کاربر:Ms.sadeghi/صفحه تمرین ۶

دارالعلم

https://noorlib.ir/book/view/181755

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53173

https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/881792

https://www.ensani.ir/file/download/article/1624259697-10316-29-7.pdf

https://academics.uma.ac.ir/Files/Publication/13230/13230.pdf

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_2625_8fcdeda1332ca79ce36b671317e80f4a.pdf

https://jihs.ut.ac.ir/article_81175_022434d658a5327ef2a0425b14160db0.pdf

https://noorlib.ir/book/info/29926/%D9%88%D9%82%D9%81-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C

https://noorlib.ir/book/view/96888/%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%B3%D8%B7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C?viewType=html

https://noorlib.ir/book/view/32711/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%87?viewType=html

معرفی و جایگاه

دار‌العلم یا همان سرای علم موسسه ای وقفی و چند منظوره و به شکل کتابخانه ای عمومی در مکانی مستقل بوده است که در آن بر تعلیم علوم و آموزش های مذهبی تأکید و مجالس درس و مناظره برگزار میشده است. همچنین در عین حال دارای استادان و دانشجویانی بوده است که در آن ساکن می‌شدند و مقرری دریافت می‌کردند.

برخی گفته اند این نام گذاری برگرفته از دارالعلم اسکندریه است که بطلمیوسیان در اسکندریه مصر قبل از اسلام دایر کرده بودند.

دارالعلم در حقیقت مؤسسه‌ای علمی - آموزشی بوده که اساس و بنیاد آن «کتابخانه» بوده است. در این مرکز علمی، طالبان علم و حتی در برخی موارد استادانی سکونت داشتند که به کار مطالعه، پژوهش و تحصیل اشتغال داشتند و هزینه‌های زندگی آنان از سوی متولیان این مراکز تامین می‌شد.دارالعلم‌ها مؤسساتی وقفی بودند که در ساختمان‌هایی مستقل فعالیت می‌کردند و عمدتاً به‌عنوان کتابخانه‌های عمومی به کار می‌رفتند. برخی از آنها، افزون بر فعالیت کتابخانه‌ای، انجمن‌های علمی نیز داشتند که محل گردهمایی دانشمندان و برگزاری مباحثات و سخنرانی‌های علمی بود. پیدایش این مؤسسات در شکل‌گیری دانشگاه‌های اسلامی و کتابخانه‌های وابسته به مدارس نیز مؤثر دانسته شده است.

دارالعلم به عنوان مؤسسه ای چند منظوره که به شکل کتابخانه ای عمومی در مکانی مستقل تأسیس شده بود و در آن مجالس درس بحث و مناظره تشکیل می شد. در آن مراکز طالبان -علوم سکونت داشتند و مقرری ماهیانه دریافت میکردند.

برخی دارالعلم را با خزانه الکتب (کتابخانه) یکی دانسته اند این در حالی است که کتابخانه بخشی از دار العلم محسوب میشد. علاوه بر این دارالعلم مسکن طلاب بوده و اساتید و شاگردان، شهریه دریافت می کردند. همچنین برخلاف کتابخانه که جنبه تخصصی داشته دارالعلم بر جنبه های عمومی تاکید داشته است.

یکی از مهمترین مراکز و نهادهای آموزشی در تمدن دارالعلم ها هستند. این مؤسسات به عنوان پیشگامان دانشگاه با خصوصیاتی متمایز بوده اند که مراکز علمی گذشته از آن بهره ای نداشت اند و یا حداقل فاقد پاره ای از این ویژگی ها منحصر به دارالعلم ها بوده اند. دارالعلم ها در پی قدرت یابی شیعیان و نفوذ آل بویه در دستگاه خلافت عباسی و همراه با رشد نهضت علمی اسلامی تولد و توسعه یافت. این نهاد علمی از نظر نوع فعالیتهای علمی و آموزشی و توجه به دانشهای عقلی در کنار علوم نقلی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده اند.

