الآراء و الدیانات (کتاب)

الآراء و الدیانات کتابی درباره عقاید و باورهای پیروان ادیان و مذاهب و مکتبهای گوناگون کلامی و فلسفی به زبان عربی نوشته ابومحمدحسن بن موسی نوبختی (د ح 310ق)، فیلسوف و منجم و متکلم شیعی ایرانی و نویسنده کتاب فرق ‎الشیعه که بارها به چاپ رسیده است.

از کتاب الآراء والدیانات اثری به دست نیست، لیکن مطالب آن به گونه گسترده‎ای در کتابهای اسلامی مربوط به این موضوع بازتاب یافته است و این نشان می‎دهد که این کتاب از آوازه‎ای بلند و نیکو برخوردار بوده است.

اهمیت

ابن‎ندیم، نوبختی و خاندانش را به دوستداری علی(ع) و اولاد او ستوده و گفته است: او کتابهای بسیار گرد می‎آورد و شمار فراوانی از آن را به خط خود استنساخ می‎کرد. وی را کتاب الآراء والدیانات است که آن را به پایان نرسانده است. احمد بن علی نجاشی (د 450ق) نیز او را به عنوان متکلمی مبرّز می‎ستاید و می‎گوید: الآراء والدیانات کتابی بزرگ و نیکوست که من آن را بر استادم ابوعبداللّه (محمدبن محمدبن نعمان‎بن عبدالسلام معروف به شیخ مفید، د 413ق) خوانده‎ام.

همچنین سیدبن طاووس (د 664ق) می‎گوید: کتاب الآراء والدیانات نوبختی اکنون در نزد من است و من از این کتاب به آگاهی وی از علم نجوم پی بردم.

موقعیت کتاب در میان آثار دیگر

نیمه دوم سده 3ق که نوبختی در آن می‎زیسته، روزگار جوش و خروش اندیشه‎های گوناگون و کشاکش آزاد فرقه‎ها با یکدیگر بوده است. درگیری زبانی و قلمی به ارزیابی باورهای مخالف منحصر نمی‎شده، بلکه به شرح و نگارش تاریخ آن فرقه‎ها و عقاید ایشان نیز می‎کشیده است. همزمان با او یا اندکی پیش و پس از وی، کسان بساری به این کار دست یازیده‎اند که اقبال آشتیانی برخی از ایشان را یاد کرده است.

با اینهمه، آقابزرگ تهرانی او را نخستین دانشمند مسلمان می‎داند که درباره ملل و نحل و آراء و فرقه‎ها کتاب نوشته است. دیگر کسانی که در این زمینه چیزی نوشته‎اند، همگی متأخر از او بوده‎اند: ابوبکر باقلانی (د 403ق)، ابومنصور عبدالقاهربن طاهر بغدادی (د 429ق)، ابوبکر احمدبن محمد اصفهانی (د ح 451ق)، ابن‎حزم (د 456ق)، شهرستانی (د 548ق) و جز ایشان.

محتوا

کتاب الآراء والدیانات را نویسندگان پس از نوبختی مانند مسعودی (د 346ق)، ابن‎جوزی (د 597ق)، ابن‎ابی الحدید (د 655ق) و دیگران در دست داشته‎اند. از اشارات آنان می‎توان استنباط کرد که الآراء والدیانات حاوی مطالبی بدین شرح بوده است: عقاید سوفسطاییان، عقاید ثنویان، عقاید فیلسوفان یونان، مذاهب هند و باورهای هندوان، مذاهب صابئیان و مجوستان، آرای منجمان و اصحاب فلک، عقیهد جهم‎بن صفوان، مذهب هشام‎بن حکم در تشبیه و تجسیم، عقاید مقاتل‎بن سلیمان و نعیم‎بن حماد و داوود جواربی از متکلمان شیعی و عقاید فیلسوفان رواقی. کتابی درباره عقاید و باورهای پیروان ادیان و مذاهب و مکتبهای گوناگون کلامی و فلسفی به زبان عربی نوشته ابومحمدحسن بن موسی نوبختی (د ح 310ق)، فیلسوف و منجم و متکلم شیعی ایرانی و نویسنده کتاب فرق ‎الشیعه که بارها به چاپ رسیده است.

از کتاب الآراء والدیانات اثری به دست نیست، لیکن مطالب آن به گونه گسترده‎ای در کتابهای اسلامی مربوط به این موضوع بازتاب یافته است و این نشان می‎دهد که این کتاب از آوازه‎ای بلند و نیکو برخوردار بوده است.

