کاربر:Alikhani/صفحه تمرین2

تبیین مسئله و جایگاه آن

شبیه‌سازی انسان (عربی: الاستنساخ البشری؛ انگلیسی: cloning)

فواید و مضرات شبیه‌سازی

امکان بارورسازی زوج‌های عقیم، کمک به سلامت نسل آینده و بهینه‌سازی حیات آنان، و مشارکت در استفاده از صفات ممتاز افراد و افزایش آنها از فواید شبیه‌سازی انسان دانسته شده است. همچنین اختلاط انساب، دخالت در خلقت خدا، احساس بی‌نیازی از ازدواج، احتمال از بین رفتن جوامع، تشویق به سقط جنین و احتمال سوء استفاده مجرمان از این روش از مضرات شبیه‌سازی انسان دانسته شده است.

اقسام شبیه‌سازی

شبیه‌سازی انسان به سه‌گونه انجام می‌شود:

• شبیه‌سازی عضو؛ در این روش یکی از سلول‌های انسان گرفته و در دستگاه‌های مخصوصی پرورش داده می‌شود تا به یکی از اعضای بدن انسان (مانند قلب، کلیه و کبد) تبدیل شود. از آنجا که نتیجه این کار، بازسازی انسان کامل نیست، برخی این قسم را از مسئله شبیه‌سازی انسان خارج دانسته‌اند.
• همزادسازی انسان؛ در این روش شبیه‌سازی انسان با استفاده از سلول جنسی انجام می‌گیرد. لقاح اسپرم با تخمک، سلول جدیدی به وجود می‌آید. این سلول ابتدا به ۲، بعد به ۴، ۸، ۱۶ و در نهایت به ۳۲ سلول تقسیم می‌شود. با رسیدن تعداد سلول‌ها به عدد ۳۲، تقسیم‌بندی متوقف می‌گردد و هر یک از ۳۲ سلول، زمینه به وجود آمدن یکی از اعضای بدن را بر عهده می‌گیرد تا آنکه انسانی کامل از آن شکل گیرد. با این حال اگر یکی از سلول‌های ۳۲گانه از بقیه سلول‌ها جدا، و در محیط مناسبی قرار گیرد، خود به تنهایی می‌تواند به ۳۲ سلول تقسیم شده و زمینه شکل‌گیری انسان کاملی را فراهم آورد. ازاین‌رو انسان‌هایی که از این ۳۲ سلول به وجود آیند، همانند انسان‌های همزاد خواهند بود که منشأ پیدایش آنها، سلول جنسی بوده است.
• شبیه‌سازی انسان؛ در این روش انسان با استفاده از سلول غیرجنسی شبیه‌سازی می‌شود. در این روش پس از آنکه هسته سلول از تخمک زن جداسازی شد، یکی از سلول‌های بدن مرد یا زن (حتی زنی که تخمک از او گرفته شده) درون آن تخمک قرار داده می‌شود تا انسانی از آن متولد شود. در این روش انسان به وجود آمده، از همه جهات، مشابه انسانی خواهد بود که سلول از او گرفته شده است.

با غض نظر از برخی مقدمات (مانند لمس کردن یا نگاه کردن بدن نامحرم) یا روش‌های حرام در شبیه‌سازی (مانند لقاح تخمک زن با اسپرم مرد نامحرم)

شبیه‌سازی اعضا و اقوال در مسئله

فقیهان شیعه در حکم شبیه‌سازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است. بر اساس اصل اباحه، تمامی افعال و تصرفات انسان جایز است و تنها در صورتی حرام دانسته می‌شود که دلیلی بر حرمت آن وجود داشته باشد. بنابراین برای جایز دانستن شبیه‌سازی لازم نیست دلیلی بر جواز آن اقامه شود، بلکه پاسخ دادن از ادله‌ای که بر حرمت شبیه‌سازی اقامه شده، کافی است.

