کاربر:Ms.sadeghi/صفحه تمرین ۵
عرضه دین عبدالعظیم حسنی
معرفی و اهمیت
عرضه دین عبدالعظیم حسنی، مفصل‌ترین گزارش عرض دین در منابع شیعه شمرده شده است.[۱] عبدالعظیم حسنی با حضور نزد امام هادی(ع)، از او خواست عقاید دینی‌اش را بیان کند و در صورت تأیید امام، بر آن پایدار بماند.[۲] در این روایت، عبدالعظیم بیش از بیست و پنج باور اعتقادی و دینی خود را برای تأیید نزد امام عرضه می‌کند؛ مجموعه‌ای که توحید، نبوت، امامت، مهدویت، ولایت، معاد و برخی فرائض دینی را دربرمی‌گیرد.[۳]
محتوا
در حدیث عرضه دین عبدالعظیم حسنی، اصول دین و برخی از دستورات دینی مطرح شده است.[۴]
عبدالعظیم در آغاز، خداوند را یگانه و بی‌مانند دانست و او را از جسم، صورت، عرض و جوهر و نیز از تشبیه و تعطیل منزه شمرد. سپس پیامبر(ص) را بنده و فرستاده خدا و خاتم پیامبران معرفی کرد. در ادامه، عبدالعظیم امامت را مطرح کرد و از امام علی(ع) تا امام هادی(ع) را امامان پس از پیامبر(ص) دانست. امام هادی(ع) نیز امام حسن عسکری(ع) را امام پس از خود معرفی کرده است. همچنین درباره منع ذکر نامش تا هنگام ظهور و پر شدن زمین از عدل و داد سخن گفت.[۵]
عبدالعظیم سپس ولایت امامان و بیزاری از دشمنان آنان را بیان کرد و اطاعت و نافرمانی از آنان را به‌ترتیب اطاعت و نافرمانی خدا دانست. او همچنین معراج پیامبر(ص)، پرسش در قبر، بهشت و دوزخ، صراط، میزان، قیامت و برانگیخته‌شدن مردگان را حق دانست و در پایان، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر را از فرائض دینی برشمرد. امام هادی(ع) پس از شنیدن این اعتقادات، آنها را تأیید کرد و از عبدالعظیم خواست بر این عقاید پایدار بماند.[۶]
عبدالعظیم حسنی در بیان اعتقادات توحیدی، خداوند را یگانه و بی‌مانند می‌داند و او را خارج از دو حدّ ابطال و تشبیه معرفی می‌کند. او خداوند را جسم، صورت، عرض و جوهر نمی‌داند، بلکه او را مجسّم‌کننده اجسام، صورت‌دهنده صورت‌ها و آفریننده اعراض و جواهر و پروردگار، مالک، پدیدآورنده و ایجادکننده همه چیز می‌شمارد. او در بیان نبوت، محمد(ص) را بنده و فرستاده خدا و خاتم پیامبران می‌داند و تصریح می‌کند که پس از او تا روز قیامت پیامبری نخواهد بود.
عبدالعظیم در بیان امامت، علی بن ابی‌طالب(ع) را امام، خلیفه و ولی امر پس از پیامبر(ص) معرفی می‌کند و سلسله امامان پس از او را به ترتیب حسن بن علی، حسین بن علی، علی بن حسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی و علی بن محمد(ع) برمی‌شمارد. امام هادی(ع) نیز حسن بن علی(ع)، فرزند خود، را امام پس از خویش معرفی می‌کند و درباره امام پس از او از غیبت و ظهور سخن می‌گوید. در این بیان، امام غایب تا زمان ظهور دیده نمی‌شود و ذکر نام او جایز نیست و ظهور او با پر شدن زمین از عدالت، همان‌گونه که از ظلم و ستم پر شده است، همراه دانسته می‌شود.
عبدالعظیم در تبیین جایگاه امامان، ولایت آنان را ولایت خدا و دشمنی با آنان را دشمنی با خدا می‌داند. او اطاعت از امامان را اطاعت از خدا و نافرمانی از آنان را نافرمانی از خدا معرفی می‌کند. بدین ترتیب، ولایت و رابطه با امامان در کنار توحید و نبوت، از دیگر بخش‌های اعتقادی عرضه‌شده در روایت است.
عبدالعظیم در بیان باورهای مربوط به معاد، معراج، پرسش در قبر، بهشت، دوزخ، صراط و میزان را حق می‌داند. او آمدن قیامت را قطعی می‌شمارد و برانگیخته‌شدن مردگان را نیز می‌پذیرد.