مورخان، پیدایش دارالعلم‌ها را مخصوص شیعیان دانسته‌اند.

کارکرد

دار العلم ها به عنوان یکی از مراکز آموزشی در جهان اسلام و در تمدن اسلامی، در حقیقت نقش واسطه ای میان مساجد مکتب خانه ها خزانة الحكمه ها و بیت الحکمه از سویی و با مدارس و حوزه های علمیه از سوی دیگر داشته اند. مطالعه در ماهیت و کارکرد مراکز علمی و آموزشی که پیش از دارالعلم ها در جهان اسلام تشکیل شده اند و مراکزی که در مرحله بعد از دارالعلم ها شکل گرفته اند، و مقایسه این مراکز با دارالعلم ها میتواند تا حدودی این نقش واسطه ای را نشان دهد؛ به گونه ای که گویی دارالعلم ها خود را به کارکرد و ساختار مدارس نزدیک کرده اند. همین امر سبب شده است حتی برخی از نویسندگان تعبیر «مدرسه» را برای دارالعلم به کار گیرند. ابن کثیر درباره دارالعلم شاپور بن اردشیر می نویسد: «به گمان من این دارالعلم، اولین مدرسه ای بوده که مدت ها قبل از تشکیل نظامیه ها وقف فقها شده است.

دارالعلم نهادی عمومی محسوب میشد که همگان میتوانستند از امکانات علمی، آموزشی و رفاهی آن بهره گیرند. طالبان علم از هر گروه نژاد و مذهب وارد این مؤسسه میشده اند. دارالعلم، برخلاف خزانه الکتب ترکیبی بود از کتابخانه تالار مطالعه سالن کلاس درس و بحث و گفتگو. در برخی از دارالعلم ها مکانی برای استنساخ وجود داشت و جمعی از خوشنویسان تذهیب کاران جلدسازان در آن اشتغال داشتند. مؤسسان دارالعلم برای تأمین مخارج و هزینه ها اموال عمدتاً غیر منقول را وقف می کردند که علاوه بر امکانات مورد نیاز دار العلم دستمزد استادان دانشجویان و کارمندان نیز از این محل تأمین می شد.

دارالعلم های شیعی در توسعه معارف اهل بیت و تربیت استادان و عالمانی که پاسدار میراث فرهنگی شیعی باشند، نقش مهمی داشتند. شیخ طوسی محدث، مفسر و فقیه نامدار شیعه پرورش یافته دارالعلمی بوده که اداره آن را سید مرتضی عهده دار بوده وی به این شاگردی خود میبالیده است.

علاوه بر شیعیان اندیشمندان اهل سنت هم به این دارالعلم ها رفت و آمد داشته و از امکانات آن استفاده می کردند و از محضر علمای آن بهره میگرفتند. با این همه، در دارالعلم ابن سوار در بصره استاد معتزلی کلام این گروه را تدریس میکرد. با این همه وقوع رخدادها بیانگر آن است که در تضعیف و ترغیب دارالعلم ها مواردی نظیر آتش زدن و غارت دارالعلم شاپور بن اردشیر و اقدام عمیدالملک کندری صورت میگرفت.

مقایسه دارالعلم با مراکز علمی دیگر

تعداد کتابها

در جامعه اسلامی افراد به فراخور توانایی و میزان علاقه ای که به کتاب داشتند، در خانه خویش و یا در مراکز علمی به جمع آوری کتاب میپرداختند به همین جهت از همان قرون اولیه، شاهد شکل گیری کتابخانه های کوچک و بزرگ در جای جای قلمرو اسلامی هستیم. مقایسه کتابخانه های دارالعلم و میزان کتابهای آن با کتابخانه ها و کتاب های موجود در مراکز علمی و آموزشی پیشین نشان میدهد کتابخانه هایی که در دارالعلم ها تشکیل شدند به مراتب برتر و باشکوه تر از کتابخانه های قبلی بودند. همچنین تعداد کتابهای موجود در دارالعلم ها نیز به مراتب بیشتر از کتابخانه های شخصی و امثال بیت الحکمه و بیت الخزانه بوده است. هر چند درباره تعداد کتابهای این مراکز علمی رقم دقیقی در دست نیست اما تردیدی وجود ندارد تعداد کتابهایی که در این مراکز علمی فراهم آمده، به مراتب کمتر از تعداد کتابهای برخی از دارالعلم ها همانند دارالعلم فاطمیان و دارالعلم طرابلس بوده است که به ترتیب ۱,۶۰۰,۰۰۰ و ۳,۰۰۰,۰۰۰ جلد کتاب داشتند. از این جهت میتوان به نوعی رشد دارالعلم ها نسبت به مراکز علمی پیشین را شاهد بود.