ادله جواز

سید محمدسعید حکیم نه تنها شبیه‌سازی انسان را جایز دانسته، بلکه آن را به کارگیری سنت خدا و روشی برای شناخت قدرت الهی دانسته است.

به گفته سید کاظم حائری، عضو جدیدی را که در شبیه‌سازی اعضا به وجود آمده، قطعا می‌توان برای بدن همان فردی که سلول از او گرفته شده، استفاده کرد؛ چنان‌که با رضایت آن فرد می‌توان عضو به دست آمده را در بدن فرد دیگر هم به کار برد.

دلیل بر طهارت اعضای شبیه‌سازی شده

سید کاظم حائری معتقد است ادله‌ای که بر نجاست عضو جدا شده از انسان دلالت می‌کند، شامل عضو شبیه‌سازی شده نمی‌شود و در صورت شک در طهارت آن نیز می‌توان به قاعده طهارت استناد کرد. به گفته قائینی، ادله‌ای که بر نجاست اجزای جدا شده از انسان دلالت می‌کند، شامل اجزای بسیار کوچک، مانند سلول‌ها و پوست‌های بسیار کوچک نمی‌شود. استحاله جزء جدا شده از انسان، به عضو جدید از دیگر استدلال‌های او بر طهارت عضو شبیه‌سازی شده است.

لازم به ذکر آنکه، بحث‌های مربوط به نجاست یا طهارت اعضای شبیه‌سازی شده، مربوط به جایی است که پیوند آن به بدن انسان انجام نشده باشد؛ اما در فرض پیوند عضو شبیه‌سازی شده به بدن انسان، بحثی در طهارت آن باقی نمی‌ماند و قطعا پاک است.

همزادسازی انسان و اقوال در مسئله

بر حرمت همزادسازی به روایت‌هایی (مانند صحیحه رفاعه و موثقه اسحاق بن عمار) استناد شده که بر اساس آنها، از بین بردن نطفه یا بیرون آوردن آن از رحم، حرام است؛ و از آنجا که موفقیت عمل همزادسازی، قطعی نیست و این احتمال وجود دارد که همه سلول‌ها به سرانجام نرسد، حرمت آن اثبات می‌شود. محمد مؤمن این استدلال را در اثبات حرمت همزادسازی کافی ندانسته، معتقد است آنچه از این استدلال استفاده می‌شود، حرمت از بین بردن نطفه است، اما اگر در اثر پیشرفت علم، هیچیک از سلول‌ها از بین نرفت، دلیلی بر حرمت همزادسازی باقی نمی‌ماند.

سید ابوالقاسم خویی با استناد به آیه ۲ سوره مجادله بر این باور است مادر شرعی را نمی‌توان از منسوب بودن تخمک به یک زن شناخت، بلکه مادر شرعی کودکی که از راه همزاد‌سازی به دنیا می‌آید، زنی است که نطفه در رحم او رشد می‌کند و فرزند را به دنیا می‌آورد. اما سید کاظم حائری با رد این استدلال معتقد است آیه ۲ سوره مجادله در مقام تعریف تعبدی مادر نیست؛ ازاین‌رو انسان‌هایی که از روش همزادسازی متولد می‌شوند،‌ با افراد دوقلو یا چندقلویی که از راه طبیعی به دنیا می‌آیند، هیچ تفاوتی ندارند و مادر آنها، زنِ صاحب تخمک است، نه زنی که نطفه در رحم او رشد کند.

برخی فقیهان معتقدند زنی که نطفه تنها در رحم او رشد کرده و تخمک از آنِ او نیست، به منزله مادر رضاعی کودک به‌شمار می‌آید؛ زیرا آنچه موجب رضاعی بودن مادر شده، تأثیر شیر آن مادر در رشد گوشت، خون و استخوان کودک بوده است؛ حال آنکه تأثیر مادری که رحمش محل رشد کودک بوده، قطعا بیشتر از مادر رضاعی است. سید کاظم حائری در رد این استدلال معتقد است، تأثیر شیر مادر در رشد کودک، تنها ملاک برای رضاعی شدن مادر نیست و باید ملاک‌های تعبدی دیگری نیز وجود داشته باشد؛ از جمله آنکه، مطابق صحیحه یونس بن یعقوب، زنی که بدون به دنیا آوردن فرزند، شیر دارد و شیرش موجب رشد کودک شیرخواره شود، تأثیری در رضاع ندارد.

