آیه ۵۸ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۵۸ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اذن ورود بنیاسرائیل به سرزمین مقدس |
| آیات مرتبط | آیه ۲۱ سوره مائده |
آیه ۵۸ سوره بقره فرازی از تاریخ بنیاسرائیل را یادآوری میکند که در آن خداوند پس از سرگردانی چهلساله، نعمت ورود به سرزمین مقدس و بهرهمندی از نعمتهای آن را به آنها وعده میدهد. در این آیه، استقرار در این جایگاه قدسی مشروط به رعایت آداب سهگانهای است: داخلشدن از بابِ مخصوص، بهجایآوردن خضوع و سجده شکرانه به پاس نجات از سرگردانی و استغفار با گفتن کلمه «حِطّه».
دیدگاه مشهور تفسیری، مقصود از «قریه» در این آیه را بیتالمقدس میداند، حالآنکه برخی دیگر، شهر أریحا یا نواحی دیگری از سرزمین مقدس را مصداق آن برشمردهاند.
در منابع روایی شیعی، اهلبیت(ع) به «باب حِطّه» تشبیه شدهاند، زیرا آنان همچون دروازه آمرزش گناهان بنیاسرائیل، میزان سنجش ایمان امت پیامبر(ص) محسوب میشوند.
محمد سند بحرانی با استناد به دستهای از آیات از جمله آیه ۵۸ بقره در بحثی کلامی، وجوب زیارت و آباد نگاه داشتن اماکن مقدس، مانند قبور اهلبیت(ع) را استنباط کرده است.
اذن و آداب ورود بنیاسرائیل به سرزمین مقدس
آیه ۵۸ سوره بقره به گفته مفسران شیعه پس از طیشدن دوران آوارگی چهلساله بنیاسرائیل، فرمان ورود آنان به سرزمین مقدس و بهرهمندی از برکات آن را یادآوری میکند.[۱] آیه در ادامه رعایت فرمانهای سهگانه آداب ورود یعنی داخلشدن از باب مخصوص، خضوع و شکر به دلیل نجات از سرگردانی[۲] و استغفار و طلبِ آمرزش را الزامی میداند.[۳]
﴿وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ ٥٨﴾ [بقره:58]﴿و [نیز به یادآرید] هنگامی را که گفتیم بدین شهر درآیید و از [نعمتهای] آن هر گونه خواستید فراوان بخورید و سجده کنان از در [بزرگ] درآیید و بگویید [خداوندا] گناهان ما را بریز تا خطاهای شما را ببخشاییم و [پاداش] نیکوکاران را خواهیم افزود ٥٨﴾
خدا در پایان آیه تصریح دارد که به نیکوکاران، علاوه بر مغفرت، پاداشی افزونتر عطا خواهد کرد.[۴] در آیه بعد به لجاجت و نافرمانی بنیاسرائیل در اجرای دستور استغفار اشاره شده است.[۵]
مصداق قریه
آیه ۵۸ بقره از تعیین نام قریه (شهر) خودداری کرده است. دیدگاه مشهور مفسران که از ابنعباس نیز نقل شده آن را بیتالمقدس میداند، هرچند برخی دیگر از مفسران، شهر أریحا را مقصود آیه دانستهاند.[۶] به گفته سبزواری، شهر أریحا در محدوده بیتالمقدس واقع شده است. از اینرو دیدگاه دوم نیز در نهایت به قول نخست بازمیگردد. او آیه ۲۱ سوره مائده و فرمان ورود بنیاسرائیل به «أرض مقدّس» را گواه بر درستی نظر خود میداند.[۷] اما این شهر در باور جوادی آملی بخشی از سرزمین مقدس یا شهری دیگر بوده است، زیرا بیتالمقدس پس از حضرت موسی(ع) و در دوران حضرت سلیمان(ع) ساخته شد. با این حال ممکن است آیه ناظر به بنیاسرائیل در غیر زمان حضرت موسی(ع) باشد.[۸] به نظر او آیه ۲۱ مائده نیز به پیش از سرگردانی بنیاسرائیل ارتباط دارد.[۹]
نکات دیگر تفسیری
کلمه «رَغَد» به معنای وسعت و فراوانی در نعمت است و شامل وسعت در انواع نعمتها، مکان و زمان میشود.[۱۰] در تبیینِ مصداق «الباب» در آیه دو دیدگاه عمده میان مفسران وجود دارد: گروهی آن را دروازه شهر (قریه) دانسته و گروهی دیگر آن را درِ مکان عبادی (قُبّه) تفسیر کردهاند، مکانی که قبلهگاه بنیاسرائیل در آن زمان بوده است.[۱۱]
واژه «حِطَّة» از ریشه «حَطّ» به معنای فرو نهادن و پایین آوردن گرفته شده است. بنیاسرائیل مأمور بودند با ذکر این کلمه از خداوند بخواهند تا بار گناهانشان را از میان بردارد و آنان را برای ورود به سرزمین مقدس، تطهیر نماید.[۱۲] در منطقه بیتالمقدس فعلی، «باب حِطّه» نام یکی از دروازههای شمالی مسجدالاقصی است که میان «باب اسباط» و «باب فیصل» واقع شده است. این دروازه در دوره ایوبیان و سال ۶۱۷ق/۱۲۲۰م بازسازی شد. اگرچه سازنده اولیه آن مشخص نیست، اما نامگذاری آن برگرفته از آیه ۵۸ بقره است.[۱۳]
