منهج الصادقین فی الزام المخالفین (کتاب)

مَنهَجُ الصّادقين فى إلزام المُخالفين

اطلاعات کتاب
نویسنده	ملا فتح الله کاشی
موضوع	تفسیر
زبان	فارسی
مجموعه	۱۰ جلد
اطلاعات نشر
تاریخ نشر	۱۳۵۱ش

تفسير كبير مَنهَجُ الصّادقين فى إلزام المُخالفين، تاليف ملا فتح الله کاشانی از تفاسير ارزشمند شيعه است كه در سال ۹۸۲ق به زبان فارسى روان و سليس نگاشته شده است. این کتاب تا مدتی تنها تفسیر فارسی متداول بود. ملا فتح‌ الله کاشانی در تفسیر خود، مباحث مختلف کلامی، فقهی، ادبی و ... را مطرح کرده است؛ اما مؤلف بیشتر بر استفاده از روایات اهل بیت در تفسیر خود اهتمام داشته؛ چنانکه برخی این تفسیر را از تفاسیر مأثور به شمار آورده‌اند.

درباره مؤلف

مقالهٔ اصلی: ملا فتح الله کاشانی

ملافتح الله فرزند ملاشکرالله کاشانی است. او عالمی بزرگ، فقیه، محقق، متکلم و مفسر متبحر و از بزرگان شیعه در اواخر قرن دهم هجری می باشد. ملا فتح الله از شاگردان علی بن حسن زواری است که به واسطه او از محقق کرکی روایت می کند. این مفسر از برجستگان علمای دربار شاه طهماسب صفوی بود که در تمام علوم دینی متداوله، خصوصا در تفسیر متبحر بود. وی تالیفات بسیاری نیز دارد که غالب تالیفاتش، به زبان فارسی است.

ملا فتح الله کاشانی در سال ۹۸۸ ق وفات یافت.

نام کتاب و وجه نام گذاری

آقابزرگ تهرانی در الذریعة نام کتاب را تفسیر «منهج الصادقین فی تفسیر القرآن المبین و إلزام المخالفین‏» ذکر می کند اما ملا فتح الله در مقدمه کتاب می نویسد: چون مقصد اقصی و مطلب اعلی از این منتخب، ایضاح طریق ائمه صادقین است به حجج واضحه و الزام مخالفین به براهین باهره، از این جهت مسمی شد به «منهج الصادقین فی الزام المخالفین».

انگیزه تألیف

انگيزه نويسنده از تاليف كتاب به گفته خود او نگارش تفسيرى فارسى، با اسلوب زبانى و لغاتى غير ملال‏ انگيز، نه بيش از اندازه مفصل و نه بسيار مختصر، و نيز موافق باورها و عقايد اماميه و شامل آثار و اخبار اهل بيت(ع) بوده است.

روش مفسر

ملا فتح‌الله در تفسیر سوره‌ها از نظم خوب و یکسانی پیروی کرده است. به طوری که ابتدا به بحث مکی و مدنی سوره‌ها، بعد عدد آیات و بعد از آن نامهای سوره و بعد ثواب قرائت سوره و سپس تناسب و ارتباط سوره و بعد از آن اسباب النزول و سپس به مباحث تفسیری می‌پردازد.

ساختار تفسیر

تفسير منهج همانند «روض الجنان» تفسيرى جامع است كه عهده‏ دار پرداختن به تمامى قرآن بوده و از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى سخن رانده و در پرتو آيات الهى، حقايق گوناگونى را عرضه كرده است.

