ابوتمام
| اطلاعات | |
|---|---|
| لقب | الطائى |
| زمینه فعالیت | شعر |
| ملیت | سوریه |
| تاریخ تولد | بین سالهای ۱۴۸ق تا ۱۹۲ق. |
| محل تولد | سوریه |
| تاریخ درگذشت | بین سالهای ۲۲۸ق تا ۲۴۶ق. |
| محل دفن | موصل |
| مذهب | شیعه |
| در زمان حکومت | مامون، معتصم |
| کتابها | «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول». |
| دیوان اشعار | المستوفی من اشعر ابوتمّام |
| تأثیرپذیرفته از | دیک الجن(متوفای ۲۳۵) شاعر معروف و شیعیمذهب |
ابوتمّام حبیب بن اوس، معروف به ابوتمّام از شاعران قرن سوم هجری است که بسیاری از علمای شیعه او را از شیعیان امامیمذهب میدانند. اگرچه در دیدگاههای مخالف، وی غیرامامی و یا حتی نصرانی معرفی شده، اما برخی پژوهشگران قصیدههای «غدیریه» و «میمیه امامیه»ی ابیتمام را از منابع کهن جمعآوری کردهاند که در آنها به امامیبودنش تصریح میکند. ابوتمّام در اشعارش به برخی حوادث تاریخی مانند واقعه غدیر خم و واقعه حَره نیز اشاره کرده است.
دانشمندان علوم ادبی، اشعار ابوتمّام را با دیده اعجاب نگریسته و او را تمجید کردهاند. با این حال دِعْبِل خُزاعی ابوتمّام معانی را به سرقت ادبی متهم کرده است. دیوان ابوتمّام بعد از مرگش از سوی ابوبکر محمد صُولی جمعآوری گردید و شرحهایی بر آن نوشته شده است. علاوه بر این دیوان، ابوتمّام مجموعه شعرهای دیگری نیز داشته است، مانند کتابهای «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول». ولادت ابوتمّام را با اختلاف بین سالهای ۱۷۲ق تا ۱۹۲ق و زمان وفات او را بین سالهای ۲۲۸ق تا ۲۳۲ق، ذکر کردهاند. محل دفن او در موصل است.
معرفی ابوتمّام و جایگاه شعر او
حبیب بن اوس الطائى معروف به ابوتمّام،[۱] شاعر و لغتشناس،[۲] در سال ۱۴۸ق[۳] یا بین سالهای ۱۷۲ تا ۱۹۲ق[۴] در جاسم (روستایی بین اردن و دمشق در منطقه «جولان») در خانوادهای مسیحی متولد شد.[۵] او شاعری توانا بود و گفته شده برخی شعرها را درباره اهلبیت(ع) سروده است.[۶] البته ابوتمام در مدح مأمون[۷] و معتصم، دو خلیفه عباسی، نیز شعرهایی دارد[۸] و او را شاعر اول دربار معتصم برشمردهاند.[۹]
ادیبانی چون مُتَنَبّی[۱۰] ابنالاعرابی[۱۱] ابناثیر جزری،[۱۲] زَمَخشرى[۱۳] اشعار ابوتمّام را با دیده اعجاب نگریسته و ویژگیهای منحصر به فردی برای او بیان کردهاند. برخی ابیات دیوان ابوتمّام به مَثَل رایج تبدیل شد و بر سر زبان مردم جاری گشت.[۱۴] اشعار او به کتابهای مختلف نیز راه یافته است و نویسندگان بزرگ در شواهد لغوی، صرفی، نحوی، بلاغی و شعری به اشعار او استناد کردهاند.[۱۵] با این حال برخی شاعران، مانند دِعْبِل خُزاعی، از شاعران اهلبیت(ع)، با ابوتمّام مخالف بود و او را به سرقت ادبی متهم میکرد.[۱۶] چنانکه برخی دیگر او را در گردآوری شعرهای حماسی تواناتر دانستهاند تا در سرودن شعر.[۱۷]
وفات ابوتمّام را در شهر موصل[۱۸] و بین سالهای ۲۲۸ تا ۲۳۲ق،[۱۹] یا ۲۴۶ق[۲۰] ذکر کردهاند. پس از مرگ ابوتمّام شاعران زیادی برای او مرثیه سرودند و در اشعار خود مرگ او را فاجعه و مرگ شعر و شاعری دانستهاند.[۲۱] از ابوتمّام فرزندی بهنام «تمّام» باقی ماند که او نیز شاعری مشهور بود.[۲۲]
دیوان ابوتمّام
دیوان ابوتمّام بعد از مرگش توسط ابوبکر محمد صولی جمعآوری و همین دیوان یا خلاصه آن بارها چاپ شد.[۲۳] سپس علی بن حمزه اصفهانی اشعار او را بر اساس موضوع تدوین کرد.[۲۴] مشهورترین شرحهای این دیوان عبارتند از: شرح ابومنصور ازدهری (م۳۷۰ق)، رافعی (م۳۸۰ق)، مرزوقی (م۴۲۱ق)، خوارزمی (م۴۴۰ق)، خطیب تبریزی (م ۵۰۲ق) و ابنمستوفی (م ۶۳۷ق) که برخی از این شرحها از بین رفته و برخی دیگر چاپ شدهاند.[۲۵] علاوه بر دیوان، مجموعههای شعری دیگری از ابوتمّام بر جای مانده است،[۲۶] که مهمترین آنها عبارتند از کتابهای «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول».[۲۷]
مذهب ابوتمّام
درباره مذهب ابوتمّام دیدگاههای مختلفی وجود دارد؛ بسیاری از علمای شیعه همچون نجاشى،[۲۸] علامه حلی،[۲۹] ابنشهر آشوب[۳۰] و شیخ حر عاملی[۳۱] به صراحت ابوتمّام را امامیمذهب معرفی کردهاند. نجاشی، رجالشناس شیعه، بیان کرده که جاحظ (متوفاى ۲۵۵ق) از علمای اهلتسنن در کتاب «الحیوان» ابوتمّام را از رؤسای شیعه نام برده است.[۳۲] بر اساس این دیدگاه گفته شده، ابوتمّام به تشویق بعضی دوستانش ابتدا مسلمان شد،[۳۳] سپس به دلیل ارتباط با دیک الجن از شاعران شیعه در حمص (متوفای ۲۳۵) به مذهب امامیه گرایش پیدا کرده است.[۳۴] در مقابل، برخی او را مسیحی[۳۵] و برخی دیگر مسلمان غیرامامی معرفی کردهاند.[۳۶] دوستی ابوتمّام با علی بن جَهم که به شیعهستیزی شهرت داشت، دلیل بر رد تشیع ابوتمّام دانسته شده است.[۳۷]
