حجاب

حِجاب اصطلاحی دینی به معنای پوشاندن برخی از نقاط بدن زنان و مردان در شریعت اسلامی است. حجاب در ادیان و اقوام پیش از اسلام نیز وجود داشته و آیاتی در قرآن و احادیثی از ائمه(ع)، از وجوب و اهمیت آن سخن گفته‌اند.

احکام حجاب در فقه در ابواب نماز و نکاح مطرح شده است و فقیهان از پوشش در نماز و پوشش در مقابل نامحرم سخن گفته‌اند. برخی گفته‌اند، فقها بر وجوب رعایت حجاب برای زنان در برابر نامحرم اجماع دارند. برخی نیز بر این باورند این حکم از ضروریات دین و ضروریات مذهب شمرده می‌شود.

آرامش روانی، استحکام پیوند خانوادگی، استواری اجتماع و ارزش و احترام به زن را از جمله فواید و حکمت‌هایی برای لزوم رعایت حجاب درمقابل نامحرم، دانسته‌اند.

گفته می‌شود بحث علمی از مسئله حجاب در کشور ایران، همزمان با آشنایی با جهان تجدد و همزمان با نهضت مشروطه مطرح شده است. با واقعه کشف حجاب، این مسئله از یک مسئله مذهبی صرف، به یک پدیده سیاسی و فرهنگی مبدل شد و بیشترین آثار علمی درباره حجاب و کشف حجاب در این دوران و دوره‌های پس از آن از سوی مخالفان و مدافعان حجاب شرعی نگاشته شد.

بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز مسئله لزوم پایبندی به حجاب برای بانوان در ادارات و اماکن عمومی مطرح شد که مخالفان و مدافعانی داشت. رفته‌رفته لزوم پایبندی به حجاب در کشور ایران شکل قانون به خود گرفت و برای اولین بار در سال ۱۳۶۲ش مطابق ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی، کشف حجاب و بی‌حجابی جرم شناخته شد و برای آن مجازات‌هایی مانند حبس، ضربه شلاق یا جریمه نقدی در نظر گرفته شد.

مفهوم‌شناسی

حجاب، مفهومی برآمده از قرآن کریم و فقه اسلامی است که ناظر به پوشش شرعی در مقابل نامحرم، به‌ویژه برای زنان است. حجاب در لغت به معنای حائل، چیزی که بین دو چیز جدایی افکنَد، پوشاندن و پوشش (سِتر) است.

واژه حجاب، هفت بار در قرآن به کار رفته که در اغلب موارد به معنای مانع و حائل است؛ اما بنا به یک دیدگاه، فقط در آیه ۵۳ سوره احزاب، که در آن به مردان دستور داده شده با همسران پیامبر از پشت پرده (مِنْ وَراءِ حجابٍ) سخن بگویند، به معنای اصطلاحی آن آمده است.

در متون فقهی و حدیثی، برای اشاره به معنای پوشش و پوشاندن، به جای واژه حجاب، از واژه ستر استفاده می‌شده است و به کار رفتن کلمه حجاب برای پوشش زنان، اصطلاحی است که بیشتر در عصر حاضر پیدا شده و اگر در تواریخ و روایات پیدا شود بسیار کم است.

اهمیت حجاب در فرهنگ اسلامی

حجاب و لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بیگانه یکی از مسائل مهم اسلامی است که گفته می‌شود در قرآن درباره این مسئله تصریح شده است. ناصر مکارم شیرازی می‌گوید مسئله حجاب از مسلّمات و واجبات، بلکه از ضروریات دین اسلام است؛ به‌ویژه در زمان حاضر همه کسانی که با مسلمانان معاشرت دارند فهمیده‌اند که یکی از برنامه‌های تمام فِرَق مسلمین، حجاب است که رفته رفته به یک شعار تبدیل شده و به آن پایبند هستند. به‌گفته سیدعلی سیستانی از مراجع تقلید، اصل حجاب و پوشش که در قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) بیان شده، از مسلمات شریعت اسلام و ضروری دین است که رعایت نکردن آن، گناه و معصیت محسوب می‌شود.