عبدالعظیم در بیان احکام و تکالیف دینی، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر را از فرایض می‌شمارد و آنها را پس از ولایت ذکر می‌کند. امام هادی(ع) پس از شنیدن این مجموعه، آن را دین خداوند می‌داند که برای بندگانش پسندیده است و عبدالعظیم را به پایبندی بر آن سفارش می‌کند.
منابع و ارزیابی روایت
این روایت در منابع کهن شیعه، از جمله اثباتُ الرَّجعَه،[۷] نوشته فضل بن شاذان (درگذشت: ۲۶۰ق) و کتابهای شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق) مانند توحید،[۸] امالی،[۹] کمال الدین،[۱۰] و کفایه الاثر[۱۱] نوشته علی بن محمد بن علی خزاز قمی (درگذشت: ۴۰۰ق) نقل شده است.
بیشتر منابع، روایت عبدالعظیم حسنی را به صورت مُسْنَد و از طریق عبیدالله بن موسی رُویانی[۱۲] و در برخی نیز از طریق سَهل بن زیاد (زنده در ۲۵۵ق) نقل کرده اند.[۱۳] همچنین بعضی منابع آن را به صورت مُرْسَل آورده‌اند.[۱۴]
درباره اعتبار روایت، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی، به دلیل وجود شماری از راویان در سند، آن را از نظر سندی معتبر نمی‌دانند.[۱۵] برخی با توجه به نقل روایت در آثار محدثانی مانند شیخ صدوق و فَتَّال نیشابوری (درگذشت: ۵۰۸ق) و استناد آنها به آن برای اثبات صحت باورهای مذهب شیعه، متن روایت را معتبر[۱۶] و صدور آن از امام معصوم(ع) را قطعی دانسته‌اند.[۱۷] همچنین در برخی منابع شیعی، از این روایت برای اثبات تصریح بر قائم(عج)، غیبت او و دوازدهمین امام بودن وی استفاده شده است.[۱۸]
تک‌نگاری
درباره حدیث عرض دین عبدالعظیم حسنی آثاری نوشته شده است؛ از جمله «شرح حدیث عرض دین حضرت عبدالعظیم حسنی» اثر لطف‌الله صافی گلپایگانی (درگذشت: ۱۴۰۰ش) و اثری با همین عنوان منسوب به قاضی سعید قمی (درگذشت: ۱۱۰۳ق).[۱۹]
متن و ترجمه
پانویس
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۹-۲۱۰.
- ↑ ببینید: ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۹-۲۱۰.
- ↑ ببینید: ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰.
- ↑ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ شیخ صدوق، أمالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۸.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۴ش، ج۲، ص۳۷۹.
- ↑ خزاز رازی، کفایة الأثر، ۱۳۶۰ش، ص۲۸۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲؛ شیخ صدوق، أمالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۸؛ خزاز رازی، کفایة الأثر، ۱۳۶۰ش، ص۲۸۶.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۳۱؛ طبرسی، إعلام الورى، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۲۴۴؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۵۲۵.
- ↑ عابدی، «نگاهى کوتاه به حدیث شریف عرض دین»، ج۱، ص۸۹-۹۱.
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۵۳-۵۶؛ عابدی، «نگاهى کوتاه به حدیث شریف عرض دین»، ج۱، ص۸۹-۹۱.
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۵۳-۵۶.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۴ش، ج۲، ص۳۷۹؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۵۲۵؛ طبرسی، إعلام الورى، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۲۴۴.
- ↑ عابدی، «نگاهى کوتاه به حدیث شریف عرض دین»، ج۱، ص۷۶؛ برنجکار، «آموزه های حدیث عرض دین»، ج۱، ص۱۳۲.
منابع
- ابن‌شاذان، فضل بن شاذان، اثبات الرجعة، قم، دار المجتبی، ۱۳۹۲ش.
- اربلی، علی بن عیسى، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی، ۱۳۴۰ش.
- برنجکار، رضا، «آموزه های حدیث عرض دین»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۱ش.
- خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص على الأئمة الإثنى عشر، قم، بیدار، ۱۳۶۰ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۵۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تصحیح محمدباقر میرداماد، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۶۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، ۱۳۷۲ش.
- صافی گلپایگانی، لطف‌الله، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی، سیدمحمدکاظم، «پیشینه عرض دین و حدیث»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۵ش.
- عابدی، احمد، «نگاهى کوتاه به حدیث شریف عرض دین»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۳۹ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۵ش.
- قطب راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات، قم، مدرسة الإمام المهدی(ع)، ۱۳۶۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
- هزار، علیرضا، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۲ش.