کاربر:R.pouresmaeil/صفحه تمرین
بعثت پیامبران
مفهومشناسی و جایگاه
مقصود از بعثت پیامبران را گزینش پیامبر از سوی خداوند برای ابلاغ وحی و هدایت مردم به سوی کمال شایسته انسانی دانستهاند.[۱] خواجه نصیرالدین طوسی، نبی را به انسانی تعریف میکند که از سوی خداوند متعال به بندگان فرستاده شده تا آنان را کامل سازد و آنچه برای اطاعت از خدا و پرهیز از نافرمانی او لازم دارند، به آنها بشناساند.[۲]
بعثت را به معنای برانگیختن و جهت دادن به چیزی دانستهاند.[۳] این واژه در قرآن کریم در سیاقهای گوناگونی به کار رفته است:
- ارسال پیامبران: «فبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ»[۴]
- معاد و رستاخیز: «ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ»[۵]
- بیدار کردن از خواب: «وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ»[۶]
به گفته مصطفوی، وجه مشترک معنایی در تمام کاربردها، انتخاب کردن و انتقال به سمت یک وظیفه معین است.[۷]
محمدباقر مجلسی روایاتی مرتبط با بعثت پیامبران را در بابی با عنوان «معنى النبوة و علة بعثة الأنبياء ...» جمعآوری کرده است.[۸] متکلمان مسلمان مباحث مختلفی را در رابطه با بعثت پیامبران مطرح کردهاند که از آن جمله میتوان به حَسَن بودن بودن بعثت پیامبران،[۹] امکان بعثت پیامبران،[۱۰] وجوب بعثت پیامبران،[۱۱] غایت بعثت پیامبران[۱۲] و پاسخ به شبهات مربوط به بعثت پیامبران[۱۳] اشاره کرد.
۲. ضرورت و فلسفه بعثت انبیاء
یکی از مباحث محوری و چالشبرانگیز در کلام اسلامی، تبیین چرایی و ضرورت بعثت پیامبران است. در کتب سنتی کلامی شیعه این مسئله در دو بخش بحث شده است: اول در مباحث خداشناسی و بحث افعال الهی تحت عنوان تکلیف و دوم در مباحث «نبوت عامه».[۱۴] طبق تحلیلی که عبدالحسین خسروپناه از دلایل ضرورت بعثت انبیاء داشته است، اندیشمندان مسلمان این دلایل را روشهای وحیانی، کلامی، فلسفی و عرفانی ارائه کردهاند.[۱۵]
۱. روش وحیانی
این روش بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان(ع) است که کارکردهای بعثت انبیاء را بیان میکند:
- هدایت به عبادت خدا و دوری از طاغوت: انبیاء مردم را به پرستش خدا و دوری از بتپرستی دعوت میکنند.[۱۶]
- ایجاد عدالت اجتماعی توسط مردم: هدف از ارسال پیامبران برقراری عدالت در جامعه به واسطه ایجاد بستری صحیح برای قیام و حقخواهی مردم است.[۱۷]
- تعلیم کتاب و حکمت: آموزش معارفی که بشر به تنهایی قادر به درک آنها نیست.[۱۸]
- خروج از ظلمت به نور: نجات انسانها از تاریکیهای جهل و گمراهی.[۱۹]
- اتمام حجت: خداوند با فرستادن پیامبران، حجت را بر مردم تمام میکند.[۲۰]
- احیای معنوی: زنده کردن حیات معنوی انسانها.[۲۱]
- رفع اختلافات: حل اختلافات که در اثر جلب منافع شخصی و محدودیت منابع جامعه در جریان زندگی اجتماعی بشر ایجاد میشود.[۲۲]
- رساندن انسان به هدف آفرینش: خدای حکیم انسان را برای هدفی آفریده و رسیدن به این هدف بدون راهنمایان الهی محقق نمیشود.[۲۳]
۲. روش کلامی
متکلمان مسلمان با استفاده از اصول عقلی و نقلی، ضرورت بعثت را اثبات میکنند:
- استدلال بر اساس قاعده لطف: بعثت پیامبران لطف الهی است که بندگان را به طاعت نزدیک و از معصیت دور میسازد. لطف حسن عقلی دارد و هر چه عقلاً نیکو باشد، بر خدا واجب است.[۲۴]
- برهان حکمت: خداوند حکیم است و هدف از آفرینش انسان، رسیدن به کمال است. چون ابزارهای عادی معرفت (عقل و حس) برای رسیدن به این کمال کافی نیست، پس بعثت پیامبران ضرورت دارد.[۲۵]
- دلیل کارکرد نبوت: پیامبران فواید بسیاری دارند مانند: تقویت عقل در احکام مستقل، معرفی مصالح و مفاسد، بیان منافع و مضرات مواد غذایی، ایجاد نظام عادلانه اجتماعی. از آنجایی که این کارکردها جایگزینی ندارد خداوند ضرورتا پیامبران را مبعوث میکند.[۲۶]