فقیهان شیعه به مناسبت، در باب‌های صلاة، حج، طهارت، نِکاح و طلاق درباره مسئله حجاب سخن گفته‌اند. البته بیشتر مباحثی که درباره این مسئله ارائه داده‌اند در بخش صلاة، ضمن بحث از لباس و پوشش نمازگزار و بخش نکاح، ضمن مسئله نگاه به نامحرم بیان شده است.

پیشینه

قدر مسلم این است که پیش از اسلام در میان بعضی ملل حجاب وجود داشته است. به‌گفته برخی مورخان برای بیشتر زنان در خاور نزدیک باستان، بین‌النهرین و در دنیای یونانی‌ـ‌رومی، چنین مرسوم بود که هنگامی که از خانه بیرون می‌رفتند، سر خود را می‌پوشاندند.

برخی محققان با استناد به برخی از نقوش به‌جامانده از دوره هخامنشی گفته‌اند که پوشش زنان در این دوره از دو قسمت کلی تشکیل شده است: یک لباس آستین بلند ساده که از زیر گردن تا قوزک پاست و دیگری چادری است که زنان آن را به سر انداخته و تا نزدیکی امتداد پا آمده است.

در سنت دینی یهود، رسم بر آن بود که زنان متأهل، جز در مقابل شوهران خود و زنان دیگر، موهای خود را بپوشانند و این‌که زنان با موی‌های باز و بدون پوشش، در خیابان و انظار عموم حاضر شوند، عملی ناشایست محسوب می‌شد. در عهد تلمود اگر زنی با سر برهنه به خیابان می‌رفت شوهرش می‌توانست بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.

در آیین مسیحیت نیز پوشش زنان، چه در هنگام خواندن دعا و چه غیر آن، موردتوجه است. در میان آباء کلیسا نیز توجه به موضوع پوشش زنان دیده می‌شود. برای نمونه ترتولیان (۱۶۰-۲۲۰م) بنیان‌گزار مسیحیت لاتینی، رساله‌ای مستقل با عنوان «درباره پوشش دوشیزگان» نگاشته است و مسئله اصلی او در این رساله ضرورت پوشیدن سر هنگام نماز برای دوشیزگان و زنان شوهردار و همچنین لزوم پوشش برای همه زنان، حتی خارج از خانه است.

درباره حجاب زنان در حجاز در دوره جاهلیت، یعنی اندکی پیش از ظهور اسلام، اختلاف‌نظر هست: برخی می‌گویند برهنگی زنان در این دوره، قبیح شمرده نمی‌شده و امری عادی بوده و حجاب شرعی اسلام در واقع برای جلوگیری از این برهنگی و توصیه به یک حجاب حداقلی بوده است. جمعی دیگر بر این نظرند که زنان عرب در این دوره از پوشش‌هایی مانند جِلباب (لباسی که بزرگ‌تر از روسری و کوچک‌تر از رداست) و خِمار (نوعی پوشش سر برای زنان) استفاده می‌کرده‌اند و در شریعت اسلام، فقط به دقت بیشتر در استفاده از آن‌ها امر شده است.

احکام

فقهای مسلمان برای حجاب و میزان رعایت آن احکامی بیان کرده‌اند که برخی به بیان زیر است:

احکام مشترک

بنا به اجماع فقهای مسلمان بر هر مکلفی (غیر از زن و شوهر نسبت به یکدیگر) واجب است که عورت (آلت تناسلی) خود را از دیگری، هم‌جنس و غیرهم‌جنس، حتی مَحارم، دیوانه و کودکی که زیبایی و زشتی را تشخیص می‌دهد، بپوشاند.

احکام مخصوص زن

برخی از احکام مختص به پوشش زنان به‌شرح زیر است:

پوشش در مقابل نامحرم

بنا به اجماع فقهای مسلمان، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند. برخی فقیهان این حکم را از ضروریات دین و ضروریات مذهب برشمرده‌اند. درباره محدوده پوشش واجب برای زنان دو نظر کلی هست:

1. وجوب پوشاندن بدن به‌جز گِردی صورت و دست‌ها از مچ تا سر انگشتان: بیشتر فقیهان بر این نظرند و این دو موضع از بدن را، به شرط آن‌که احتمال گناه نباشد، از محدوده پوششِ واجب، استثنا کرده‌اند.
2. وجوب پوشاندن تمام بدن:‌ فقیهانی همچون فاضل مقداد و سید عبدالاعلی سبزواری پوشاندن همه بدن، حتی صورت و دست را برای زنان واجب دانسته‌اند. مرعشی نجفی پوشاندن صورت و دست را برای زنان، احتیاط واجب دانسته است. سید محمدکاظم طباطبایی یزدی (صاحبْ‌عروه)، در این خصوص، به احتیاط مستحب قائل شده است.