استفاده‌کنندگان

دارالعلم ها بدان جهت که عموم مردم میتوانستند از آنها استفاده کنند، به نوعی متمایز از برخی مراکز علمی ،قبل همانند بیت الحکمه و خانه های دانشمندان بودند. نظری به کارکرد بیت الحکمه نشان میدهد که از این مرکز علمی تنها عده ای خاص مانند عالمان پژوهشگران، مترجمان و نساخان میتوانستند استفاده کنند بنابراین بیت الحکمه، به عنوان مهم ترین کتابخانه جهان اسلام قبل از دارالعلم ها برخلاف دارالعلم، کتابخانه ای عمومی نبود که همگان بتوانند به راحتی از آن استفاده کنند به جز بیت الحکمه، کتابخانه های دیگری همچون خزانة الحكمه علی بن یحیی بن منصور منجم (م ۲۷۵) ق) و خزانة الحكمه فتح بن خاقان از دولتمردان عصر متوکل عباسی در بغداد نیز بودند که همانند بیت الحکمه جنبه عمومی نداشتند. این کتابخانه ها در بیشتر موارد شخصی و حداکثر نیمه عمومی بودند، ولی دارالعلم ها کتابخانه هایی بودند که برای اولین بار عموم مردم امکان استفاده از آنها را داشتند.

توجه به آموزش

اگر از آموزشهای انجام شده در مساجد به ویژه آموزشهای برخی از امامان شیعه و پیشوایان مذاهب فقهی اهل سنت در مساجد صرف نظر کنیم، باید بگوییم تا قبل از شکل گیری دارالعلم ها در مراکز علمی جهان اسلام امر آموزش هنوز جایگاه چندانی نداشته است. البته مساجد به علت اینکه در اصل اماکنی عبادی به شمار می رفتند و از سوی متولیان و بانیان آن محدودیتهایی در استفاده از آن اعمال می شد، نمی توانستند جای مراکز آموزشی را پر کنند در خانه ها همانند خانه محمد بن جریر طبری (م ۳۱۰ ق) و مکتب خانه ها، ضمن اینکه تعداد محصلان بسیار اندک بود بیشتر آموزش ها ابتدایی بود در بیت الحکمه نیز بیشتر به پژوهش و ترجمه آثار سایر تمدن ها توجه میشد و آموزش جایگاه چندانی نداشت.

هر چند در دارالعلمها جنبه پژوهشی بر جنبه آموزشی غلبه داشت، اما در هر حال اضافه شدن جنبه آموزشی به کارکرد دارالعلم ها پیشرفت این مراکز علمی نسبت به سایر مراکز علمی از جمله بیت الحکمه و خزانة الحكمه را نشان میدهد. توجه به امر آموزش در برخی از دارالعلم ها، بسیار قابل توجه و پررنگ بوده است به جز دارالعلم های بغداد، به خصوص دارالعلم سید رضی و سید مرتضی که در آنها امر آموزش بسیار جدی دنبال می شد، در دارالعلم فاطمیان نیز به موضوع آموزش توجه خاصی شده است. بر اساس آنچه در منابع آمده است پس از بنای دارالعلم فاطمی، با حمایت های خلیفه دانشمندان رشته های گوناگون از جمله قرائت نجوم ،نحو، لغت، طب، فقه، ریاضی و منطق در آن حضور یافتند و به امر آموزش مشغول شدند.

