انوری ابیوردی

{{subst:الگوی خالی|}}

اوحدالدّین علی بن محمّد انوری معروف به انوری ابیوردی و «حجّة الحق» از دانشمندان و شاعران ایرانی سده ۶ قمری در دوران سلجوقیان است. انوری، در فلسفه، ریاضیات، نجوم و موسیقی دانشمند بود. او «عیون الحکمه» بوعلی را بازنویسی کرده و در البشارات فی شرح الاشارات ، اشارات او را شرح کرده.

انوری ابیوردی، شاعری قصیده، غزل، و قطعه سراست. اهمیت غزلیات او در تأثیری است که بر سعدی گذاشته. وجه قوت شعری انوری در قصاید اوست. روحیه طنزآمیز و متناقض وی در اشعارش جلوه گر است. اوحدالدین، ابتدا - به اعتبار نسبتش به خاوران – به خاوری و در دوران کمال به انوری تخلص می‌کرده.

زندگی نامه

او در قریة بادنه از توابع خاوران (فصیح ، ۲۶۷)، یا بدنه از توابع ابیورد (دولتشاه ، ۶۷) به دنیا آمد. پدرش از صاحب منصبان آن روزگار به شمار می‌رفت ، از این رو، امکان دانش اندوزی برای وی به خوبی فراهم بود. انوری در مدرسة منصوریة طوس علوم عقلی و نقلی را آموخت (عوفی ، جوامع ...، ۲/۴۷۸؛ دولتشاه ، ۶۷)، چندان که خود در قطعه‌ای (۲/۶۸۶ -۶۸۷) اشاره می‌کند، در علوم گوناگون به کمال رسید. افزون بر آن در حکمت ، فلسفه و ریاضیات نیز سرآمد دوران شد (عوفی ، جوامع ...، ۲/۴۷۸؛ صفا، تاریخ ...، ۲/۶۵۷).

تصویر مقبره الشعرای تبریز تاریخ وفات انوری همچون سالزادش به درستی دانسته نیست ، اما می‌توان گفت که او در ربع اول سدة ۶ ق متولد شد و در اواخر همین سده درگذشت (شفیعی ، ۲۹). وی در بلخ وفات یافت و در مقبرة سلطان احمد خضرویه (دولتشاه ، ۶۹؛ بختاورخان ، ۵۲۹؛ معصوم علیشاه ، ۲/۵۹۴)؛ یا مقبرة الشعرای تبریز _کنار آرامگاه خاقانی و ظهیر فاریابی_ به خاک سپرده شد (حمدالله ، نزهة...، ۸۹؛ فصیح ، ۲۶۷- ۲۶۸).

مذهب

دربارة مذهب انوری اختلاف نظرهایی وجود دارد. شوشتری (۲/۶۲۳) او را شیعة اثناعشری می‌داند، اما با توجه به اشعار و محیط زندگانی وی می‌توان گفت که به تسنن گرایش داشته است . او در اشعار خود خلفای راشدین را ستوده ، و به پیامبر(ص ) و علی (ع ) نیز مهر ورزیده است (انوری، ۱/۱۱۶-۱۱۷؛).

ویژگی‌های شعری

فهم شعر انوری با دانستن علوم و معارف مورد استفادة او پیوندی جدی دارد (شفیعی ، ۴۳، ۵۹ -۶۳). قزوینی (ص ۳۶۱) او را در لطف سخن همانند ابوالعتاهیه دانسته.

در شعری منسوب به جامی، انوری در کنار فردوسی و سعدی، یکی از پیامبران سخن شمرده شده؛ الگو:بالگو:بالگو:پایان شعر

غزلیات انوری بر جریان غزل­سرایی فارسی پس از خود تأثیرگذار بوده. بدیع­الزمان فروزان­فر غزل سرایی سعدی را متأثر از انوری می­داند. شفیعی کدکنی در مقدمۀ کتاب «مفلس کیمیا فروش» می‌نویسد «‌شاید کمتر به این نکته توجه شده باشد که هنر سعدی در غزل­ها، بیشتر در زبان شعر است و در داخل زبان شعر یکی از مهم­ترین مراکز هنرنمایی او استفاده­ی شگفت­آوری است که از حروف اضافه در زبان غزل دارد و این نکته­ایست که بی‌هیچ تردیدی آن را از انوری آموخته است و جای آن هست که کسی در باب آن رساله­ای مفرد ترتیب دهد. »

انوری، نام­آوری‌اش را مدیون قصیده­سرایی است و بسیاری، او را تنها بعنوان شاعری قصیده­سرا می­شناسند. بسیاری از ابیات قصیده­گویی در ستایش و نیایش حضرت حق سروده شده­اند:

			 در جهانی و از جهان پیشی  همچو معنی که در بیان باشد

قطعات او هم به لحاظ کمی و کیفی درخور توجهند و حتی برخی اهل ادب همانند دکتر حلبی صراحتاً اوج هنرنمایی انوری را در قطعه­سرایی می­دانستند و نه قصیده­سرایی. او در قطعاتش نسبت به قصایدش چشم­انداز گسترده­تری را به نمایش می­گذارد.

