کاربر:Rezashams/صفحه تمرین ۱
مقاصد شریعت یک روش برای استنباط دین و به معنای اهداف کلی است که خدا بر طبق آن احکام و شریعت خود را نازل کرده. به گفته حیدر حبالله فقیهان شیعه نظریه مقاصد را در فقه جاری نمیدانند. او با نام بردن از افرادی چون مهدی شمس الدین، محمدحسین فضل الله و یوسف صانعی معتقد است این افراد تفکر مقاصدی را در برخی از موضوعات اجرا کرده اند نه در تمام دستگاه فقهی خود. در مقابل برخی فقیهان اهل سنت مانند شاطبی یا قرضاوی تمام احکام جزئی را با نگاه مقاصدی استنباط میکنند. طبق این دیدگاه مثلا اگر حکمی شرعی با حفظ نفس که از مقاصد کلی شریعت است در تعارض باشد؛ آن حکم مُلغی است.
اندیشمندان شیعه راهکارهای دیگری برای همسویی مجموعه دین و فقه با تمدن جدید مطرح کردهاند که از جمله آنها میتوان به نظریه منطقة الفراغ از محمدباقر صدر، نظریه اسلام غایتمدار از محسن کدیور، نظریه حکومت دینی از امام خمینی و نظریه ثابت و متغیر با تقریرات مختلفی از افرادی چون نائینی و طباطبایی اشاره کرد.
اهمیت و تاریخچه
مقاصد شریعت به معنای اهداف خداوند از وضع مقررات اعتباری و عملی در دین اسلام،[۱] بنابراین علمی است که در آن استدلال میشود شارع دستورات و احکام خود در دین اسلام را بر اساس مصالح و مقاصدی صادر کرده که برای عقل انسانی قابل فهم است.[۲][۳] به گفته پژوهشگران پیشگامان این صنعت تعریف دقیقی از این مسئله ارائه ندادهاند و تعاریف بیان شده از بیانات اندیشمندانی چون ابنعاشور، عِلال فاسی اسلامشناس مراکشی و احمد مَیسور است.[۴]
به گفته برخی پژوهشگران اصطلاح مقاصد شریعت که نزد عالمان قدیمی اهل سنت چون شاطبی بوده است با برخی نواندیشان کنونی اهل سنت چون محمد ارکون و محمد عابد الجابری تفاوتهایی دارد. این پژوهشگران معتقدند بخلاف نواندیشان، امثال شاطبی در پی کشف حکمتها و اسرار و علل فرامین الهی بودهاند و همواره با روش استقرا در متون دینی به کشف این مقاصد میپردازند.[۵]
اهمیت بحث مقاصد
به گفته ابن عاشور اهمیت این بحث در این است که استنباط احکام صرفا منحصر در الفاظ نیست بلکه باید مجموعهای از علتها و نکاتی که از روایات بصورت ضمنی کشف میشود هم در استنباط دخیل باشد.[۶] همچنین سیفی مازندرانی فقیه شیعی، در مدخل کتاب دقائق البحوث نتایج مهمی را برای این بحث برشمرده که برخی از آنها چنین است:
- داشتن ملاک برای انتخاب کار جایز از حرام در هنگام تزاحم مانند مقدم دانستن حفظ جان بر حفظ برخی اعضای بدن
- تنقیح ملاک قطعی
- انصراف عمومات و مطلقات نصوص به مذاقی از شارع که از روایات بدست می اید.