مقایسه با مراکز علمی اهل سنت

در میان اهل سنت خواجه نظام الملک (م ۴۸۴ ق) با سابقه ذهنی که از دارالعلم ها در سر داشت، تلاش کرد مراکز علمی پیشرفته تری را ایجاد کند از نیمه دوم قرن پنجم هجری با همت این وزیر ذی نفوذ دربار سلجوقی مدارسی در بغداد و سایر شهرهای اسلامی با عنوان «نظامیه» تشکیل شد. هر چند گفته شده که پیش از نظامیه ها نیز مدارسی در جهان اسلام به خصوص در خراسان وجود داشته است، اما در این نکته تردیدی نیست که این مدارس همانند مدرسه ابن فورک اصفهانی (م ۴۰۵ ق) بیشتر جنبه شخصی و خصوصی داشتند. این گونه مدارس، تنها برای تدریس یک دانشمند یا یک فقیه و استفاده معدودی از طلاب دایر میشدند اما نظامیه ها اولین مدارس دولتی و رسمی در جهان اسلام بودند که برای نخستین بار تأسیس آنها در شمار وظایف دولت قرار داده شد. پیدایش نظامیه ها در مناطق مختلف جهان اسلام، تحولی جدید و بزرگ به حساب می آمد؛ چراکه در این مرکز یا مراکز آموزشی، برنامه های آموزشی، تمرکز و انسجام بیشتری یافت، نظم و ساماندهی بیشتر شد، استادان وضعیت مطلوب تری پیدا کردند و دانشجویان و دانش پژوهان از موقعیت آموزشی برتری بهره مند شدند. علاوه بر این مدارس نظامیه از حیث بنا و ساختمان مسائل رفاهی و بهداشتی جذب و گزینش استاد و دانشجو پرداخت مستمری و هزینه تحصیلی متون و مواد درسی شیوه های آموزشی و تربیتی و تعلیم فنون جدل و خطابه و.... از انسجام خوبی برخوردار بودند به همین جهت می توان گفت نظامیه ها اولین مراکز آموزش عالی در جهان اسلام بوده اند. همین ویژگی های خاص و نوپدید که سبب شده است همه مدارس و مراکز علمی پیش از نظامیه ها تحت الشعاع قرار گیرند، برخی از نویسندگان را متقاعد ساخته است که خواجه نظام الملک را اولین پایه گذار «مدرسه» در جهان اسلام معرفی کنند.

مدارس نظامیه از حمایت جدی دولت برخوردار بودند و گفته شده است يك دهم درآمد مملکت، به تأسیس این مدارس اختصاص یافته بود. این مدارس، از بخش های گوناگونی تشکیل شده بودند که مهمترین این بخشها به جز بخش های آموزشی کتابخانه بود. برخی از نظامیه ها همانند نظامیه بغداد و اصفهان کتابخانه های بزرگ و معتبری داشتند. اهمیت کتابخانه نظامیه بغداد باعث گردید حدود یک قرن پس از تأسیس ساختمان جدیدی توسط خلیفه عباسی، الناصر لدین الله (م۶۲۲ ق)، برای آن ساخته شود. در این مدرسه علاوه بر خوراک، پوشاک و مسکن به طلاب بی بضاعت کمک هزینه تحصیلی پرداخت میشد.

شواهدی وجود دارد که نشان میدهد تشکیل دارالعلم ها در پیدایی و تأسیس نظامیه ها بی تاثیر نبوده است. به جز دارالعلم های بغداد آوازه موفقیت دارالعلم فاطمیان در مصر نیز در جهان اسلام پیچیده بود و این امر خواجه را که سنی متعصب و در پی غلبه فرهنگی اهل سنت مذهب شافعی و جلوگیری از نفوذ اسماعلیان در ایران بود در راه اندازی مرکزی پیشرفته تر، ابتکاری تر وسیع تر و تاثیرگذارتر ترغیب کرده است.