طنزپردازی در بسیاری از اشعار انوری، حضوری پررنگ دارد:

پیوسته حدیث می‌به گوشت بادا قوتم ز لب شکر فروشت بادا

بی من چو شراب ناب گیری در دست شرمت بادا ولیک نوشت بادا [نک: موسوی، فصل اول]

او در نگاه منتقدان قدیم، بیش از منتقدان جدید ارج دارد(نک: دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، مدخل انوری). از دیدگاه نقد جدید، این که انوری یکی از ۳ یا ۵ شاعر بزرگ ادب فارسی است ، مردود اعلام شد. ناقدان ، غالباً، بر رد همپایگی او با فردوسی و سعدی انگشت نهادند و صدور چنین حکمی را عین بی‌انصافی شمردند (شبلی نعمانی ، ۱/۲۱۷؛ بهار، ۱/۶۶۷). بیشتر ناقدان معاصر بر اینکه انوری از سرآمدان روزگار خویش و از ستونهای استوار شعر پارسی است و نیز یدبیضایی در پروردن انواع معانی و مضامین دارد، تصریح کرده‌اند (نک: صفا، تاریخ ، ۲/۶۸۸). به عقیدة آنان انوری در طنز، به معنی تصویرِ هنری اجتماع نقیضین ؛ در هجو، به معنی تأکید بر زشتیهای یک چیز؛ و در هزل ، به معنی نزدیک شدن هنجارِ گفتار به اموری که بر طبق قراردادهای رسمی یک جامعه حرام (= تابو) به شمار می‌آید، استاد مسلم است (شفیعی ، ۵۱ -۵۲).

سبک شعری

سبک انوری در شاعری ، واسطة سبک خراسانی و عراقی است . بدین معنا که او با تکمیل سبک شاعری ابوالفرج رونی ، راه را برای ظهور سبک عراقی هموار ساخت (محجوب ، ۵۶۸). استفاده از کنایات و امثال ، از ویژگیهای سبک انوری است ؛ چنانکه بسیاری از سخنان او به صورت ضرب المثل در آمده‌اند که البته معلول ساختار طبیعی زبان شاعر است (شفیعی، ۷۲، ۷۳، ۷۷). مضمون آفرینی و استخراج معانی تازه از لابه لای آیات ، روایات ، تلمیحات و حتی مطالب عادی از مشخصات بارز سبک انوری است که همان شیوة متنبی (شاعر معروف عرب ) را در اذهان تداعی می‌سازد (شمیسا، ۱۲۰).

آثار

انوری به ابن سینا اعتقادی تام داشت و گفته‌اند که برخی از آثار او را به خط خود نوشته بوده است (صفا، تاریخ ، ۲/۶۵۷). وی همچنین کتابی در شرح اشارات ابن سینا با عنوان البشارات فی شرح الاشارات تألیف کرده بود (مدرس ، ۱/۱۹۷). انوری ظاهراً کتابی در حکمت یا نجوم نگاشته ، و به شاه قطب الدین ، صاحب موصل ، تقدیم کرده بود که به گمان شفیعی کدکنی (ص ۲۴)، گویا همان کتاب مفید است که دولتشاه سمرقندی بدان اشاره دارد.

حاصل تلاش انوری در عرصة شعر و ادب ، دیوانی مشتمل بر قصاید، قطعات ، غزلیات و رباعیات است که حدود ۷۰۰ ،۱۴بیت دارد (نفیسی ، ۸۲). در این مجموعه که می‌توان به تناقض درونی سراینده‌اش پی برد، هم از زهد و هم از حرص سخن رفته است ؛‌گاه صحبت از خردگرایی است و‌گاه خرد ستیزی ؛ هم مباهات به شعر و هم نفرت از آن وجود دارد (نک: شفیعی ، ۱۱۲-۱۱۳).

معرفی کتاب

دیوان انوری به تصحیح سعید نفیسی و مدرس رضوی رسیده. درباره او کتاب‌های زیادی به فارسی نوشته شده که «مفلس کیمیا فروش» شفیعی کدکنی، «انوری ابیوردی - روایت پست و بلند کار او» فریدون پور احمدیان، «‌حکمت شادان (گزیده آثار طنز انوری ابیوردی)» سید عبدالجواد موسوی از آن جمله هستند.

منابع

• موسوی، سید عبدالجواد، حکمت شادان (گزیده آثار طنز انوری ابیوردی)، شرکت سهامی کتابهای جیبی وابسته به انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۸۹.

پیوند به بیرون

• منبع مقاله دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج10، انوری با حذف و اضافات
• ویکی درج، دیوان اشعار انوری ابیوردی
• معرفی کتاب حکمت شادان، گزیده آثار طنز انوری ابیوردی