پوشش در نماز

به گفته کسانی ازجمله محقق حلی، فقها اجماع دارند که بر زنان واجب است در نماز، چه نامحرمی باشد و چه نباشد، بدن و موی سر خود را بپوشانند؛ غیر از گردی صورت (مقداری که در وضو می‌شوید) و دست‌ها از مچ تا سر انگشتان. برخی فقیهان بر این نظرند که علاوه بر صورت و دست‌ها، روی پاها (از مچ به پایین) نیز اشکالی ندارد که در نماز برهنه باشد.

همچنین جمعی از فقیهان شیعه در وجوب پوشش موی سر در نماز تردید کرده‌اند. بنا به فتوای ابن‌جُنید، از فقیهان شیعه در قرن چهارم قمری، برای زنان در جایی که نامحرمی وجود نداشته باشد که آن‌ها را ببیند، نماز با سر برهنه اشکالی ندارد.

پوشش در حج

صاحبْ‌جواهر می گوید به اجماع فقها، پوشاندن صورت با روبند، نقاب یا هرچیزی مانند آن‌ها، در حال اِحرام، برای زنان جایز نیست. در جایز بودن یا جایز نبودن پوشاندن روی پا در حال احرام نیز اختلاف نظر وجود دارد.

احکام مخصوص مرد

بر مرد واجب نیست که غیر از عورت (آلت تناسلی)، بدن خود را در مقابل دیگران بپوشاند؛ مگر در مواردی که بترسد بر اثر نپوشاندن آن، به گناه مبتلا شود یا نوعی هتک حیثیت وی محسوب شود و یا نوعاً و به‌طور معمول موجب جلب‌توجه دیگران و نگاه از روی لذت افراد به وی گردد. به‌گفته طباطبایی یزدی، اگر علم داشته باشد که زنان به‌قصد لذت به بدنش نگاه می‌کنند، به مقتضای قاعده اِعانه بر اِثم (کمک به دیگری بر انجام گناه)، واجب است بدنش را بپوشاند.

همچنین به اجماع فقها بر مرد واجب نیست که در نماز، غیر از عورت، بدن خود را بپوشاند. برخی فقها گفته‌اند احتیاط مستحب آن است که از ناف تا زانو را در نماز بپوشاند. از نظر صاحبْ‌جواهر عریان نماز خواندن برای مردان، در صورت پوشیده بودن عورت جایز است؛ اما کراهت دارد.

ادله شرعی وجوب حجاب

برخی از ادله‌ای که فقها برای اثبات حکم وجوب حجاب به آن استناد کرده‌اند به بیان زیر است:

قرآن

مقاله‌های اصلی: آیه جلباب و آیه حجاب

آیات ۳۱ سوره نور و ۵۹ سوره احزاب مهم‌ترین آیاتی هستند که فقهای مسلمان برای اثبات وجوب حجاب و پوشش در زنان به آن‌ها استدلال کرده‌اند. به‌گفته مکارم شیرازی حداقل شش آیه از آیات قرآن بر وجوب حجاب برای زنان در مقابل نامحرم، دلالت دارد.

روایات

گفته می‌شود روایاتی که بر لزوم حجاب برای زنان در مقابل نامحرم دلالت می‌کند، تواتر دارند. مکارم شیرازی همه این روایات را در هفت گروه دسته‌بندی کرده که برخی از آن‌ها به شرح زیر است:

1. روایاتی که برای تبیین بخشی از آیه ۳۱ سوره نور «وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛ (به زنان باایمان بگو) زینت‌های خودشان را به نمایش نگذارند؛ مگر زینت‌هایی که آشکار هستند»، وارد شده است. با توجه به این روایات، منظور از زینت آشکار در آیه، گردی صورت و دست‌ها (از نوک انگشتان تا مچ دست) است و برای غیر این دو مورد، رعایت حجاب لازم دانسته‌ شده است.
2. روایاتی که برای تبیین آیه ۶۰ سوره نور آمده و در آن‌ها برداشتن جلباب (روسری) برای زنان سالخورده (القواعد من النساء) که رغبتی به ازدواج با آنان نیست، جایز دانسته شده است. پس در غیر از این زنان، بر زنان دیگر واجب است که بدن و موی سر خود را بپوشانند.
3. روایاتی که در آن از حجاب کنیزان سؤال شده است و در جواب، محدوده حجاب آنان مقداری آزادتر بیان شده است. در این روایات، از موارد استثنا (حجاب کنیزان) سؤال شده است و این نشان می‌دهد که اصل مسئله، یعنی حجاب، مسلّم بوده است.
4. روایاتی که برپایه آن‌ها، دختران باید از سن بلوغ به بعد، حجاب خود را رعایت کنند و خودشان را از نامحرم بپوشانند. در این روایات، از زمان لزوم رعایت حجاب برای زنان و دختران بحث شده و این نشان می‌دهد که اصل مسئله حجاب، مسلّم بوده است.

ضرورت دین و مذهب

اگرچه درباره میزان و محدوده پوشش و حجاب شرعی اختلاف‌نظر وجود دارد، لزوم رعایت حجاب برای زنان در مقابل نامحرم، غیر از آن‌که مورد اجماع فقیهان مسلمان است، به‌گفته برخی فقیهان، از ضروریات دین و ضروریات مذهب نیز به شمار می‌رود.

فلسفه حجاب در اسلام

مرتضی مطهری و برخی دیگر، حکمت‌هایی را برای لزوم پایبندی به حجاب شرعی برشمرده‌اند که به برخی از آن‌ها در زیر اشاره خواهد شد:

• آرامش روانی: نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی معاشرت‌های بی‌بندوبار، موجب بیدار شدن و افزایش هیجان‌ها و التهاب‌های جنسی می‌شود و تقاضای سکس را به‌صورت عطشی روحی و خواسته‌ای اشباع‌نشدنی درمی‌آورد. از طرفی این خواسته‌های نامحدود و اشباع‌ناشدنی همیشه دست‌نیافتنی و مقرون به نوعی احساس محرومیت است و این خود منجر به اختلالات روحی و بیماری‌های روانی می‌شود.
• استحکام پیوند خانوادگی: رعایت حجاب بانوان موجب تحکیم پیوند خانوادگی و سبب صمیمیت رابطه زن و شوهر در کانون خانواده می‌شود؛ چراکه به واسطه پوشش و حجاب، جلوی کامیابی جنسی از غیر همسر گرفته می‌شود و لذت‌های جنسی به محیط خانواده اختصاص می‌یابد و این، پیوند زن‌وشوهری را محکم می‌سازد.
• استواری اجتماع: رعایت نکردن پوشش مناسب و آزادی در روابط زن و مرد در جامعه، تمتعات جنسی را از محیط خانه به سطح اجتماع می‌کشاند و این خود موجب تضعیف نیروی کار و فعالیت در اجتماع می‌شود.
• ارزش و احترام زن: به‌گفته مرتضی مطهری از نظر دین اسلام زن هر اندازه باوقارتر و عفیف‌تر باشد و خود را در معرض نمایش مرد نگذارد، بر ارزش و احترام او افزوده می‌شود. مکارم شیرازی بی‌حجابی را موجب سقوط شخصیت زن دانسته و گفته است هنگامی که جامعه زن را با اندام برهنه بخواهد، طبیعی است که روزبه‌روز تقاضای آرایش و خودنمایی بیشتری از او دارد و در چنین جامعه‌ای، شخصیت زن تا حد کالایی بی‌ارزش سقوط می‌کند و ارزش‌های انسانی‌اش فراموش می‌شود.

مسئله حجاب در ایران معاصر

برخی پژوهش‌گران بر این باورند که بحث علمی از مسئله حجاب در کشور ایران و حتی ترکیه، بیش از هر کشور دیگری مطرح بوده است؛ چرا که در آغاز، ترک حجاب به‌صورت یک دستور حکومتی درآمد و همین امر سبب شد تا این مسئله نه‌تنها از لحاظ دینی؛ بلکه از لحاظ سیاسی نیز مورد توجه قرار گیرد. مسئله حجاب به‌عنوان یک مسئله چالش برانگیز در کشور ایران، همزمان با آشنایی ایران با عالم تجدد بوده و پیش از آن جز به صورت یک مسئله فقهی و تکلیف شرعی، درباره آن اظهار تردیدی نشده است.