دارالعلم‌های شیعی

گفته شده، نخستین دارالعلم در جهان اسلام توسط یکی از عالمان شافعی به نام ابوالقاسم جعفر بن محمد بن حمدان موصلی (درگذشت: ۳۲۳ق)، در موصل عراق، ساخته شد. در آنجا کتاب های علوم مختلفی وجود داشت. او همه این کتابها را وقف کرده بود. وی همچنین امکانات لازم مانند نوشت افزار را در اختیار طالبان علم قرار داده بود. گفته شده، ایجاد دارالعلم در میان اهل سنت نتوانست جایگاه خویش را پیدا کند.

دارالعلم شاپور

مقالهٔ اصلی: دارالعلم شاپور

https://noorlib.ir/ar/book/view/104395/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85?pageNumber=129&viewType=pdf

نخستین دارالعلم شیعی، دارالعلم شاپور بن اردشیر (درگذشت: ۴۱۶ق) وزیر شیعه مذهب و ایرانی بهاء الدوله دیلمی است که با ذوق شخصی و امکاناتی که در اختیار داشت این مرکز علمی را در سال ۳۸۳ق در محله کرخ بغداد در محله بین‌السورین ایجاد کرد. وی کتابهای فراوانی برای این مرکز علمی فراهم کرد و آنجا را برای طالبان علم وقف نمود. تعداد کتابهای این کتابخانه عمومی که به تعبیر برخی بهتر از آنها در جهان یافت نمی شد ۱۰۴۰۰ جلد کتاب بوده است. این دارالعلم نه تنها کتابخانه بود بلکه مرکزی برای تعلیم و تعلم محسوب میشد و مانند بیت الحکمه مامون، مرکز تالیف ترجمه و استنساخ کتب و تکثیر نسخه های انحصاری به شمار میرفت. در نهایت این مجموعه علمی در پایان دوره آل بویه و با ورود سلجوقیان سنی مذهب در سال (۴۴۷ق) از بین رفت.

شیخ طوسی (م ۴۶۰ ق) که در زمان حمله سلجوقیان به بغداد، در محله کرخ بغداد مسئولیت دارالعلم شاپور بن اردشیر را بر عهده داشت، با نابودی کتابخانه اش از بغداد به نجف مهاجرت کرد و این هجرت، مقدمه تشکیل حوزه علمیه در این شهر شد. در حقیقت شیخ طوسی با ورود خویش به نجف، دارالعلم را به حوزه علمیه تبدیل کرد.

از مهمترین و مشهورترین، دارالعلم‌ها، دارالعلمی است که ابو نصر شاپور بن اردشیر (متوفی ۴۱۶ ق) وزیر امیران بویهی بغداد در این شهر پایه گذاری نمود و به دارالعلم شاپور شهرت یافت. این مرکز علمی در روزگار فرمانروایی بویهیان شیعی مذهب در بغداد که محیط سرشار از بحث و جدل همچون مجالس مأمون را به خاطر داشت متولد شد با این تفاوت که برعکس گذشتگان این مؤسسه منظم‌تر از مؤسسات پیش از خود بود.

گفته شده، علت نام‌گذاری دارالعلم شاپور به دارالعلم، گردآوری کتابهای مختلف در زمینه علوم ریاضی هندسه و پزشکی بوده است و علمای علوم مزبور یک نسخه از تصیفات خود به آن می فرستادند.

دارالعلم شاپور بن اردشیر نه تنها محل تعلیم و تربیت بود بلکه مرکزی بود برای نگارش و استنساخ کتب و تكثير نسخه های منحصر به فرد همچنین در این مرکز جلسات درس مناظرات و مجادلات عمیق و گسترده علمی برگزار میشد و علاقمندان به بحث و گفتگو به این مؤسسه علمی آمد و رفت داشته اند.

