آیه ۱۰۲ سوره نساء
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | نساء |
| شماره آیه | ۱۰۲ |
| جزء | ۵ |
| اطلاعات محتوایی | |
| درباره | نماز خوف |
آیه ۱۰۲ سوره نساء بیان نماز خوف است که به صورت جماعت و در میدانِ نبرد با دشمن خوانده میشود. پیامبر اسلام(ص) در یکی از غزوهها، پیش از شروع جنگ با نیروهای خود به نماز ایستاد. دشمنان این فرصت را برای حمله مناسب دیدند و تصمیم گرفتند در نماز بعدی حمله کنند. برای نماز بعد جبرئیل نازل شد و این آیه را بر پیامبر نازل کرد. پیامبر نیروهای خود را به دو گروه تقسیم کرد و یک گروه به نماز و گروه دیگر به محافظت ایستادند.
براساس آیه ۱۰۲ نساء، امام جماعت در نماز خوف تنها یک نماز دو رکعتی میخواند. گروه اول، رکعت اول را به جماعت و رکعت دوم را فُرادی میخوانند. سپس دسته دوم به امام اقتدا میکنند. رکعت اول خود را با امام و رکعت دوم را فرادا میخوانند.
آیه ۱۰۲ سوره نساء را در مقام تعلیم این نکته دانستهاند که مسلمانان باید بر نماز حتی در میدان جنگ، اصرار داشته باشند. مکارم شیرازی مفسر شیعه در تفسیر این آیه متذکر شده که نماز جماعت با اینکه واجب نیست اما از مستحباتی است که تأکید بسیار بر آن شده است و این آیه نشان بر این اهمیت است.
آیهای برای نماز در حال جنگ
آیه ۱۰۲ سوره نساء در بیان نماز خوف است[۱] که به صورت جماعت خوانده میشود.[۲] این آیه مرتبط با آیات گذشته است که پیرامون جهاد سخن گفته بود.[۳] بنا بر آیات قبل، وجوب نماز بهجهت سفر و جهاد برداشته نمیشود[۴] و تنها تعداد رکعات آن کم میگردد.[۵] در این آیه چگونگی خواندن نماز خوف بیان شده است[۶] به اینکه پیامبر(ص) سپاهیان را به دو دسته تقسیم کرد و نماز را به جماعت خواندند.[۷]
﴿وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا ١٠٢﴾ [نساء:102]|﴿و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند و باید جنگافزارهای خود را برگیرند و چون به سجده رفتند [و نماز را تمام کردند] باید پشت سر شما قرار گیرند و گروه دیگری که نماز نکردهاند باید بیایند و با تو نماز گزارند و البته جانب احتیاط را فرونگذارند و جنگافزارهای خود را برگیرند [زیرا] کافران آرزو میکنند که شما از جنگافزارها و ساز و برگ خود غافل شوید تا ناگهان بر شما یورش برند و اگر از باران در زحمتید یا بیمارید گناهی بر شما نیست که جنگافزارهای خود را بر زمین نهید ولی مواظب خود باشید بی گمان خدا برای کافران عذاب خفت آوری آماده کردهاست ١٠٢﴾
شأن نزول
بنا بر شأن نزولی که در تفسیر قمی برای آیه ۱۰۲ نساء نقل شده است، پیامبر اسلام بههمراه مسلمانان قصد سفر به مکه برای انجام عمره داشت. قریش گروهی را برای مقابله با آنان فرستاد. پیامبر بههمراه مسلمانان به نماز ظهر ایستادند و دشمنان فرصت را مناسب یافتند و تصمیم گرفتند در زمان نماز بعدی به آنان حمله کنند. این آیه نازل شد و پیامبر بر اساس آن، مسلمانان را به دو گروه تقسیم کرد، یک گروه به نماز و گروه دیگر به محافظت ایستادند.[۸] برخی دیگر از مفسران شیعه[۹] و نیز مفسران اهلسنت همین شأن نزول را با اندکی تفاوت ذکر کردهاند.[۱۰]
برخی عالمان شیعه مانند شیخ طوسی (درگذشت: ۴۶۰ق)[۱۱] و علامه مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق)[۱۲] و برخی از اهلسنت مانند طبری تاریخنگار قرن سوم[۱۳] و علی بن احمد واحدی عالم قرن پنجم[۱۴] گزارشهایی را نقل کردهاند که این شأن نزول مربوط به غزوه عُسفان بوده و آیه در آن نبرد نازل شده است. برخی نقل کردهاند که همین واقعه موجب اسلام آوردن خالد بن ولید شده است؛[۱۵] زیرا وی فهمید که تنها خداوند میتواند پیامبر اسلام را از قصد آنان آگاه کرده باشد.[۱۶]
نماز خوف
یکی از موارد نماز خوف، وجود ترس و وحشت زیاد یا درگیری شدید با دشمن است که فرصت خواندن نماز با رعایت تمام اجزاء و شرایط نباشد.[۱۷] در جنگ، مجاهدان برای به جماعت خواندن نماز خوف به دو گروه تقسیم میشوند.[۱۸] نماز خوف بهجماعت به دو گونه خوانده میشود:
- امام جماعت یک نماز دو رکعتی میخواند. گروه اول، رکعت اول را به او اقتدا میکنن و در رکعت دوم، امام در حالت قرائت میایستد تا آنها رکعت دوم را بهصورت فُرادی بخوانند و نماز را تمام کنند. سپس دسته دوم به امام اقتدا کرده و تا تشهد امام جماعت، او را همراهی میکنند. سپس امام در تشهد صبر میکند تا آنها رکعت دوم خود را بخوانند و به او ملحق شوند و نماز را به پایان برسانند.[۱۹] به این نماز، ذاتالرقاع نیز گفته میشود.[۲۰]