با بالا گرفتن نهضت مشروطه و رواج روزنامه‌نگاری به سبک غربی، حجاب مورد توجه قرار گرفت. پیش از اعلام فرمان کشف حجاب کسانی به آن حمله کردند و در مقابل، نخستین رساله‌ها در دفاع از حجاب نگاشته شد و در شرایط پس از مشروطه در تهران و مشهد انتشار یافت. در این دوره (قبل از اعلام قانون کشف حجاب) گرایش‌هایی به سمت کشف حجاب در آثاری که در رد حجاب نگاشته می‌شد و همچنین در اشعار شاعرانی همچون: ایرج میرزا، عارف قزوینی، عشقی و ملک الشعرای بهار، به‌چشم می‌خورد. در کنار این موارد رسیدن اخبار ترکیه به ایران در سال‌های ۱۳۰۲ش و ۱۳۰۳ش، موضوع را جدی‌تر کرد به‌طوری که از سال ۱۳۰۳ش، در تهران سخن از انجمن ضد حجاب در میان بوده است. همزمان با رسیدن خبر کشف حجاب در افغانستان، در سال ۱۳۰۷ش، گرایش به کشف حجاب در میان متجددین بیشتر شد. در همین دوره بیشترین رساله‌ها به دفاع از حجاب از سوی عالمان شیعه نوشته شد که بیانگر اوج گرفتن تبلیغات ضد حجاب در این سال‌ها است؛ با این حال از زمان مطرح شدن اولین مباحث درباره حجاب و کشف حجاب، بیش از ۲۵ سال طول کشید تا رضاشاه در سال ۱۳۱۴ش کشف حجاب را به‌صورت یک قانون درآورد.

در تقویم ایران، بیست و یکم تیر ماه سالروز قیام مردم مشهد علیه کشف حجاب، به عنوان روز عفاف و حجاب نامگذاری شده است.

کشف حجاب

مقالهٔ اصلی: واقعه کشف حجاب

رضاشاه با تأثیرپذیری از غرب و تحولات و رخدادهایی که در ترکیه اتفاق افتاده بود، فرمان کشف حجاب را در ۱۷ دی‌ماه سال ۱۳۱۴ش به عنوان یک قانون به‌طور رسمی صادر کرد و این قانون در یک دوره هفت‌ساله، تا ۱۳۲۰ش، با نهایت تلاش برای برداشتن حجاب از سر زنان و هماهنگ ساختن آن‌ها از جهت پوشش با زنان اروپایی، دنبال شد.

برخورد عالمان و روحانیون شیعه با قانون کشف حجاب به دو صورت بود: نخست برخوردهای سیاسی-اجتماعی بود که با تلاش و مبارزه آنان با عمال حکومتی، اعلان مخالفت و بیزاری بر سر منابر و حتی درگیر شدن با مأموران دولتی بود و نوع دیگر برخوردهای علمی و فرهنگی در قالب تبلیغ و نگاشتن رساله‌هایی در دفاع از مسئله حجاب و رد کشف حجاب بود. با رفتن رضاخان و پس از تلاش جدی مراجع و عالمان در ایران و عراق، قانون کشف حجاب در سال ۱۳۲۲ش از حالت اجباری خارج گردید. فعالیت علمی و فرهنگی عالمان نیز برای زدودن آثار بی‌حجابی ناشی از کشف حجاب، ادامه یافت به‌طوری که در دهه بیست شمسی، چندین کتاب و مقاله در دفاع از حجاب شرعی نگاشته شد و انتشار یافت.

به‌گفته رسول جعفریان طی نزدیک به ۶۰ سال، به‌ویژه از سال‌های ۱۳۲۹ش تا ۱۳۴۸ش یک حرکت علمی گسترده درباره حجاب در ایران صورت گرفت، به‌طوری که پیش از آن هیچ رساله فقهی مستقلی درباره حجاب در میان عالمان شیعه نبوده است.