این نهاد کتابخانه ای غنی داشت که سرشار بود از آثار علمی و ادبی فاخر نزدیک به دوازده هزار جلد کتاب در آنجا از هر فن و دانش وجود داشت.

برخی از کتابهای موجود در این کتابخانه به خط مؤلفان آثار بود یا در گذشته به اشخاص مشهوری تعلق داشت. به نوشته جرجی زیدان بیشتر کتابهای این کتابخانه به خط مؤلفین مهم بود و غالباً مؤلفین یک نسخه از کتاب خود را وقف کتابخانه میکردند. علاوه بر این نویسندگان عالمان، طبیبان و صاحبان قدرت آثاری به آنجا اهدا کرده بودند. احمد بن على بن خيران الكاتب، صاحب ديوان الانشاء مصر متوفی ۶۳۱ق وقتی به بغداد آمد مجلداتی از اشعار و رسائل خود را به توصیه بزرگان بغداد از جمله سید مرتضی به این کتابخانه هدیه کرد. جبرائیل بن عبیدالله بن بختيشوع كتاب الکافی که کنکاشی در طب بود در پنج مجلد به این کتابخانه هدیه کرد. در این کتابخانه کتابهای منحصر به فرد و نادری از دواوین شعرای عرب وجود داشت.

در کتابخانه دارالعلم شاپور یکصد نسخه قرآن نفیس و خوش خط از آثار ابن‌مقله، خوشنویس مشهور (۳۲۸-۲۷۲ق) وجود داشت.

عالمان بسیاری همچون ابوالعلا معری (درگذشت: ۴۹۹ق) به قصد اقامت در این دارالعلم به بغداد رفته بود. در آن زمان سرپرستی آن به عهده عبدالسلام بصری معروف به واجکا بود.

مدیران و کارکنانی که مسئولیت بخشهای مختلف این مؤسسه را بر عهده داشتند اغلب از دانشمندان و بزرگان و شخصیت های برجسته آن روزگار شمرده میشده اند. شاپور بن اردشیر به عنوان مؤسس و پایگذار این نهاد تا جایی که امکان داشت خود بر کارها نظارت میکرد وی برای اداره این نهاد از وجود مردان شایسته ای استفاده میکرده است. شریف ابوالحسن محمد بن شیبه و ابو عبد الله محمد حسینی بطحاوی که هر دو از علویان بنام بود کار اداره مرکز را عهده دار بوده اند. همچنین ابو عبدالله حسین بن هارون الضبي القاضى (درگذشت:۸۳۳ق) متولی موقوفات دار العلم بوده است.

بعد از مرگ شاپور بن اردشیر، سید مرتضی مدتها مسئولیت اداره دارالعلم را بر عهده داشته است.

عبد‌السلام بن حسين بن محمد بن عبدالله البصرى ابو احمد القرمیسینی ملقب به واجكا اللغوى مسئولیت اداره کتابخانه را عهده دار بود. او از بهترین و نزدیکترین دوستان ابوالعلاء معری بود.

ابو منصور محمد بن على بن اسحاق بن يوسف الكاتب خازن و کتابدار دارالعلم.

ابو عبد الله بن حمد (احمد) از کارکنان دارالعلم بود و مدتی به عنوان بازرس در دارالعلم مشغول به کار بوده است. شیخ ابوبکر محمد بن موسی خوارزمی است که مدتی بازرس دارالعلم بود.

همچنین از کنیزکی به نام توفیق السوداء از خادمان و خدمتکاران دارالعلم سخن به میان آمده است که وظیفه خارج کردن کتابها از مخزن و خدمت به ناسخان را بر عهده داشته است. گزارشی که از آزادی حضور و مشارکت زنی در مرکز علمی آن دوره سخن می گوید.