آذرتاش آذرنوش نویسنده مقاله «ابوتمّام» معتقد است، قصیده ابوتمام درباره اهلبیت(ع) سبب شده تا نخستینبار نجاشی، در کتاب رجال خود، ابوتمّام را امامیمذهب بداند و این نقل نجاشی در کتابهای پسین راه یافته و ابوتمام بهعنوان فردی مسلمان، شیعیمذهب، مؤمن و پارسا شناخته شده است.[۳۸] حبیب راثی تهرانی نویسنده مقاله «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، قصاید ابیتمام در فضیلت اهلبیت(ع) و تبری دشمنان را از منابع قدیمی جمعآوری کرده، قصیدههای زیر را از مهمترین دلایل بر شیعهگری او میداند:
- قصیده غدیریه و تصریح به جانشینی حضرت علی(ع)،[۳۹]
- قصیده میمیه امامیه و تصریح به اسامی امامان شیعه(ع) تا امام جواد(ع)،
- قصیدهای در توصیف بنیهاشم و مذمت بنیامیه،
راثی معتقد است، ابیاتی دیگری نیز وجود دارد[۴۰] که در آنها میتوان نشانههایی از شیعهبودن ابوتمّام یافت.[۴۱] راثی تهرانی بیان کرده از بین نسخ خطی جستجو شده، یازده نسخه متعلق به قرون ششم تا یازدهم است که قصاید سهگانه فوق در آن وجود داشتند.[۴۲]
قصاید و مدح اهلبیت(ع)
به گفته سید محمدرضا حسینی جلالی نویسنده مقاله «ابوتمّام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ابوتمّام شعرهایی در مدح اهلبیت(ع) دارد که سه قصیده «غدیریه»، «میمیه امامیه» و «قصیده در مدح بین هاشم و قدح بنی امیه» از جمله آنهاست. این سه قصیده به اهتمام محققان شیعه از منابع قدیمی کشف و تصحیح گردیده و در کتابی به نام «سه چکامه ولایی»چاپ شده است.[۴۳] به نظر حسینی جلالی قصاید ابوتمّام در ولایت امام علی(ع) و مدح اهلبیت(ع) از روی عمد حذف شده است.[۴۴]
قصیده غدیریه
علامه امینی در کتاب الغدیر تعداد ابیات قصیده غدیریه ابوتمام را ۷۳ بیت دانسته، اما تنها ۴۵ بیت از این قصیده را در کتاب الغدیر ذکر کرده است.[۴۵] ابوتمام در قصیده غدیریه به بدعهدی مردم نسبت به خاندان پیامبر(ص)، بیان فضایل و افتخارات امام علی(ع) در جنگها، احادیث نقلشده از پیامبر(ص) درباره امام علی(ع) تصریح کرده است.[۴۶] او در این قصیده واقعه غدیر خم و اعلام جانشینی امام علی(ع) از سوی پیامبر(ص) را مطابق روایات شیعه بیان کرده است.[۴۷] ابوتمّام همچنین به ماجرای سقیفه و نیز شهادت امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) پرداخته و در ابیات پایانی، به مذهب خود بهعنوان شیعۀ امامی و نیز محبت اهلبیت(ع) و حضرت زهرا(س) تصریح کرده و مردم را به دلیل دورافتادن از مسیر محبت و ولایت اهلبیت(ع) سرزنش کرده است.[۴۸]
قصیدیه میمیه امامیه
قصیده میمیه امامیه به نام پیامبر(ص) و ائمه(ع) تا امام جواد(ع) است.[۴۹] به گفته حبیب راثی تهرانی پژوهشگر شیعه، بخشهایی از این قصیده در نسخههای خطی مختلف وجود داشته است که متن کامل آن در کتاب «سه چکامهٔ ولایی از ابیتمام» نقل شده است.[۵۰] قصیده میمیه امامیه که در ۶۰ بیت سروده شده، به موضوعات مختلفی مانند واقعه کربلا، قیام توابین، واقعه حره، شجاعتهای بنیهاشم در غزوات پیامبر(ص) و نیز به فساد حاکم بر دستگاه خلافت امویان اشاره دارد.[۵۱] ابوتمّام در ابیات پایانی این قصیده با صراحت عقیده خودش را اظهار کرده و با نامبردن از امامان شیعه(ع) به مدح آنها میپردازد.[۵۲]
قصیده در مدح بین هاشم و قدح بنیامیه
ابوتمّام قصیده مدح بنیهاشم و مذمت بنیامیه را در ۱۳ بیت سروده است.[۵۳] به گفته حبیب راثی تهرانی، در میان نسخههای خطی، تنها یک نسخه از این قصیده وجود داشته است که در مخطوطهٔ کتابخانهٔ سلطان محمد فاتح استانبول نگهداری میشود.[۵۴] ابوتمّام در این قصیده به مدح بنیهاشم و دوستی آنها و نیز به ناپاکی دشمنانشان پرداخته و بنیامیه را شجره ملعونه خوانده و به سابقه سوءشان در برابر پیامبر(ص) و دین اسلام اشاره کرده است.[۵۵]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۱.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۲.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۱.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۴.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۵۶۱.