- استنباط مسائل مستحدثه[۷]
دانشمندان مسلمان غیرشیعی چون امام جوینی و محمد غزالی مقاصد و مصالح مورد نظر شارع را به اعتبار اهمیت آن در سه دسته ضروریات، حاجیات و تزئینیات دانسته اند.[۸] غزالی در کتاب المستصفی من الاصول خود برای هر دسته احکام دیگری را نیز به عنوان تکمیلکننده حکم ذکر کرده است. به گفته او ضروریات اموری است که نظام زندگی مردم بدون آنها مختل میشود. حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال از این دسته است. به عنوان مثال امر به معروف، دیات، قصاص. حاجیات نیز اموری هستند که برای به جهت وسعت و رفع مضیقه هستند. و اباحه طیبات و مضاربه و تزئینات به اندازه دو دسته قبل مورد احتیاج نیستند اما برای رسیدن به اخلاق و عادات پسندیده لازم هستند. مانند ازاله نجاسات و سَتر عورت.[۹] همچنین ابن عاشور برای مقاصد چهار شرط را برگزیده است. به گفته او مقصدی که در استنباط مورد استفاده فقیه واقع میشود باید واضح، قطعی یا گمان نزدیک یقین، به حسب احوال و افکار و رسومات تغییر ناپذیر و دارای ابعاد مشخص و تعریف دقیق باشد.[۱۰]
در میان اندیشمندان شیعه برخی چون شهید اول ، فاضل مقداد و میرزای قمی را از کسانی دانسته اند که از این تقسیم بندی بهره گرفتند و به توضیح آن پرداخته اند.[۱۱] همچنین در کتاب الفائق نوشته جمعی از فقیهان حوزه علمیه قم این تقسیم بندی مورد قبول واقع شده است. در این کتاب تقسیم بندی جوینی را به لحاظ تاثیر در جامعه و افراد دانسته است.
مقاصد شریعت یک روش اجتهادی در فقه اهل سنت مانند مصالح مرسله یا سد ذرایع است[۱۲] به گفته برخی اندیشمندان مسلمان علم مقاصد در کنار علم اصول فقه، علم فقه، علم قواعد فقهیه قرار میگیرد.[۱۳] حیدر حب الله اندیشمند شیعی قدیمی ترین گرایش مقاصدی را در اندیشه های ابن جنید اسکافی فقیه شیعه قرن سوم هجری میداند.[۱۴] رویکرد به دین با نگاه مقصد و مصلحت داشتن آن، موجب نگرشهای جدید در علومی چون فقه و تفسیر نزد اندیشمندان مسلمان شده است.
تاریخچه؛ دوره تکاملی مقاصد شریعت
تاریخچه تکوین و تدوین مقاصد را در چند دوره قابل مشاهده است.
- ذکرصریح دلیل احکام در صدور احکام در آیات و روایات به عناون نمونه آیه 6مائده45عنکبوت103توبه در دوران صحابه گرچه به طور مدون به این علل پرداخته نمیشد اما در ضمن فتاوی خود از اینها بهره میجستند.بعنوان نمونه مسئله گردآوری قرآن یکی از این مسائل است که در جهت حفظ دین به آن اهتمام شد.[۱۵]
- بعد از لحاظ مقاصد در فتاوا، کم کم بعنوان یک موضوع علمی مورد بررسی و بحث قرار گرفت
- بعد از دوره بررسی زمینه تفصیل مقاصد شریعت در ضمن تالیفات اندیشمندان مسلمان در خلال آثار مربوط به اصول فقه پیدا شد. به این جهت که ابواسحاق شاطبی در کتاب الموافقات به این مسئله به طور مفصل، بی سابقه و بطوری که علاوه بر نظر پیشینیان مطالبی را بر آن افزود پرداخت او را موسس این علم دانسته اند. اما به گفته پژوهشگران عالمانی چون جوینی در کتاب البرهان ، غزالی در کتاب المستصفی فی الاصول ، فخر رازی در المحصول فی اصول افقه و سیف الدین آمدی در کتاب الإحکام فی اصول الأحکام با ارائه بحث هایی در مورد مقاصد از پیشگامان این بحث نسبت به شاطبی بوده اند.[۱۶]
- دوره چهارم را دوره استقلال علم مقاصد شریعت نامیده اند. در این دوره آثاری نگاشته شد که به طور مستقل به این بحث پرداخته است. ابو اسحاق شاطبی را اولین فرد و گاهی موسس این علم دانسته اند چرا که او برای اولین بار با تالیف کتاب الموافقات فی اصول الشریعة به طور مستقل به این بحث پرداخت. 500سال بعد ابن عاشور با تالیف کتاب مقاصد الشریعة الاسلامیة اصول فقه را ناکافی و تمسک به مقاصد الشریعه در فقه معاملات را ضروری دانسته است. [۱۷][۱۸]
تاریخچه مقاصد شریعت در نزد شیعه
حیدر حبالله فقیه، متفکر شیعی رویکرد مقاصدی به دین در قرون ابتدایی تکون شیعه را چنین میداند:
- وجود برخی روایاتی که دارای مضامین پیشرو است: الف)روایاتی که صرفا تطبیق مصداق است نه حکم کلی مسئله ب)روایاتی که در صدد تبیین علت برخی از احکام و یا علتهای کلی شریعت است. روایاتی که از برخی راویان شیعه چون فضل بن شاذان و یونس بن عبد الرحمن است نشان دهنده وجود خط تفکر عللی است که بسیار به تفکر مقاصدی نزدیک است.