سرانجام

دار العلم ،شاپور از بدو تأسیس دشمنان و مخالفانی داشت. این مخالفتها پس از وفات پایه گذار آن نیز ادامه یافت. اما این مرکز حتی در پی مرگ ابونصر شاپور بن اردشیر در سال (۴۱۶ق در بغداد این مرکز علیرغم وجود دشمنی ها همچنان به حیات خود ادامه داد اما به دنبال قدرت یافتن ترکان سلجوقی، وضعیت دگرگون شد. در روزگار سلاجقه شهری از شهرهای ایران و عراق نبود که در آن شیعیان تحت پوشش مبارزه با ملاحده و باطنیه مورد اذیت و آزار شکنجه و قتل قرار نگرفته باشند در کنار این ستمگری ها ویران کردن مشاهد و سوزاندن کتابخانه های شیعیان تحت عنوان کتب فلسفه و علوم اوائل در این ایام ادامه داشت.

با آغاز فرمانروایی طغرل سلجوقی و اتحادش با خلیفه عباسی القائم (۴۶۷- ۴۲۲ق) افزایش نفوذ و اقتدار اهل سنت در بغداد فزونی شد. در سال ۴۵۰ ق و در پی ورود طغرل سلجوقی و وزیرش ابو نصر منصور بن محمد عمیدالملک کندری به بغداد، ۴۵۰ ق گروهی از اهل سنت تعصب و جهل و جمود را به آتش حقد و کینه پیوند زدند و محله کرخ و بین السورین را مورد تاخت و تاز قرار داده و شیعیان را قتل عام کردند و اموال ایشان غارت خانه های ایشان را طعمه حریق ساختند. در میانه این بلوا، غوغائیان به دارالعلم شاپور نیز حمله ور شدند اموال و دارایی های آن را به یغما بردند، مرکز و کتابهای آن را به شعله های آتش سپردند. ظاهراً چندی پیش از این نیز سال ۴۴۷ ق حمله ای به منطقه کرخ صورت گرفته بود. با این حال، در این زمان شیخ طوسی عالم بزرگ شیعی اداره مرکز را بر عهده داشت وی پس از این اتفاق بود که از بغداد به نجف مهاجرت کرد. در آن سو عمیدالملک کندری پس از آگاهی از واقعه حریق به دارالعلم آمد، جمعیت را دور کرد و شخصاً بهترین آثار و کتابهای برجا مانده را انتخاب کرد و به خراسان منتقل نمود.

بدین ترتیب دارالعلم شاپور بن اردشیر پس از هفتاد سال با کتابخانه غنی و سرشار از آثار نفیس و ارزشمند و مرکزی که پایگاهی مهم برای شیعیان و بهترین مبلغ در گسترش تشیع از میان رفت.

معرفی شاپور

شاپور بن اردشیر بن فیروزبه ابو نصر الجوزي الوزير، ملقب به بهاءالدوله در ۱۵ ذیقعده سال ۳۳۶ ق در شهر شیراز دیده به جهان گشود. وی پس از آنکه آموزشهای علمی و ادبی کاملی را دریافت کرد به خدمت امیران آل بویه درآمد و به یکی از چهره های برجسته روزگار خود مبدل گردید. مردی که ادب و سیاست را یکجا در خود داشت. شاپور به سال ۳۸۴ق یک انجمن علمی در بغداد بنا کرد و کتابخانه ای را ضمیمه آن نمود که ۱۰۰۰۰ کتاب داشت. مهدی شاعر شامی روزنامه نگاری در بغداد و جویای علم بود که به این کتابخانه رفت و آمد داشت و با جماعت اخوان الصفاء در سایه حکومت بوهیان آل بویه رشد کرد شاپور به مدت سی سال وزارت پسران عضدالدوله دیلمی ابوالفوارس شرف الدوله (۳۷۹) - ۳۷۲ ق) و بهاء الدوله (۴۰۳ - ۳۷۹ ق) را عهده دار داشت که در سه نوبت وزارت بهاء الدوله را در حدود ۲۴ سال بر عهده داشت و بقیه عمر را در خدمت شرف الدوله گذرانده بود.