- دلیل نیازمندی: مرتضی مطهری بر اساس تحلیلی انسان را هم در زندگی دنیوی (عدالت اجتماعی) و هم در زندگی اخروی (سعادت ابدی) به هدایت پیامبران نیازمند دانسته و از این رو بعثت انبیاء را امری ضروری میشمارد.[۲۷]
۳. روش فلسفی
فیلسوفان اسلامی با تحلیل فلسفی ماهیت انسان و جامعه، ضرورت بعثت را اثبات میکنند:
- فارابی: انسان برای رسیدن به کمال نیاز به مدینه فاضله دارد که رهبر آن باید دارای صفات ویژهای باشد و از طریق وحی هدایت شود.[۲۸]
- ابن سینا: انسان موجودی اجتماعی است که برای زندگی نیاز به تعاون دارد. تعاون بدون عدالت ممکن نیست و عدالت بدون شریعت تحقق نمییابد. شریعت نیاز به قانونگذار الهی دارد که معجزه داشته باشد.[۲۹]
- سهروردی: مشارکت اجتماعی انسان نیاز به سنت و عدل دارد که بدون نبی و ولی ممکن نیست.[۳۰]
- ملاصدرا: انسان برای رسیدن به کمالاتش نیاز به اجتماع دارد. رهبر این اجتماع باید به کمالات سهگانه (احساس، تخیل، تعقل) رسیده باشد تا شایستگی دریافت وحی را داشته باشد.[۳۱]
۴. روش عرفانی
عارفان اسلام با نگاه شهودی به ضرورت شریعت و نبوت مینگرند:[۳۲]
- ابن عربی: علم شریعت غیر اکتسابی و است که اختصاص به انبیاء دارد.[۳۳] حسن و قبح ذاتی است اما عقل همه خوبیها و بدیها را درک نمیکند و نیاز به شریعت دارد.[۳۴]
- سید حیدر آملی: شریعت، وضع الهی و ترتیب ربانی است که بر انبیاء و اولیاء واجب است برای اقامه آن قیام کنند.[۳۵] وی هرگونه راهی غیر از شریعت را برای رسیدن به حقایق باطنی رد میکند و تأکید میکند که باطنی وجود ندارد مگر از طریق ظاهر دین.[۳۶]
- عبدالصمد همدانیː وی معتقد است بدون کشف حقایق ظاهری که توسط انبیاء و شریعت شکل میگیرد، حقایق روحی و باطنی برای انسانها کشف نمیشود. از این جهت نبوت و ارسال شریعت برای رشد و تعالی انسان امری ضروری است.[۳۷]
۳. حقیقت بعثت
گزینش الهی
عارفان مصلح
پانویس
- ↑ خطیبی کوشکک و نگارش، فرهنگ شیعه (کلام)، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۹.
- ↑ نصیرالدین طوسی، قواعد العقائد، ۱۴۱۶ق، ص۸۷.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۰۴ق، ص۵۲.
- ↑ بقره: ۲۱۳.
- ↑ بقره: ۵۶.
- ↑ انعام: ۶۰.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: علامه حلی، کشف المراد في شرح تجرید الإعتقاد، ۱۴۱۳ق، ص۳۴۶؛ محقق حلی، المسلک في أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۱۵۳؛ لاهیجی، فاضل مقداد، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، ۱۴۰۵ق، ص۲۹۶؛ سرمایه ایمان، ۱۳۷۲ش، ص۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سید مرتضی، شرح جمل العلم و العمل، ۱۴۱۹ق، ص۱۷۰؛ علامه حلی، تسلیک النفس إلی حظیرة القدس، ۱۴۲۶ق، ص۱۸۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ مفید، النکت الإعتقادیة، ۱۴۱۳ق، ص۳۴؛ سید مرتضی، شرح جمل العلم و العمل، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۹؛ شیخ طوسی، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، ۱۴۰۶ق،ص۲۴۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابوالصلاح حلبی، تقریب المعارف، ۱۴۱۷ق، ص۱۵۳؛ ابنمیثم بحرانی، قواعد المرام في علم الکلام، ۱۴۰۶ق، ص۱۲۲-۱۲۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حسینی علوی، علاقة التجرید، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۹۲۰؛ سبحانی تبریزی، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۹-۶۴.
- ↑ ربانی گلپایگانی، کلام تطبیقی، ۱۴۰۲ش، ج۲، ص۲۱.
- ↑ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۱.
- ↑ سوره نحل، آیه ۳۶؛ سوره اعراف، آیه ۶۵؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۲.