- کتابهایی که در مورد علل احکام به گرداوری روایاتی در این موضوع پرداخته است. حبالله یازده کتاب با عنوان علل از بسیاری از اندیشمندان شیعه چون برقی و سکونی برشمرده است.
هدفمندبودن عالم؛ دلیلی بر وجود مقاصد
به گفته سیفی مقاصد شریعت از هدفمندی عالم و خلقت انسان سرچشمه میگیرد و هدایت به این هدف جز با جعل احکام نیست[۱۹] اندیشمندان اسلامی دلیل هدفمند بودن عالم را متون دینی و عقل دانسته اند. قرآن در آیاتی چون 129بقره و 164 آل عمران و 9 حدید به هدف مند بودن عالم اشاره کرده اند. همچنین احادیثی که در کتابهایی چون علل الشرایع و اثبات العلل امده دلالت بر هدفمندی آن میکند.[۲۰]
فرق مقاصد با علت، مصلحت و حکمت
چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه98
حیدر حب الله
رابطه مقاصد شریعت با مذاق شارع، قیاس، سد ذرایع و مصالح مرسله و منطقة الفراغ
مذاق شارع
برخی اندیشمندان با مقایسه مقاصد شریعت و مذاق شارع معتقدند مذاق شارع و مقاصد شریعت گرچه ممکن است در برخی موارد هم پوشانی داشته باشند به این طریق که برخی مذاقها را از مقاصد بفهمند اما گاهی مذاق شارع از بررسی چند حکم جزئی بدست میآید. در مقابل شباهتی که بین مقاصد و مذاق وجود دارد آنست که وقتی حجت هستند که مجتهد را به حکم قطعی برسانند.[۲۱][۲۲]
قیاس
سد ذرایع
روح شریعت
مخالفان نظریه مقاصد شریعت
در میان عالمان مسلمان برخی با مخالفت با دیدگاه مقاصد شریعت از این روش تبعیت نکرده اند. ازجمله این افراد میتوان به گروه های زیر اشاره کرد.
- امامیه: امامیه نیز در فقه خود معتقد است علت، غیب و فقیه با نظریه علل میخواهد غیب را بداند و این جایز نیست. امامیه را فرقه ای وفادار به نص ونگران دخالت تحلیلهای عقلی در فقه دانسته شده. به گفته علی اکبر سیفی مقاصد شریعت در فقه شیعه اعتباری ندارد چرا که در مذهب امامیه حکم شرعی مرتبط به علت است نه حکمت.[۲۳] به گفته حیدر حب الله هیچ فقیهی در امامیه نیست که به طور کامل تابع نظریه مقاصد باشد او با نام بردن از افرادی چون مهدی شمس الدین، محمدحسین فضل الله و یوسف صانعی معتقد است این افراد تفکر مقاصدی را در برخی از موضوعات اجرا کرده اند نه در تمام دستگاه فقهیشان.[۲۴]
- اشاعره: این گروه با اعتقاد به بیعلت بودن افعال خداوند و اقرار به عدم لزوم مقصدی در فرامین و دستورها منکر وجود مقاصد برای شریعت هستند.