- امام جماعت دو نماز دو رکعتی میخواند؛ یکبار نماز دو رکعتی واجب خود را با دسته اول و بار دیگر نماز دو رکعتی مستحبی را با دسته دوم میخواند. این نماز براساس نظر کسانی است که اقتداء نماز واجب به نماز مستحب را جایز میدانند.[۲۱]
لزوم همراه داشتن سلاح در نماز
آیه ۱۰۲ نساء به هر دو گروه نمازگزار دستور میدهد که هنگام نماز سلاح خود را بههمراه داشته باشند.[۲۲] و اگر به جهت بارندگی یا مریضی نمیتوانند سلاح را بههمراه داشته باشد، اجازه دارند سلاح را بر روی زمین بگذارند اما توصیه میکند که نباید احتیاط را ترک کنید.[۲۳] برخی سلاح در این فراز به وسایل محافظت از خود مانند زره و سپر تفسیر کردهاند.[۲۴]
از این آیه برداشت شده بهترین کار برای مُجاهد این است که سلاح خود را در هیچ حالتی از خود جدا نکند.[۲۵]
تأکید بر ارزش نماز جماعت
آیه ۱۰۲ سوره نساء را فراتر از این دانستهاند که تنها برای بیان حکمِ فقهیِ نماز خوف نازل شده باشد.[۲۶] مکارم شیرازی مفسر شیعه در تفسیر این آیه متذکر میشود که هرچند نماز جماعت واجب نیست ولی از مستحباتی است که تأکید بسیار بر آن شده است و این آیه نیز با تصریح بر نماز جماعت در میدان جنگ نشان از این اهمیت است.[۲۷] برخی مفسران نیز در برداشت از این آیه آوردهاند که نماز جماعت در جنگ حتی با یک رکعت نیز برپا میشود که نشان از اهمیت نماز جماعت است.[۲۸]
پانویس
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۲۵.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۳۶۴.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۳۶۴.
- ↑ فخر رازی، مفاتیج الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص ۲۰۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۱۰۰.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۲۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص ۱۵۰؛ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵۴۴.
- ↑ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵۴۴.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۳۷۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۳، ص۳۱۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۱۷۵.
- ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۱۶۴.
- ↑ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۱۸۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۱۷۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۳، ص۳۱۱.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۷،۱۶۴.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق۷ ج۲، ص۱۶۹.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۰،۱۲۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۶۹.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۶۳،۱۶۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۱۵۶-۱۵۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۱۵۷.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، ۱۳۳۶ش، ج۳، ص۱۰۳.
- ↑ قاضی نعمان مغربی، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۷۱.
- ↑ سید قطب، فی ظلال القران، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص ۷۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۴۶.
منابع
- ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، ۱۴۱۲ق.
- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ۱۳۸۷ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمدبن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- قاضی نعمان مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق و مصحح: آصف فیضی، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کاشانی، ملا فتحالله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محقق حلی، نجمالدین جعفر بن حسن، شرایع الإسلام، قم، موسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، تحقیق: کمال بسیونی زغلول، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.