تشبیه اهلبیت به باب حطه
در منابع شیعی، اهلبیت(ع) به باب حطه تشبیه شدهاند. از جمله امام باقر(ع) در روایتی اهلبیت(ع) را با عنوان باب حِطّه (دروازه آمرزش گناهان مردم) معرفی کرده است.[۱۴] خود پیامبر(ص) در روایتی با تصریح به برترى امامان اهل بیت بر همه امّت در نزد پیروان واقعی او، مَثَل آنها در میان این امّت را همچون «باب حطّة» در میان بنىاسرائیل معرفی کرده است.[۱۵] در شرح این تشبیه گفتهاند همانگونه که باب حطه برای بنیاسرائیل به عنوان میزان سنجش اعتقاد و ایمان بوده است، اهلبیت(ع) نیز میزان سنجش ایمان امت پیامبر هستند.[۱۶]
این تشبیه در منابع اهلسنت و روایتی از پیامبر به نقل ابوسعید خدری نقل شده و در آن افزوده است که هر کس از آن باب داخل شود بخشیده میشود.[۱۷] همچنین ابنحجر هیتمی از عالمان اهل سنت در قرن دهم قمری، با نقل حدیث باب حِطّة معتقد است همانطور که خداوند داخل شدن بنیاسرائیل از باب حِطّه را سبب آمرزش آنان قرار داد، در امت اسلامی هم مودت اهلبیت(ع) را سبب آمرزش آنان قرار داده است.[۱۸]
کاربرد کلامی و فقهی
محمد سند بحرانی با استناد به دستهای از آیات از جمله آیه ۵۸ بقره در بحثی کلامی، وجوب زیارت و آباد نگاه داشتن اماکن مقدس، مانند قبور اهلبیت(ع) را استنباط میکند.[۱۹] مکارم شیرازی از این آیه حق آزادی در مصرف معقول را استفاده کرده است. او به تعبیر کنایی «هر جا خواستید با فراوانی بخورید» استدلال میکند، یعنی انسان حق دارد خودش انتخاب کند کجا و چقدر از منابع زندگی استفاده کند، تا زندگی او با رفاه و برخورداری همراه باشد.[۲۰]
پانویس
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۱؛ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۶۳ ـ ۵۶۴.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ سبزواری، مواهب الرحمن، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ سبزواری، مواهب الرحمن، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۸.
- ↑ سبزواری، مواهب الرحمن، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۷؛ حلی، المتشابه من القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۳۵.
- ↑ «تعرف على أبواب المسجد الأقصى الـ۱۵»، الجزیره نت.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۷۴، ح۶ .
- ↑ حسینی میلانی، جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ سیوطی و مناوی، جامع الأحادیث، ۱۴۱۴ق، ۱۰ق، ج۸، ح ۸۹۵۶؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ هیتمی، الصواعق المحرقه، مکتبة القاهره، ج۲، ص۱۵۳.
- ↑ سند، بحوث فی القواعد الفقهیه، ۱۴۳۲ق، ج۳، ص۴۰۸ ـ ۴۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۴۸.
یادداشت
منابع
- «تعرف على أبواب المسجد الأقصى الـ۱۵»، الجزیره نت، تاریخ انتشار: ۲۳ بهمن ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۴، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حسینی میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، قم، مرکز الحقایق الاسلامیه، ۱۳۹۲ش.
- حلی، محمدعلی، المتشابه من القرآن، بیروت، عماد عزیز، ۱۴۳۵ق.
- سبزواری، عبدالأعلی، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة المنار، ۱۴۱۴ق.
- سند، محمد، بحوث فی القواعد الفقهیه، بیروت، دار المتقین، چاپ دوم، ۱۴۳۲ق.
- سیوطی و مناوی، عبدالرحمن بن ابیبکر و عبد الرؤوف بن محمد، جامع الأحادیث، ۱۴۱۴ق.
- صدوق، محمد بن علی، الامالی، تحقیق محمدباقر کمرهای، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آلالرسول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
- هیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقه فی الرد علی أهل البدع و الزندقه، قاهره، مکتبة القاهره، بیتا.
- هیثمی، علی بن ابوبکر، مجمع الزوائد، تحقیق حسین سلیم أسد الدّارانی، دمشق، دار المَأْمون لِلتُّراث، ۱۴۱۴ق.