برخی فقیهان در اثبات حرمت همزادسازی، آن را یکی از مصادیق تغییر خلقُ الله (ذکر شده در آیه ۱۱۹ سوره نساء) دانسته‌اند که حرام است. اما محمد مؤمن این استدلال بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است؛ اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به خواست و اراده خدا انجام می‌شود.

شبیه‌سازی انسان و اقوال در مسئله

به باور سید کاظم حائری انسانی که از راه شبیه‌سازی به دنیا می‌آید، انسانی است که تنها مادر یا پدر دارد؛ در صورتی که صاحب سلول، مرد باشد، پدر، و در صورتی که صاحب سلول، زن باشد، مادرِ کودک شبیه‌سازی شده است. به گفته او، انصراف ادله نَسَب، به نسب‌های حاصل از ازدواج طبیعی، ناشی از انصراف بدوی است که در عصر صدور روایات وجود داشته است و اشکالی را در مسئله ایجاد نمی‌کند. او معتقد است در هر حال، زنی که نطفه در رحم او قرار داده شده، مادرِ انسان شبیه‌سازی شده محسوب نمی‌شود.

ادله عدم جواز شبیه‌سازی به عنوان ثانوی

گفته شده در صورتی که شبیه‌سازی انسان در نهایت به هرج و مرج در جامعه می‌انجامد؛ مثلا ممکن است در شناختن مجرم‌ها اشتباه صورت گیرد یا مجرم‌ها هیچگاه شناخته نشوند. اما در جواب گفته شده، این اشکال تنها در صورتی مطرح می‌شود که شبیه‌سازی انسان به صورت گسترده انجام شود؛ ولی این استدلال دلیلی بر حرمت شبیه‌سازی در موارد اندک نیست.

ادله عدم جواز شبیه‌سازی به عنوان اولی

جواد تبریزی بر این باور است که شبیه‌سازی انسان به این دلیل که موجب اختلاط انساب و اختلال در نظام می‌شود، به عنوان اولی حرام است و احکام والدین، فرزندی، خواهری و برادری و احکام مربوط به ارث در مورد کودکانی که از این راه متولد می‌شوند، جاری نمی‌شود.

گفته شده برای حرمت شبیه‌سازی می‌توان به آیاتی مانند آیه ۳۱ سوره نور استدلال کرد، که در آن به حفظ شرمگاه زن، مگر از همسر خود، دستور داده شده است؛ زیرا مطابق این آیه زنان باید شرمگاه خود را از بهره‌وری بیگانگان حفظ نمایند و حال آنکه قرار دادن سلول مرد بیگانه درون رحم و تخمک زن نامحرم، از مصادیق بارز بهره‌‌وری بیگانگان است. محمد مؤمن این استدلال را ضعیف دانسته معتقد است، با غض نظر از اینکه مفاد این آیه به بهره‌وری جنسی اختصاص دارد و مواردی مانند پرورش سلول در رحم زن را شامل نمی‌شود، چنین استدلالی تنها بر حرمت شبیه‌سازی انسان در رحم زن نامحرم دلالت دارد، اما موارد دیگر شبیه‌سازی انسان، مانند بهره‌وری از رحم همسر برای شبیه‌سازی، بی‌اشکال است. بنابراین با چنین استدلالی نمی‌توان تمام شبیه‌سازی‌ها را حرام دانست.

دیدگاه اهل سنت

در دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، که در برگزار شد، مسئله شبیه‌سازی انسان مطرح شد. در بیانیه نهایی این مجمع بر حرمت شبیه‌سازی انسان تأکید شد.