عرفات

عَرَفات، منطقه‌ای در شرق مكه که حجگزاران در روز عرفه، نهم ذى حجه، از ظهر تا مغرب شرعى در آن منطقه حضور می‌يابند. این حضور یا وقوف، از ارکان حج تمتع است.

مفهوم شناسی

• واژه عرفات، عربی و از ماده «ع ـ ر ـ ف» است. این ماده به معنای شناختن، دانستن و آموختن و کلمه «معرفت» نیز از همین ماده است.
• در آثار کهن مکه‌شناسی، مانند اخبار مکة نوشته فاکهی (قرن 2 قمری) بدین منطقه عرفه نیز گفته‌اند. سخاوی تاریخنگار قرن دهم قمری اهل مکه، بر آن است که کلمه عرفات مانند «قصبات» است و به هر نقطه‌از آن منطقه «عرفه» گویند و نام کل منطقه، «عرفات» است.
• در این که چرا منطقه مورد نظر را عرفات یا عرفه گفته‌اند، نظراتی مطرح است از جمله:

1. بنابر روایات، هنگامی که جبرئيل به ابراهيم پیامبر(ع) مناسک حج را آموخت، در عرفات به او گفت: «یا ابراهيم! آیا مناسک را آموختی؟» و ابراهیم پاسخ داد: «آری.» و بدین سبب آن منطقه عرفات یا عرفه نامیده شد.
2. آدم و حوّا، در اين منطقه يكديگر را شناختند و دیدار کردند.
3. مسلمانان در این منطقه در پیشگاه خدا به گناهان خود اعتراف و طلب بخشایش می‌کنند.
   

• در قرآن کریم هنگام ذکر احکام و آداب حج از عرفات نام برده شده است: «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّين(بقره/198)؛ اگر هنگام حج طالب روزى خدا باشيد، مرتكب گناهى نشده‌ايد، و چون از عرفات بازگشتيد خدا را در مشعر الحرام ياد كنيد، از آن رو كه شما را هدايت كرده، در حالى كه پيش از آن گمراه بوده‏‌ايد.»

موقعیت جغرافیایی

• عرفات، زمینی صحرایی، با مساحت حدود 18 كيلومتر مربع، در شرق مكه، اندكى متمايل به جنوب، در ميان راه طائف و مكه واقع است. در پیرامون اين منطقه كوه‏هايى به شكل نيم دايره قرار دارد.
• در شمال شرقى عرفات، جبل الرحمة قرار دارد. اين كوه مستقل از كوه‏هايى است كه منطقه را در حصار خود گرفته‏‌اند. به این کوه، «جبل العرفات»(کوه عرفات)نیز می‌گویند.
• به لحاظ فقهی، عرفات جزو حرم محسوب نمی‌شود.
• در ادوار مختلف تاريخى تا امروز حدود عرفات را با علائم و تابلو به طور دقيق مشخص كرده‏‌اند.
• در منابع جغرافیایی مسلمانان از قدیم، حد و مرز عرفات با دقت ثبت شده است.
• از روزگار قدیم، یکی از راههای طائف از عرفات می‌گذشته و نهر آبی که از طائف به مکه می‌رسیده از عرفات می‌گذشته است.این نهر را عین زبیده می‌خوانده‌اند که بانی آن زبیده خاتون همسر هارون الرشید بوده. گویا یک ایرانی‌الاصل به نام جواد اصفهانی در دوره‌هایی در آوردن آب از طریق عرفات به مکه نقش و خدماتی دیگر هم در عرفات داشته است.