- ↑ الصولی، اخبار ابی تمام، ص۳۶.
- ↑ ابن اثیر جزری، المثل السائر في أدب الكاتب و الشاعر، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۳۴۸.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۶ و ۸۷.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۳.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۳.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۷۹.
- ↑ زرین، «الحماسه»، ص۸۸.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۲.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۸۵.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۸۵.
- ↑ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، ص۲۳۵؛ دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱ ص۳۹۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱.
- ↑ علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ۱۴۱۱ق، ص۶۱.
- ↑ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۱۵۲
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۳۰، ص۳۳۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۱۳.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۷۱.
- ↑ ابنداود، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۹۸.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۸۲.
- ↑ آذرنوش، «ابوتمام»، ص۲۸۱.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ج۲، ۱۳۶۶ش، ص۳۲۹-۳۳۱.
- ↑ نگاه کنید به: ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۴۹.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰ و ۱۲۵.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۳۲ و ۱۳۴.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۴.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۴.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ج۲، ۱۳۶۶ش، ص۳۲۹-۳۳۱.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۲.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۵.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۶.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۶.
منابع
- آذرنوش، َآذرتاش، «ابوتمام»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۵، تهران، ۱۳۷۲ش.
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهجالبلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابناثیر جزری، نصر الله بن محمد بن محمد، المثل السائر في أدب الكاتب و الشاعر، محقق: محمد محی الدين عبد الحميد، بیروت، المكتبة العصرية للطباعة والنشر، ۱۴۲۰ق.
- ابنداود، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و اسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، نجف اشرف، المطبعة الحيدرية ۱۳۸۰ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- الصولی، محمد بن یحیی، اخبار ابی تمام، بیجا، بینا، بیتا.
- الصولی، محمد بن یحیی، اخبار ابی تمام، قاهره مطبعة لجنة التألیف و الترجمه والنشر.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
- حسینی جلالی، سید محمدرضا، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ترجمه: حبیب راثی تهرانی، مجله فرهنگ زیارت، شماره ۵۰، بهار ۱۴۰۱ش.
- دائرة المعارف تشیع، ج ا، تهران، حکمت، ۱۳۹۰ش.
- راثی تهرانی، حبیب، و عذرا یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، دو ماهنامه آینه پژوهش، سال سی و دوم، شماره۴، مهر و آبان ۱۴۰۰ش.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تصحیح، مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.*
- شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، بیروت، دار المرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخالرییس کرمانی، محمد، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۸ش.
- علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۶ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلی، مصحح: محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف، دار الذخایر، ۱۴۱۱ق.
- قربانی زرین، باقر، «الحماسه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۴، تهران، بیناد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.