شاپور بن اردشیر در کار وزارت و اداره کشور بسیار توانمند بود. صاحب تجارب الامم، وی را به این دلیل ستایش کرده و امضای وی را از دورترین نقاط خراسان تا شام محترم و معتبر دانسته است.

جرجی زیدان در این باره نوشته است: پس از تأسیس بیت الحکمه، دیگران هم در بغداد کتابخانه دایر کردند از جمله کتابخانه شاپور بن اردشیر وزیر بهاالدوله دیلمی در محله بین سورین کرخ که در سال ۳۸۱ق آن را وقف کرد که بیش از ۱۰۰۰۰ کتاب در آن وجود داشت که بیشتر کتابهای آن به دلخواه دانشمندان آن دوره بود و غالباً مولفین یک نسخه از تألیفات خود وقف آن کتابخانه می نمودند اما در سال ۴۴۷ق که طغرل سلجوقی وارد بغداد شد محله کرخ آتش گرفت و کتابخانه سوخت.

دارالعلم فاطمیان

مقالهٔ اصلی: دارالعلم فاطمیان

دارالعلم سید مرتضی

مقالهٔ اصلی: سید مرتضی و سید رضی

علی بن حسین موسوی بغدادی مشهور به سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق)، اولین کسی است که خانه خویش را در بغداد به عنوان دارالعلم قرار داد. وی در این مرکز علمی شاگردانی داشت که مشغول تحصیل بودند و سید به آنان مقرری پرداخت میکرد. قزوینی رازی تعداد شاگردان سید مرتضی را چهارصد شاگرد فاضل دانسته است. کتابخانه دارالعلم سید مرتضی هشتاد هزار جلد کتاب داشت. شواهدی وجود دارد که دانشمندان نیز به این مرکز علمی رفت و آمد میکردند. با درگذشت سید مرتضی این دارالعلم نیز بسته شد.

دارالعلم سید رضی

سید رضی (درگذشت: ۴۰۶ق)، برادر كوچك تر سید مرتضی نیز دارالعلمی در بغداد ایجاد کرد. آنچه مشخص است اینکه این دارالعلم همانند دارالعلم سید مرتضی، عبارت بوده است از خانه‌ای مدرسه مانند دارای کتابخانه ای مجهز در غرب دجله که شاگردان سید رضی در آن سکونت داشتند و تمامی امکانات مورد نیاز برای ایشان فراهم شده بود. در این دارالعلم نیز دانشمندان حضور می یافتند و به بحث و مناظره علمی می پرداختند. گفته شده که ابوالعلای مُعرّی (م ۴۴۹ ق)، شاعر و فیلسوف شامی، در این دارالعلم با بسیاری از فضلای زمان گفت وگو داشته است. این مرکز علمی با درگذشت سید رضی در سال ۴۰۶ ق تعطیل شد.

دارالعلم طرابلس

مقالهٔ اصلی: دارالعلم طرابلس

وو

منابع

حاجی‌زاده، یدالله، «دارالعلم‌های شیعی؛ نهادی آموزشی با نقش واسطه‌ای در رشد تمدن اسلامی»، دوفصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.

تقوی، محمد، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ماهنامه پژوهش‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی، شماره ۱، اردیبهشت ۱۳۹۶ش.

رسا، شیرزمان، رمضان صیقل و عبدالله رجایی، «نقش و کارکرد دارالعلم شاپور بن اردشیر (۳۳۶-۴۱۶ق)»، فصلنامه جامعه‌شناسی ایران، شماره پیاپی ۱۱، پاییز ۱۳۹۹ش.

حاجی‌زاده، یدالله، «کارکرد دارالعلم فاطمی در آموزش علوم و تبلیغ تعالیم اسماعیلی»، نشریه تمدن اسلامی و دین‌پژوهی، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۹ش.

چلونگر، محمدعلی، «پژوهشی درباره دارالعلم قاهره»، مجله مشکوة، شماره ۸۲، بهار ۱۳۸۳ش.

عش، یوسف، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی در قرون وسطی (بین النهرین سوریه و مصر)، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۲ش.