- اهل ظاهر: فرقه ای مسلمان که معتقدند برای دریافت دستورات الهی ظاهر قرآن و احادیث کافی است.[۲۵] این افراد با تفاسیر مقاصدی از شریعت مخالف هستند.[۲۶]
فقه المقاصد؛ راهکاری در همگرایی اسلام و مدرنیته
برخی متفکران مسلمان چون حسین خشن و محسن کدیور فقه المقاصد را یکی از راهکارهای جدید برای حل مسئله تعارض میان فقه و مدرنیته و زندگی در عصر جدید برشمرده اند.[۲۷] از جمله دیدگاه های دیگر وفاقسازی که در جهت همگرایی دستورات اسلام و زندگی در تمدن جدید مطرح شده میتوان به نظریه احکام تدبیری[۲۸]، نظریه ثابت و متغیر با سه تقریر متفاوت از نایینی، صدر و طباطبایی، نظریه حکومت دینی از امام خمینی و نظریه اسلام غایتمدار از محسن کدیور، اشاره کرد.[۲۹]
گرچه نظر فقهی به دیدگاه مقاصد شریعت بحث جدیدی میان فقها نیست اما از این رو در سالهای اخیر مجددا مورد توجه فقیهان و اندیشمندان قرار گرفته میتوان آن را از مستحدثات فقهی دانست.[۳۰]
دیدگاه مقاصد شریعت یا فقه المقاصد یکی از رویکردهای فقهی است که در مواجهه فقه و فقاهت با تجدد، مدرنیته و تمدن غرب بوجود آمده است.[۳۱] در دیدگاه فقه المقاصد
فقه پیشینه فقه مقاصد نزد شیعه
به گفته حیدر حب الله قدیمی ترین تفکر در فقه المقاصد مربوط به ابن جنید اسکافی عالم و فقیه شیعی در قرن سوم هجری است.
تاثیر مقاصد الشریعه بر فقه شیعه در صورت پذیرش (کاربست این نظریه در فتاوا)
قرابت این نظریه با »قیاس فقهی« موجب شــده تا نظریه مقاصد در باب فقه، توســط علمای شــیعه مورد اســتقبال قرار نگیرد و در عین حال آنچه در باب مقاصد قرآن کریم مطر ح میشــود، در مســیری متفاوت با مقاصد الشــریعة قرار گیرد[۳۲]
همچنین به گفته برخی دیگر از پژوهشگران در صورت پذیرش فقه مقاصدی میتوان کارکرد این روش را در توسعه فقه شیعه دید. به باور اینان روش مقاصدی با مقید ساختن نصوص، برهمزدن احتیاطهای بیجا، جلوگیری از حیلههای شرعی و جلوگیری از بکارگیری اصول عملیه موجب تغییر در استنباط احکام و توسعه فقه است.[۳۳]
به گفته سیفالله صرامی مدیر پژوهشکده فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی مقاصد شریعت تنها در حکم حکومتی حجت است. به گفته او در حکومتداری، تمام فقها، مصالح را مطرح میکنند؛ چون بحث ولایت با مصلحت همراه است. او معتقد است مقاصد شریعت در استنباط احکام شرعی حجت نیست. او دلیل این مطلب را ظنآور بودن حکمی دانسته است که بوسیله راه مقاصدی کشف میشود. [۳۴]
تاثیر رویکرد مقاصدی بر علم تفسیر
پژوهشگران روش تفسیر مقاصدی در تفسیر قرآن را رویکردی در مقابل برخی نظریاتی میداند که معتقد است متن مقدس مستقل از قصد مولف آن است.[۳۵] گفته شده نخستین بار غزالی در کتاب جواهر القرآن به وجود مقصدِ دعوت به خدا برای قرآن نام برده است.
در مورد مقاصد قرآن دو رویکرد دیگر نیز بیان شده است. 1.رویکردی که بدون نظم از بعضی مفاهیم بعنوان مقصد قرآن یاد کرده است از مدعیان این رویکرد بعد از آن ابن عاشور مقاصد قرآن را اموری چون اصلاح اعتقاد، تهذیب اخلاق، تشریع، و قرضاوی تکریم انسان، عبادت و تزکیه نفس را جمله ای از مقاصد دانسته است.[۳۶] 2.رویکردی که در آن مقاصد قرآن در قالب مقاصد سوره ها و ارتباط بین انهاست.
سید محمدعلی ایازی قرآن پژوه و فقیه شیعی نیز با تاکید بر رویکرد مقصدشناسانه در علم تفسیر، قرآن را کتابی دانسته است که دارای روح و صورت است. او قرآن را دارای دوشیوه کلی و جزئی در بیان مقاصد و اهداف میداند. وی اصولی چون کرامت انسان، عدالت، و حق حیات را جزو اصول کلی و برخی و موارد جزئی را به صورت موردی در قرآن مطرح شده است.[۳۷]
مزایای تفسیر مقاصدی
به گفته ایازی مشخص شدن توقعات و اولویت های ما از دین داری، دسته بندی امور دینی به ثابت و متغیر، دور شدن از تفسیر به رای و تفاسیر باطنی و پاسخ به شبهات شرعی و اعتقادی را از مزایا و نتایج رویکرد مقاصدی به تفسیر دانسته است.[۳۸]
تاثیرات اندیشه مقاصدی بر سیاست
علال فاسی دیده شود
پانویس
- ↑ علیدوست، فقه و مصلحت، 1388ش، ص69.