اهمیت

ابن‎ندیم، نوبختی و خاندانش را به دوستداری علی(ع) و اولاد او ستوده و گفته است: او کتابهای بسیار گرد می‎آورد و شمار فراوانی از آن را به خط خود استنساخ می‎کرد. وی را کتاب الآراء والدیانات است که آن را به پایان نرسانده است. احمد بن علی نجاشی (د 450ق) نیز او را به عنوان متکلمی مبرّز می‎ستاید و می‎گوید: الآراء والدیانات کتابی بزرگ و نیکوست که من آن را بر استادم ابوعبداللّه (محمدبن محمدبن نعمان‎بن عبدالسلام معروف به شیخ مفید، د 413ق) خوانده‎ام.

همچنین سیدبن طاووس (د 664ق) می‎گوید: کتاب الآراء والدیانات نوبختی اکنون در نزد من است و من از این کتاب به آگاهی وی از علم نجوم پی بردم.

موقعیت کتاب در میان آثار دیگر

نیمه دوم سده 3ق که نوبختی در آن می‎زیسته، روزگار جوش و خروش اندیشه‎های گوناگون و کشاکش آزاد فرقه‎ها با یکدیگر بوده است. درگیری زبانی و قلمی به ارزیابی باورهای مخالف منحصر نمی‎شده، بلکه به شرح و نگارش تاریخ آن فرقه‎ها و عقاید ایشان نیز می‎کشیده است. همزمان با او یا اندکی پیش و پس از وی، کسان بساری به این کار دست یازیده‎اند که اقبال آشتیانی برخی از ایشان را یاد کرده است.

با اینهمه، آقابزرگ تهرانی او را نخستین دانشمند مسلمان می‎داند که درباره ملل و نحل و آراء و فرقه‎ها کتاب نوشته است. دیگر کسانی که در این زمینه چیزی نوشته‎اند، همگی متأخر از او بوده‎اند: ابوبکر باقلانی (د 403ق)، ابومنصور عبدالقاهربن طاهر بغدادی (د 429ق)، ابوبکر احمدبن محمد اصفهانی (د ح 451ق)، ابن‎حزم (د 456ق)، شهرستانی (د 548ق) و جز ایشان.

محتوا

کتاب الآراء والدیانات را نویسندگان پس از نوبختی مانند مسعودی (د 346ق)، ابن‎جوزی (د 597ق)، ابن‎ابی الحدید (د 655ق) و دیگران در دست داشته‎اند. از اشارات آنان می‎توان استنباط کرد که الآراء والدیانات حاوی مطالبی بدین شرح بوده است: عقاید سوفسطاییان، عقاید ثنویان، عقاید فیلسوفان یونان، مذاهب هند و باورهای هندوان، مذاهب صابئیان و مجوستان، آرای منجمان و اصحاب فلک، عقیهد جهم‎بن صفوان، مذهب هشام‎بن حکم در تشبیه و تجسیم، عقاید مقاتل‎بن سلیمان و نعیم‎بن حماد و داوود جواربی از متکلمان شیعی و عقاید فیلسوفان رواقی.

منابع

• آقابزرگ، الذریعه، ج1، ص34-35، ج16، ص179.
• ابن‎جوزی، عبدالرحمن، تابیس ابلیس، بیروت، دارالکتب‎العلمیه، 1368ق، ص 83.
• ابن‎حزم، علی‎بن احمد، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، بیروت، دارالمعرفه، 1975م، ص 194.
• ابن‎طاووس، علی‎بن موسی، فرج‎المهموم، قم، منشورات الرضی، 1363ش.
• ابن‎ندیم، محمدبن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، 1398ق.
• اقبال، عباس، خاندان نوبختی، تهران، طهوری، 1357ش، ص 140.
• خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العربیه، صص 93-94.
• قهپایی، عنایه‎اللّه علی، مجمع الرجال، قم، اسماعیلیان، 1384ق، ج2، ص157.
• مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال، نجف، 1350ق، ج1، ص311-312.
• مسعودی، علی‎بن حسین، التنبیه والاشراف، بیروت، دارصعب، ص 343.
• مسعودی، علی‎بن حسین، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس، 1385ق، ج1، ص94.
• نجاشی، احمدبن علی، رجال، قم، مکتبه الداوری، 1397ق.

پیوند به بیرون

منبع مقاله دایره المعارف بزرگ اسلامی