گندم ری
گندم ری، تعبیری است که به سخن امام حسین(ع) خطاب به عمر بن سعد اشاره دارد[۱] و کنایه از حکومت ری دانسته شده است.[۲]
نقل شده که روزی پیامبر(ص) با مشاهده عمر بن سعد در مسجد، او را عامل شهادت فرزندش امام حسین(ع) معرفی کرد و مردم نیز او را به عنوان قاتل امام حسین(ع) می شناختند. هرگاه عمر بن سعد با امام حسین(ع) ملاقات میکرد، این پیشبینی پیامبر(ص) را انکار می کرد، امام حسین (ع) به او میگفت:
أَمَا إِنَّهُ سَتَقَرُّ عَیْنِی حَیْثُ إِنَّکَ لَا تَأْکُلُ مِنْ بُرِّ الرِّیِّ مِنْ بَعْدِ قَتْلِی إِلَّا قَلِیلًا، ثُمَّ تُقْتَلُ مِنْ بَعْدِی عَاجِلًا.[۳]
اما مایه خشنودی من این است که پس از کشتن من، جز اندکی از گندم ری نخوری و اندکی بعد نیز کشته شوی.
در برخی گزارشها آمده است که امام حسین(ع) در گفتوگویی با عمر بن سعد در کربلا از او پرسید: «مرا میکشی و گمان میکنی که عبیدالله بن زیاد، حاکم کوفه، ولایت ری و گرگان را به تو خواهد داد؟ به خدا سوگند که هرگز به این آرزو نخواهی رسید.»[۴] امام(ع) همچنین خبر داد که سر او در کوفه بر نیزه گردانده خواهد شد و کودکان به سوی آن سنگ خواهند انداخت.[۵]
بر اساس برخی منابع، حکومت ری از انگیزههای عمر بن سعد برای پیوستن به سپاه کوفه بود.[۶] گفته شده است که ری در دوره بنیامیه از آبادترین و پررونقترین مناطق به شمار میرفت و به همین دلیل حکومت آن برای عمر بن سعد جایگاه ویژهای داشت.[۷] ریشهری، تاریخ پژوه شیعی، نیز با استناد به شواهد تاریخی، جاهطلبی و علاقه به حکومت را از عوامل حضور او در جنگ با امام حسین(ع) دانسته و به بازتاب این انگیزه در اشعار منسوب به عمر بن سعد[۸] اشاره کرده است.[۹]
گفته شده، تعبیر «گندم ری» تنها در مدینة المَعاجِز[۱۰] نوشته سید هاشم بحرانی (حدود ۱۰۵۰ق-۱۱۰۷ق یا ۱۱۰۹ق) گزارش شده است.[۱۱] در مقابل، در منابع متعدد[۱۲] به جای آن، تعبیر «گندم عراق» آمده است. همچنین در موضعی دیگر از مدینة المعاجز نیز عبارت «گندم عراق» گزارش شده است.[۱۳] با این حال، تعبیر «گندم ری» شهرت بیشتری یافته است.[۱۴] بر پایه این گزارشها، امام حسین(ع) به عمر بن سعد فرمود: «خدا بهزودی تو را در بسترت بکشد و در روز قیامت نیامرزد! امید دارم از گندم عراق جز اندکی نخوری.» همچنین در برخی نقلها آمده است که عمر بن سعد در پاسخ گفت: «اگر گندم نباشد، جو خواهد بود.»[۱۵] برخی پژوهشگران با استناد به این گزارشها احتمال دادهاند که تعبیر «گندم ری» ناشی از اشتباه ناسخان یا نویسنده باشد.[۱۶]
مضمون این سخن در فرهنگ عامه نیز بازتاب یافته و در قالب ضربالمثلهایی مانند «هم از گندم ری جامانده، هم از خرمای بغداد» به کار رفته است.[۱۷]
پانویس
- ↑ بحرانی، مدینة معاجز...، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۶۲.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه ری، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ بحرانی، مدینة معاجز...، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۶۲.
- ↑ ابنهارون، تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب، ۱۴۲۲ق، ص۱۵۱.
- ↑ ابنهارون، تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب، ۱۴۲۲ق، ص۱۵۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: محمدی ریشهری، دانشنامه ری، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۴۱؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۸۹.
- ↑ کلباسی، التذکرة العظیمیة، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۴.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۹۶.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه ری، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۴۱.
- ↑ بحرانی، مدینة معاجز...، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۶۲.
- ↑ حسینی طهرانی، «پانویس»، مطلع انوار، ج۱۳، ص۳۵۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۳۲؛ مسعودی، إثبات الوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۷؛ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۹۳؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ مدینة معاجز...، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۲.
- ↑ حسینی طهرانی، «پانویس»، مطلع انوار، ج۱۳، ص۳۵۸.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص۳۵؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ حسینی طهرانی، «پانویس»، مطلع انوار، ج۱۳، ص۳۵۸.
- ↑ «هم از گندم ری جامانده، هم از خرمای بغداد»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
منابع
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب(ع)، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۹۰ش.
- ابناعثم، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنهارون، یحیی بن حسین، تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب، یمن، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۲ق.
- اخطب خوارزم، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، أنوار الهدى، ۱۳۸۱ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الأئمة الإثنى عشر و دلائل الحجج على البشر، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- حسینی طهرانی، محمد محسن، «پانویس»، مطلع انوار، تالیف محمد حسین حسینی طهرانی، تهران، مکتب وحی، ۱۳۹۴ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- کلباسی، محمد ابراهیم، التذکرة العظیمیة، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه ری، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۸ش.
- مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی طالب، قم ، انصاریان، ۱۳۸۵ش.
- «هم از گندم ری جامانده، هم از خرمای بغداد»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
پیوند به بیرون
«ریشههای تاریخی امثال و حکم»، مهدی پرتوی.