اهمیت

• عرفات با فریضه مهم حج پیوندهایی دارد و از اماکن مقدس اسلامی به شمار می‌آید. وقوف در عرفات، از ارکان حج تمتع است و بدون آن، حج ادا نمی‌شود. بنابر فقه شیعه، حجگزاران می‌باید در روز نهم ذى حجه از ظهر شرعى تا مغرب شرعى در این صحرا اقامت کنند که این عمل را وقوف گویند.
• روایاتی از بزرگان دینی، بر اهمیت عرفات و وقوف عرفات در فریضه حج تاکید کرده‌اند؛ مانند «الحَجُّ عرفات؛ حج همان[وقوف در]عرفات است.» پیش از اسلام، اهالی مکه خود را اهل حرم و مردمان برگزیده و از برخی اعمال از جمله وقوف در عرفات معاف می‌پنداشتند. پس از اسلام، پیامبر اکرم(ص) وقوف را از ارکان حج برای همه حجگزاران معرفی کرد و خود در حجّة الوداع، در عرفات وقوف كرد.
• نظر به اهمیت عرفات و وقوف در آن، اعمال مذهبی بسیاری برای آن در روایات نقل شده از جمله استغفار و دعا که با فضیلت‌ترین اعمال در عرفات محسوب گشته است.
• بنابر روایات، اقامت حجگزار در عرفات، مایۀ بخشوده شدن گناهان او است. برای نمونه، در روایتی، از امام صادق(ع) آمده است: «گناهکار ترین شخص، کسی است که از عرفات بازمی‌گردد و گمان می‌برد که بخشوده نشده است.»
• بنابر برخی روایات پیامبر(ص) خطبه حجّة الوداع را بر فراز کوه جبل الرحمه واقع در عرفات ايراد كرد.
• عرفات در روایات مربوط به دحی الارض، در کنار کعبه و سرزمین منا، از جایهایی است که زمین از آن گسترانیده شده است.

تاریخچه

بنابر روایات محلی، در زمان حضرت ابراهیم و ماجرای مهاجرت همسر او هاجر به سرزمین مکه، قوم جُرهُم در عرفات سکونت داشته‌اند. برخی جغرافی‌نگاران قدیم، عرفات را قریه‌ای کوچک معرفی کرده‌اند.

منابع

• ابن الفقيه، احمد بن محمد، ‏البلدان، مصحح: یوسف الهادى، عالم الكتب، بيروت‏، 1416 ق.
• ازرقی، ابوالولید، اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، مصحح: ملحس، رشدى صالح‏، بيروت‏، 1416ق.‏
• امينى، محمد امين‏، بقيع الغرقد فى دراسة شاملة، مشعر، تهران، 1428ق.
• بروسوى، محمد بن على، أوضح المسالك إلى معرفة البلدان و الممالك، دار الغرب الاسلامي - بيروت، چاپ: اول، 1427ق.
• بی آزار شیرازی، عبدالکریم، جغرافياى قصص قرآن‏، دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏، سوم‏، تهران‏، 1380ش.
• سخاوى، محمد بن عبد الرحمن‏، البلدانيات، مصحح: حسام بن محمد قطان، دار العطاء، رياض‏، 1422ق.‏
• شيروانى، زين العابدين بن اسكندر، بستان السياحة، نشر سنایی، اول، تهران، بی‌تا
• صدوق، من لایحضره الفقیه، انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1413ق.
• فاكهى، محمد بن اسحاق، أخبار مكة فى قديم الدهر و حديثه، مكتبه الاسدي - مكه مكرمه، چاپ: چهارم، 1424 ق.
• طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جامعه مدرسین، قم، 1417ق.
• طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه
• کردی، محمد طاهر، التاريخ القويم لمكة و بيت الله الكريم‏، دار خضر، بيروت‏، 1420ق.
• کلینی، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365ش.
• موسوى شاهرودى‏، سيد مرتضى، جامع الفتاوى مناسک حج(با روشى جدید مطابق با فتاواى ده تن از مراجع عظام تقلید)، نشر مشعر، تهران، 1428ق.
• مولف ناشناخته، الإستبصار فى عجايب الأمصار، مصحح: عبدالحميد، سعد زغلول‏، دار الشوون الثقافيه، بغداد، 1986م.
• هروى، على بن ابو بكر، الإشارات إلي معرفة الزيارات ، مصحح: عمر على‏، مكتبة الثقافة الدينية، قاهره‏، 1423ق.