، سازمان‌های تمدن امپراطوری‌ اسلام، ۱۳۳۶ش، ص‌۳۸-۴۰.
  9. رجوع کنید به: عسکری، عبد الله بن سبأ و دیگر افسانه‌های تاریخی، ج‌۱، ص۶۸؛ طباطبایی، «عبدالله بن سبا»، ص۱۹۴؛ طه حسین، الفتنة الکبری، قاهره، ج‌۲، ص۱۳۴.
  10. الوردی، وعاظ السلاطین، ۱۹۹۵م، ص۱۷۴.
  11. طباطبایی، «عبدالله بن سبا»، ص۲۲۰-۲۲۱.
  12. طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۴، ص۳۴۰.
  13. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج ۳، ص۱۵۴.
  14. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج ۷، ص۱۶۷.
  15. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، دارالفکر، ج ۲۹، ص۳-۴.
  16. امینی، نظرة فی کتاب السنة و الشیعة لمحمد رشید رضا، مشعر، ص۱۱.
  17. نشار، نشأة الفکر الفلسفی فی الاسلام، دارالمعارف، ج۱، ص۶۸.
  18. نسایی، الضعفاء والمتروکون للنسائی، ۱۳۹۶ق، ص۵۰.
  19. ابن حجر، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۶ق، ج ۴، ص۲۹۵.
  20. ابن حماد،الضعفاء الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۷۵.
  21. ابن ابی حاتم، الجرح والتعدیل، ۱۳۷۱ق، ج ۴، ص۲۷۸.
  22. ابن حبان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۳۴۵.
  23. ذهبی، المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۲۹۲، شماره۲۷۱۶.
  24. عسکری، عبد الله بن سبأ و دیگر افسانه‌های تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۶۱۵-۶۱۸.

منابع

  • ابن ابی حاتم، ابو محمد عبد الرحمن بن محمد، الجرح والتعدیل، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۱ق ۱۹۵۲ م.
  • ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت،‌ دار صادر، ۱۳۸۵ق.
  • ابن حبان، محمد، المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین، محقق: محمود ابراهیم زاید، حلب،‌ دار الوعی، ۱۳۹۶ق.
  • ابن حماد العقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر، محقق عبد المعطی امین قلعجی، بیروت،‌ دار المکتبة العلمیة، ۱۴۰۴ق، ۱۹۸۴م.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، هند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، ۱۳۲۶ق.
  • ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، محقق علی شیری، بیروت،‌ دار الفکر، بی‌تا.
  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • الوردی، علی، وعاظ السلاطین، بیروت،‌ دار کوفان للنشر، ۱۹۹۵م.
  • امینی، عبدالحسین، نظرة فی کتاب السنة و الشیعة لمحمد رشید رضا، محقق احمد کنانی، تهران، مشعر، بی‌تا.
  • بغدادی، عبد القاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة، بیروت،‌ دار الآفاق الجدیدة، ۱۹۷۷م.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، محققین محمد باقر محمودی و عباس احسان و عبدالعزیز دوری و محمد حمید الله، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
  • ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات (الاستنفار و الغارات، طبع قدیم)، محقق جلال الدین محدث، تهران، انجمن آثار ملی، بی‌تا.
  • ذهبی، محمد بن احمد، المغنی فی الضعفاء، المحقق الدکتور نور الدین عتر، بی‌تا. (نسخه مکتبة الشاملة)
  • طباطبایی،سید محمد حسین، «عبدالله بن سبا»، مجله مکتب تشیع، شماره ۴، اردیبهشت ۱۳۳۹ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، محقق محمد ابوالفضل ابراهیم، لبنان، بیروت (نسخه کتابخانه دیجیتال نور).
  • طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی) محقق مهدی رجایی و محمد باقر بن محمد میرداماد، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا.
  • طه، حسین، الفتنة الکبری، دارالمعارف، قاهره، بی‌تا.
  • عسکری، مرتضی، عبد الله بن سبأ و دیگر افسانه‌های تاریخی، ترجمهٔ احمد فهری زنجانی و عطاء محمد سردارنیا، قم، دانشکده اصول دین، ۱۳۸۷ش.
  • گویارد، استانسیلاس، سازمانهای تمدن امپراطوری‌ اسلام، ترجمهٔ سید فخر الدین طباطبائی، تهران،‌ کتابخانه ابن سینا، ۱۳۲۶‌ش.
  • نسایی، ابو عبدالرحمن، الضعفاء والمتروکون للنسائی، حلب،‌ دار الوعی، ۱۳۹۶ق.
  • نشار، علی سامی، نشأة الفکر الفلسفی فی الاسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، بی‌تا.