مفسر پيش از آغاز تفسير سوره‏ حمد، ده فصل قرار داده است، كه در آن از مقدمات تفسير و علوم قرآنى، سخن مى‏ گويد:

• فصل اول: در ياد كرد نامهاى قاريان‏
• فصل دوم: در ذكر نامهاى قرآن و معناى سوره و آيه‏
• فصل سوم: در توضيح صحيح‏ ترين قول در اعداد آيات قرآن و فايده‏ دانستن آن‏
• فصل چهارم: تبيين معناى تفسير و تأويل‏
• فصل پنجم: توضيح حديث: «نزل‏ القرآن على سبعة احرف...»
• فصل ششم: در توضيح معناى تفسیر به رأى‏
• فصل هفتم: در مصونيت قرآن از تحريف‏
• فصل هشتم: در تبيين اين‏كه، قرآن در زمان پیامبر(ص) مدون بوده است.
• فصل نهم: در بيان اعجاز قرآن‏
• فصل دهم: در ياد كرد رواياتى كه در ترغيب بر خواندن و فراگرفتن قرآن وارد شده است.

منابع تفسیر

ملا فتح‌الله کاشانی در تفسیر خود نظریات تفسیری بیضاوی و زواره‌ای و نیز مباحث زمخشری در کشاف و طبرسی در مجمع البیان را آورده است و از تبیان شیخ طوسی و تفسیر ابوالفتوح رازی و همچنین از تفسیر جرجانی معروف به گازُر نیز استفاده کرده است. وی همچنین گاه سخنان عرفانی مشاهیر متصوفه، مانند قُشیری و سُلَمی، را در لا به لای تفسیر خود آورده است. وی هر جا که مناسب دیده روایات و اخباری را هم از کتب مختلف حدیثی اعم از شیعه و اهل سنت ذکر نموده است.

سخن علما و بزرگان

محمد هادی معرفت تفسیر منهج را در سنخ تفاسیر روایی و در بین 14 تفسیر معروف ارزیابی کرده و می‌گوید: «منهج الصادقین، تنها شرح و تفسیر قرآن نیست؛ بلکه تفسیری جامع و مشتمل بر مباحث مختلف و متنوع، به زبان فارسی است … متن را با نثری شیوا و روان نوشته است و هر جا که مناسب دیده از اخبار و روایات اهل بیت عصمت (ع) کمک گرفته است.

شهید مطهری در معرفی این تفسیر می‌گوید: این تفسیر به زبان فارسى است و تا سى چهل سال اخیر یگانه تفسیر فارسى متداول بود. مؤلف این تفسیر مرحوم ملا فتح اللَّه بن شکر اللَّه کاشانى است که در قرن دهم هجرى می‌زیسته است.

در کتاب طبقات مفسران شیعه آمده است: این تفسیر یکی از تفاسیر بزرگ زبان فارسی است … تلاش این تفسیر بر این است که حجت هر گروهی را از آیات قرآنی متذکر و نکات ادبی و قرائتی آن را یادآور شود.

آیت الله بهجت درباره این تفسیر می گوید: باید ملتفت باشیم قرآن را یاد بگیریم ... و همچنین تفسیرهای آسان و ساده را ما که فارسی زبانیم، بدانیم؛ و یک تفسیر فارسی پیدا کنیم که از روی آن سهل باشد ما قرآن را بفهمیم؛ مثلاً «منهج الصادقین» را کم و بیش مطالعه کنیم، بلکه از اول تا به آخر، چون کتاب فارسی است و کتاب خوبی هم هست. اگر بهتر از او پیدا بکنیم عیب ندارد، اما کجا پیدا شود بهتر از او که معتبر باشد؟

چاپ

این تفسیر مکرر چاپ شده و چاپ آخر آن در ده مجلد به تحقیق ابوالحسن شعرانی در سالهای ۴۱-۱۳۴۰ شمسی به شیوه حروفی و مجددا در ده مجلد در سال ۱۳۵۱ شمسی در تهران به تحقیق علی اکبر غفاری، با مقدمه و پاورقی ابوالحسن مرتضوی چاپ و نشر شده است.

پیوند به بیرون

• روش شناسی تفسیر: منهج الصادقین فی الزام المخالفین
• نگاهی به تفسیر منهج الصادقین

منابع

• کاشانی، فتح الله، منهج الصادقین، با مقدمه و پاورقی ابوالحسن شعرانی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۸.
• مطهری، مرتضی، مجموعه‏ آثار، تهران، انتشارات صدرا.
• معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، ۱۳۸۰ش.
• تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
• عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۷۷ش.