- ↑ سوره حدید، آیه ۲۵؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۵۱؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۳.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۱؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۴.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۴.
- ↑ سوره انفال، آیه ۲۳؛ خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۵۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۱۳؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۲، ص۱۱۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۶۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید بهː شیخ مفید، النکت الاعتقادیة، ۱۴۱۳ق، ص۳۵؛ سید مرتضی، الذخیرة فی علم الکلام، ۱۴۱۱ق، ص۳۲۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید بهː علامه حلی، الباب الحادی عشر، ۱۳۷۰ش، ص۳۴-۳۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید بهː حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۷۳-۳۸۲؛ نصیر الدین طوسی، تلخیص المحصل، ۱۳۵۹ش، ۳۶۱-۳۶۴؛ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۳۵۹.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳۷۶ش، ج۴، ص۲۹۰-۲۹۳.
- ↑ معلمی، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۲.
- ↑ ابن سینا، الإشارات و التنبیهات، ۱۴۲۳ق، ص۳۵۶-۳۵۷.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۴۵۳-۴۵۶.
- ↑ صدرالدین شیرازی، المبدأ و المعاد، ۱۴۲۲ق، ص۶۱۷-۶۱۸.
- ↑ خسروپناه، انتظارات بشر از دین، ۱۳۹۸ش، ص۴۰۵.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیة، ۱۹۹۴م، ج۴، ص۱۲۱.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیة، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۰۶.
- ↑ آملی، جامع الأسرار و منبع الأنوار، ۱۳۶۸ش، ص۳۵۹.
- ↑ آملی، تفسیر المحیط الأعظم، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۸۴؛ همو، أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة، ۱۳۸۳ش، ص۱۷-۲۴.
- ↑ همدانی، بحر المعارف، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۲۹-۳۳۱.
منابع
قرآن کریم
همدانی، مولی عبدالصمد، بحر المعارف، تهران، حکمت، ۱۳۸۷ش.
خسروپناه، عبدالحسین، انتظارات بشر از دین، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۸ش.
آملی، سید حیدر، تفسیر المحیط الأعظم، قم، نور علی نور، ۱۴۲۸ق.
آملی، سید حیدر، أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة، قم، نور علی نور، ۱۳۸۳ش.
آملی، سید حیدر، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، مركز انتشارات علمى و فرهنگى وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالى، ۱۳۶۸ش.
ابنعربی، محی الدین، الفتوحات المکیة، بیروت، دار احياء التراث العربى، ۱۹۹۴م.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۲ق.
سهروردی، یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۲ش.
معلمی، حسن، تاریخ فلسفه اسلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۵ش.
ابن سینا، حسین بن عبدالله، الإشارات و التنبیهات، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۳ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، الأعلمي في المطبوعات، ۱۳۹۳ق.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
لاهیجی، عبدالرزاق بن علی، گوهر مراد، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۳ش.
حمصی رازی، محمود بن علی، المنقذ من التقلید، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۲ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، الباب الحادی عشر، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰ش.
سید مرتضی، علی بن الحسین، الذخیرة فی علم الکلام، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۱ق.
خسروپناه، عبدالحسین، کلام نوین اسلامی، قم، تعلیم و تربیت اسلامی، ۱۳۹۰ش.
ربانی گلپایگانی، علی، کلام تطبیقی، قم، مرکز بین المللی نشر المصطفی، ۱۴۰۲ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
سبحانی تبریزی، جعفر، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۴۱۳ق.
حسینی علوی، محمد اشرف بن عبد الحسیب، علاقة التجرید، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
ابنمیثم بحرانی، میثم بن علی، قواعد المرام في علم الکلام، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي (ره)، ۱۴۰۶ق.
ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم، تقریب المعارف، بیجا، محقق، ۱۴۱۷ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
شیخ مفید، محمد بن محمد، النکت الإعتقادیة، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
سید مرتضی، علی بن حسین، شرح جمل العلم و العمل، تهران، منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة. دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تسلیک النفس إلی حظیرة القدس، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۴۲۶ق.
خطیبی کوشکک، محمد و حمید نگارش، فرهنگ شیعه (کلام)، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، قواعد العقائد، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۴۱۶ق.
نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل، تهران، دانشگاه مک گیل. مؤسسه مطالعات اسلامی، ۱۳۵۹ش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات في غريب القرآن، بیجا، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ق.
مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد في شرح تجرید الإعتقاد، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۳ق.
محقق حلی، جعفر بن حسن، المسلک في أصول الدین، مشهد، آستانة الرضوية المقدسة. مجمع البحوث الإسلامية، ۱۴۱۴ق.
لاهیجی، عبدالرزاق بن علی، سرمایه ایمان، تهران، الزهراء، ۱۳۷۲ش.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۵ق.