- ↑ ماهیت مقاصد شریعت و نقش آن در استنباط حکم شرعی از دیدگاه فریقین مطالعات تطبیقی کلام دوره 10، شماره 2 - شماره پیاپی 16، اسفند 1399، صفحه 107-136 اصل مقاله (12.01 M) نوع مقاله: مقاله پژوهشی نویسندگان هدایت حسین محصلی* 1؛ بهادر نوری* 2
- ↑ جلال، «مقاصد الشریعه از منظر فقهی شهید صدر (ره) به روایت اهل سنت»، ص76.
- ↑ پارسا، چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه، ص97.
- ↑ تمدن، «آیا نواندیشان «مقاصد الشریعه» را باور دارند؟»، شبکه اجتهاد.
- ↑ مقاصد الشریعه ص166-173.
- ↑ سیفی 118-119.
- ↑ غزالی، المستصفی من علم الاصول، ج1، ص416.
- ↑ علیدوست، فقه و مصلحت، 1388ش، ص71.
- ↑ https://islahweb.org/fa/post/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1
- ↑ علیدوست، فقه و مصلحت، ص71.
- ↑ نقش آیات مبیّن مقاصد شریعت در ارزیابی روایات از دیدگاه مذاهب اسلامی، مهدی گرامیپور، دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، دوره۶، شماره ۱، فروردین ۱۴۰۳ش.
- ↑ چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه ص100-101
- ↑ https://shouba.ir/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%DB%8C%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AA%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AF/
- ↑ چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه ص101.
- ↑ چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه102-105.
- ↑ چیستی و تطور نظریه مقاصد الشریعه107-108.
- ↑ نقش آیات مبیّن مقاصد شریعت در ارزیابی روایات از دیدگاه مذاهب اسلامی، مهدی گرامیپور، دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، دوره۶، شماره ۱، فروردین ۱۴۰۳ش. 254
- ↑ ص125-133.
- ↑ https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b5%d8%af-%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%b9%d8%aa/
- ↑ صرامی، «مقاصد شریعت تنها در حکم حکومتی حجت است»، وبسایت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۷.
- ↑ سیفی، المدخل الی دقائق البحوث، ص134.
- ↑ حبالله، «بررسی جایگاه فقه مقاصد در اندیشهی شیعی»، سایت شعوبا.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسّلام، 1387ش، ج5، ص251.
- ↑ ماهیت مقاصد شریعت و نقش آن در استنباط حکم شرعی از دیدگاه فریقین هدایت حسین محصلی* 1؛ بهادر نوری* 2
- ↑ https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%aa%d8%af%d8%a8%db%8c%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b5%d8%af-%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%b9%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ac/
- ↑ https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%aa%d8%af%d8%a8%db%8c%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b5%d8%af-%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%b9%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ac/
- ↑ کدیور، حقالناس؛ اسلام و حقوق بشر، 1387ش، ص17-35.
- ↑ علیدوست، «پرسش و پاسخهای صریح در باب «نظریه مقاصد شریعه».
- ↑ جلال، «مقاصد الشریعه از منظر فقهی شهید صدر (ره) به روایت اهل سنت»، ص76.
- ↑ https://www.olomquran.ir/article_203968_a63888412d391f8632ae0388dc210713.pdf
- ↑ شوشتری، ناصریمقدم، «کارکرد مقاصد شریعت در توسعه و تعمیق فقه امامیه»، ص100.
- ↑ صرامی، «مقاصد شریعت تنها در حکم حکومتی حجت است»، وبسایت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر.
- ↑ فقیه ایمانی، عبداللهزاده، «مطالعه تطبیقی رویکرد مقاصدی در آراء تفسیری امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی»، ص194.
- ↑ فقیه ایمانی، عبداللهزاده، «مطالعه تطبیقی رویکرد مقاصدی در آراء تفسیری امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی»، ص195-196.
- ↑ ایازی، «اولویت امروز در تفسیر، رویکرد مقصدشناسانه است».
- ↑ ایازی، «ویژگیهای تفسیر مقاصدی».