آیه ۳۶ سوره احزاب
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | احزاب |
| شماره آیه | ۳۶ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | خواستگاری پیامبر(ص) از زینب بنت جحش برای زید بن حارثه |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | تسلیم مسلمانان در برابر احکام الهی |
| آیات مرتبط | آیه ۳۷ سوره احزاب • آیه ۴۰ سوره احزاب |
آیه ۳۶ سوره احزاب به گفته مفسران شیعه تأکید می‌کند که مسلمانان در مواردی که خدا و رسول خدا فرمان و حکمی إلزامی داده‌اند، حق انتخاب بر خلاف آن را ندارند و باید از آن پیروی کنند.[۱]
﴿وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا ٣٦﴾ [احزاب:36]﴿و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستاده‌اش به کاری فرمان دهند برای آنان در کارشان اختیاری باشد و هر کس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانی کند قطعاً دچار گمراهی آشکاری گردیده است ٣٦﴾
آیه در ادامه، از گمراهی و انحراف آشکار از مسیر حق کسانی خبر می‌دهد که از حکم خدا و پیامبر نافرمانی می‌کنند.[۲] بر اساس این آیه، قلمرو مشورت پیامبر(ص) با مردم در آیه ۱۹۵ سوره آل‌عمران را محدود به مواردی دانسته‌اند که حکم صریح الهی یا فرمان صادر‌شده پیامبر در آن‌ها وجود ندارد.[۳]
پیوند آیات: از دیدگاه علامه طباطبایی، آیه ۳۶ مقدمه‌ای بر محتوای آیه ۴۰ سوره احزاب است، به‌طوری که مطابق سیاق آیات، این آیه در صدد پاسخ به معترضان به ازدواج پیامبر با زینب، بنت جحش است و بر عدم حق مداخله آن‌ها در تصمیمات الهی و نبوی تأکید می‌کند.[۴]
برای آیه ۳۶ سوره احزاب، شأن نزولی نقل شده است. از امام باقر(ع) روایت شده که وقتی پیامبر(ص) دختر‌عمه خود، زینب بنت جحش را برای زید بن حارثه خواستگاری کرد، زینب برای مشورت و تصمیم‌گیری فرصت خواست. سپس با نزول این آیه، زینب امر پیامبر(ص) را پذیرفت و ازدواج او با زید انجام گرفت.[۵]
استناد کلامی: گروهی از صاحب‌نظران همچون حسینی طهرانی و محمد یزدی و سید تقی طباطبایی قمی این آیه را از دلایل اثبات مشروعیت ولایت پیامبر(ص) بر تمامی مسلمانان قلمداد می‌کنند.[۶] در مقابل، مؤمن قمی معتقد است این آیه صرفاً بر ضرورتِ تبعیت از فرامین پیامبر(ص) در صورت اجتماع با حکم الهی دلالت دارد و نمی‌توان از آن، وجوب پیروی مستقل از ایشان را استفاده کرد.[۷]
علامه حلی با استناد به آیه ۳۶ احزاب، نظریه امامیه در ضرورت تمسک به نص برای تعیین امام را اثبات و دیدگاه اهل سنت و اشاعره مبنی بر امکان تعیین امام از طریق مشورت و انتخاب امت را ابطال می‌کند. وی معتقد است از آنجا که حکمی به ترک امامت وجود ندارد، پس امام نیز باید از طریق نص الزام‌آوری همچون حدیث غدیر تعیین گردد و کسی حق مخالفت با آن را ندارد.[۸] فخرالدین طریحی در مجمع‌البحرین هم این آیه و آیه ۶۸ سوره قصص را دلیلی بر رد دیدگاه امامت انتخابی می‌داند.[۹] مرتضی عسکری با استناد به این آیه، تشکیل شورای انتخابی توسط عمر بن خطاب برای تعیین جانشین پس از خود را نامشروع شمرده و معتقد است خلافت دارای حکمی الهی و الزام‌آور است.[۱۰]
بر اساس روایتی، امام رضا(ع) انتخاب امامان را امری فراتر از رای مردم و منوط به اراده الهی و رسول خدا(ص) دانسته و با تکیه بر آیه ۳۶ سوره احزاب، انحرافِ امت در مسئله خلافت را مصداق تخلف از فرمان این آیه برمی‌شمارد.[۱۱]
در باور شیخ طوسی این آیه با نهی از به‌کارگیری حق اختیار در برابر احکام الهی، در واقع جبرگرایی را نفی می‌کند.[۱۲]
پانویس
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۴۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، ص۳۲۱ ـ ۳۲۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۶۴.
- ↑ اراکی، نظریة الحکم فی الاسلام، ۱۴۲۵ق، ص۳۷۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، ص۳۲۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ حسینی طهرانی، ولایت فقیه، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۷۳ ـ ۷۶؛ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۲۰، طباطبایی قمی، دراساتنا من الفقه الجعفری، ۱۴۰۰ق، ج۳، ص۹۱.
- ↑ مؤمن قمی، الولایة الإلهیة الإسلامیه، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۵۳ ـ ۵۴.
- ↑ حلی، ألفین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۷۳ ـ۷۴ و ۷۶.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۲۹۴.
- ↑ عسکری، معالم المدرستین، مؤسسه النعمان، ج۱، ص۳۵۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۹۸ ـ ۲۰۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۴۳ ـ ۳۴۴.
منابع
- اراکی، محسن، نظریة الحکم فی الإسلام، قم، مجمع الفکر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، ولایت فقیه، مشهد، علامه طباطبایی، چاپ دوم، ۱۴۲۱ق.
- حلی، حسن بن یوسف، ألفین الفارق بین الصدق و المین، قم، المؤسسة الإسلامیة للبحوث و المعلومات، ۱۳۸۱ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طباطبایی قمی، تقی، دراساتنا من الفقه الجعفری، قم، مطبعة الخیام، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، محمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
- عسکری، سید مرتضی، معالم المدرستین، بیروت، مؤسسة النعمان للطباعة و النشر، بی‌تا.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار‌الکتاب، ۱۳۶۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار‌الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- مؤمن قمی، محمد، الولایة الإلهیة الإسلامیه، قم، جماعة المدرسين فی الحوزة العلمیة بقم، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.