مسئله حجاب در دوره پهلوی دوم

در دوره پهلوی دوم، اگرچه قانون کشف حجاب ملغی شده بود، اما پوشش زن در یک برنامه‌ای نسبتاً صامت ادامه یافت. در این دوره بحث بر سر برداشتن پوشیه و نقاب با توسل به زور نبود؛ بلکه کارگزارن دولتی، سیاست‌های حجاب را از طریق برنامه‌های تلویزیونی، سینما و برگزاری جشن‌ها (به‌ویژه جشن‌های ۲۵۰۰ ساله) و اقدامات فرهنگی، در جهت بازنمایی تصویر زن مدرن ایرانی، پیش می‌بردند.

همزمان با اجرای سیاست‌های فرهنگی، زنان و دختران به شیوه‌های مستقیم و غیر مستقیم از استفاده از چادر در مکان‌های آموزشی منع می‌شدند و در نهایت در شورای هماهنگی امور اجتماعی نخست‌وزیری در ۱۰ آذر ماه ۱۳۵۵ش طرحی برای حذف چادر از پوشش زنان ارائه گردید.

مسئله حجاب اجباری

مسئله حجاب اجباری یا اختیاری پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، با بحث درباره پوشش زنان شاغل در ادارات مطرح شد. امام خمینی طی یک سخنرانی در ۱۵ اسفند ۱۳۵۷ش در مدرسه فیضیه در قم گفت زنان اسلامی باید با حجاب بیرون بیایند و برای آنان کار در ادارات و شرکت در فعالیت‌های اجتماعی ممنوع نیست؛ اما باید با حجاب اسلامی باشند. به‌دنبال سخنرانی امام خمینی و تقارن آن با گرامیداشت روز جهانی زن، مراسم این روز با حرکت‌های اعتراض‌آمیز دسته‌ای از زنان در تهران (برخی تعداد آنان را ۱۵ هزار نفر برآورد کرده‌اند) و در برخی شهرهای دیگر، در اعتراض به حجاب اجباری همراه شد و به‌مدت سه روز ادامه یافت. معترضین به حجاب اجباری در دانشگاه تهران، مقابل دادگستری و مقابل دفتر نخست‌وزیری تجمع کردند.

به‌دنبال این اجتماعات، عباس امیرانتظام، معاون نخست‌وزیر و سخنگوی دولت وقت، در ۲۰ اسفند، در مصاحبه‌ای مطبوعاتی نظر دولت و نخست‌وزیر را مبنی بر پذیرش حجاب اسلامی در حد معقول بیان نمود و اظهار داشت که دستور و اجباری برای بانوان صادر نمی‌شود.

در همان روز سیدمحمود طالقانی در گفتگویی رادیوی تلویزیونی، حجاب اسلامی را نص صریح قرآن معرفی کرد و آیه حجاب را آیه‌ای برای شخصیت دادن به زن قلمداد نمود و اظهار کرد که در مورد حجاب هیچ اجباری در کار نیست و مقصود از حجاب، تنها چادر نیست. امام خمینی سپس در مصاحبه‌ای با خبرنگارن خارجی در روز ۲۱ اسفند، در پاسخ به یک خبرنگار زن فرانسوی درباره حجاب، نظر طالقانی را تأیید کرد و آن را نظر خود دانست.

گفته می‌شود از نیمه دوم فروردین سال ۱۳۵۸ش، چند روز پس از رفراندوم ۵۸، طرح‌هایی همچون پاک‌سازی در مطبوعات، طرح جدید گزینش دانشجو، زنانه و مردانه کردن سواحل دریاها و ممنوعیت برگزاری تظاهرات و اجتماعات در دانشگاه تهران، مطرح شد. به‌دنبال آن به تدریج حجاب در جامعه همه‌گیر شد و لزوم رعایت آن برای زنان کارمند در ادارات و مدارس و در اماکن عمومی شکل قانون به خود گرفت تا این که در سال ۱۳۶۰ش در بند پنج ماده ۱۸۰ قانون بازداری نیروی انسانی مؤسسات دولتی و وزارتخانه‌های وابسته به دولت، بی‌حجابی تخلف شناخته شد و به اماکن و فروشگاه‌ها دستور داده شد تا تابلویی را نصب کنند که در آن از پذیرش مهمان و مشتریان بی‌حجاب، معذورند.

مسئله حجاب پس از آن، به‌ویژه در سال‌های دهه ۹۰ شمسی و سال‌های ۱۴۰۰ش و ۱۴۰۱ش به یکی از مسائل تنش‌زا و حساس در جامعه ایران مبدل شد و بیش از هر دوره دیگری علاوه بر جنبه مذهبی آن، سمت و سوی سیاسی به خودش گرفت؛ به‌طوری که سیدعلی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در سخنرانی خود در ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ش، در دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران، کشف حجاب را حرام شرعی و حرام سیاسی دانست و اظهار داشت که پشت مسئله کشف حجاب، دستگاه‌های جاسوسی دشمن، فعالیت می‌کنند.

جرم‌انگاری بی‌حجابی

گفته می‌شود تا سال ۱۳۶۲ش هیچ قانونی در مورد حجاب و عفاف به تصویب مجلس شورای اسلامی نرسید و اولین قانونی که در خصوص پوشش زنان، در کشور به تصویب رسید، ماده ۱۰۲ قانون تعزیرات مصوب سال ۱۳۶۲ش بود. در تبصره این ماده قانونی آمده بود: «زنانی که بدون حجاب شرعی در معابر و انظار عمومی ظاهر شوند، به تعزیر تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهند شد».

مهم‌ترین قانونی که در جرم‌انگاری بی‌حجابی تصویب شد، ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی بود که در سال ۱۳۶۲ش، توسط مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید و براساس آن «هرکس علناً در انظار عمومی و اماکن و معابر، تظاهر به عمل حرامی نماید، علاوه بر کیفر عمل، به حبس از ده روز تا دو ماه یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌گردد و در صورتی که مرتکب عملی شود که نفس آن عمل دارای کیفر نمی‌باشد، ولی عفت عمومی را جریحه‌دار نماید، فقط به حبس از ده روز تا دو ماه یا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد.» سپس در تبصره‌ای بر این ماده قانونی آمده‌است: «زنانی که بدون حجاب شرعی در معابر و انظار عمومی ظاهر شوند، به حبس از ده روز تا دو ماه یا پنج تا ۵۰ هزار تومان جزای نقدی محکوم خواهند شد.»

در سال ۱۳۷۵ش و بعدها در سال ۱۳۹۲ش اصلاحاتی در قانون و شیوه اجرا به وجود آمد و تبصره این ماده در سال ۱۳۹۹ش در رابطه با جزای نقدی اصلاح شد و به موجب آن زنانی که بدون حجاب شرعی در معابر و انظار عمومی ظاهر شوند، به حبس از ده روز تا دو ماه و یا از دو میلیون تا ده میلیون ریال جزای نقدی، محکوم می‌شوند.

علاوه بر این قوانین، برای برخورد با بی‌حجابی و کشف حجاب، طرح‌های دیگری از سوی نهادهای دولتی و قضایی در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ش، تصویب و اجرا شد که از جمله می‌توان به قانون برخورد با کشف حجاب در خودرو (که در ابتدا برای صاحب خودرو پیامک تذکر فرستاده می‌شود و در صورت تکرار عمل در مراحل بعدی، به جریمه نقدی و درنهایت توقیف خودرو منجر می‌شود)، محرومیت از خدمات دولتی و پلمب مراکز و اماکنی که کشف حجاب در آن‌ها صورت پذیرفته، اشاره کرد.

از جمله مجازات‌های چالش‌برانگیزی که برای کشف حجاب در روزهای اخیر (تابستان ۱۴۰۲ش) از سوی برخی دادگاه‌ها برای برخی افراد صادر شده، شستن میت به مدت یک‌ماه، نظافت اماکن عمومی به‌صورت رایگان بوده است. این احکام مورد اعتراض برخی حقوقدانان و برخی اساتید حوزه علمیه قم قرار گرفته است.

گشت ارشاد

گشت ارشاد یا پلیس امنیت اخلاقی، عنوان طرحی است که توسط نیروی انتظامی ایران برای مقابله با بدحجابی، اجرا می‌شود. اگرچه از ابتدای انقلاب، در اجرای مصوبات مربوط به طرح‌های حجاب و عفاف و مبارزه با بی‌حجابی، کمیته‌های انقلاب اسلامی و پس از آن نیروی انتظامی همکاری داشته‌اند، ولی گفته می‌شود گشت ارشاد براساس مصوبه جلسه ۴۲۷ شورای فرهنگ عمومی (زیرمجموعه‌ای از شورای عالی انقلاب فرهنگی)، در ۱۳ دی‌ماه ۱۳۸۴ش راه‌اندازی شد. براساس این مصوبه ۲۶ نهاد در زمینه عفاف و حجاب موظف به ایفای نقش بودند که یکی از آن‌ها نیروی انتظامی بود که ۲۱ وظیفه برعهده آن گذاشته شد. یکی از این وظایف تذکر به افراد بدحجاب و برخورد با آن‌ها طبق ضوابط قانونی و همچنین نظارت و کنترل قانونی و اصولی بر وضعیت اماکن تفریحی و عمومی نظیر پارک‌ها، اماکن ورزشی، پایانه‌ها، فرودگاه‌ها و...بود.

البته برخی نیز بر این باورند که مسئله حجاب اساساً یک مسئله فرهنگی است که نیازمند فرهنگ‌سازی درست است و لذا برخورد انتظامی با یک مقوله فرهنگی را کاری کم‌ثمر پنداشته و پرداختن پلیس به این امور را درتضاد با اقتدار آن که وظیفه‌ اصلی‌اش ایجاد امنیت جامعه است، دانسته‌اند.

کتاب‌شناسی

برخی از آثاری که درباره حجاب به رشته تحریر درآمده به شرح زیر است:

• رساله الحجاب در الاسلام: نوشته محمدقوام وشنوی قمی. این کتاب در سال ۱۳۳۸ش از سوی انتشارات الحکمة در قم به چاپ رسید.
• مسئله حجاب: اثری از مرتضی مطهری. محتوای این کتاب یک سلسله بحث‌ها و درس‌هایی بوده است که در جلسات انجمن اسلامی پزشکان از سوی مرتضی مطهری القا شده و پس از استخراج از ضبط صوت و تنظیم و اصلاح عبارات و اضافه برخی مطالب، به صورت کتاب درآمده است.
• رسائل حجابیه: نوشته رسول جعفریان. این کتاب در دو جلد مشتمل بر ۳۳ عنوان رساله درباره مسئله حجاب است. در ابتدای کتاب مقدمه‌ای با عنوان «سابقه بدعت کشف حجاب» به قلم نویسنده و شش پیوست در انتهای کتاب آمده است. پیوست نخست از این شش پیوست، «رساله مدنیة» است که در سال ۱۲۸۸ش درباره سه موضوع تعدد زوجات، حجاب و طلاق است، پیوست دوم و سوم مشتمل بر دو مقاله از مجتبی مینوی و علی دشتی است که در دفاع از کشف حجاب است، پیوست چهارم درباره حجاب و ضد حجاب در اشعار فارسی است و پیوست پنجم، کتابشناسی کتاب‌هایی است که درباره حجاب نگاشته شده است.
• حجاب شرعی در عصر پیامبر: عنوان کتابی در ۱۰۱۷ صفحه، نوشته امیرحسین ترکاشوند است. این اثر در سال ۱۳۸۹ش برای صدور مجوز به وزارت ارشاد اسلامی عرضه شد، ولی مجوز صدور دریافت نکرد و نویسنده آن را از طریق ایمیل و وبلاگ شخصی خود منتشر نمود. مطالب کتاب در سه بخش عمده ارائه شده است: بخش نخست: حجاب پیش از اسلام و واکنش مسلمانان (باتوجه به احادیث و گزارش‌های تاریخی)، بخش دوم: حجاب در سایه قرآن (بر مبنای آیات قرآن) و بخش سوم: مباحث فقهی (بررسی تطابق آرای فقهی با میزان حجاب شرعی در عصر پیامبر). هدف نویسنده از این پژوهش، استخراج میزان حجاب شرعی در عصر پیامبر است تا براساس آن دیدگاه‌هایی که امروزه درباره محدوده و میزان حجاب شرعی ارائه شده است، تحلیل و بررسی شوند.