آل

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آل، خانواده، عائله، خاندان، تیره، اهل، عشیره، پیروان، وابستگان، همه به یک معنا هستند. مقصود از «‌آل محمد‌» اهل بیت معصوم آن حضرتند همانطور که مقصود از «‌آل ابراهیم‌» در آیه ۱۲۴ سوره بقره ذریۀ معصوم حضرت ابراهیم است.

استعمال در عصر جاهلی

این کلمه ظاهراً در بیشتر معانی لغوی گفته شده از عصر جاهلی معروف بوده است. قریشیان، از آنجا که حفاظت خانۀ کعبه و متعلقات آن را به عهده داشتند، خویشتن را «‌آل‎الله‌» می‎خواندند و دیگران در مقام دادخواهی به آنان می‎گفتند: «‌یالَ‎الله»، یعنی ‎ای قریشیان.[۱]

ریشه کلمه

ریشه کلمه چندان روشن نیست و شکل مشابهی از آن را در زبان‌های سامی نیافتیم. اگر مفهوم «‌انتساب به یک شخص یا محل »، «‌جمعیت و قدرت‌» را در نظر بگیریم، آنگاه کلمه، با لفظ «‌اوّل‌» هم خانواده می‎گردد و سپس به مفهوم قدرت منتهی می‎شود. از سوی دیگر ریشۀ یائی کلمه را می‎توان اصل دانست که به معنای «‌هم پیمان‌» است. علاوه براین، توجیهِ لغت شناسان مسلمان که آن را مشتق از «‌اهل‌» دانسته‎اند نیز بی‎اساس نیست (هرچند که استناد ایشان به مصغر کلمه را نمی‎توان معتبر شمرد)، زیرا لفظ 'ahl (عبری کنعانی 'ahel؛ آرامی 'ahl?؛ نبطی، 'hlt') در اوگاریتیک به معنی چادر، و در آکادی به معنی شهر آمده است. شاعر زمان جاهلیت ابوذؤیب آن را به معنی چوبهای خیمه به کار برده است.[۲]

تطور کلمه

شاید تطور کلمه از جزئی به کلی بوده است: خانواده (ساکن یک چادر)، خاندان، خاندان بزرگ و عشیره، قبیله، پیروان (سیاسی یا دینی). در قرآن کریم آل را به معنای پیروان دینی ـ سیاسی ـ جغرافیایی (آل ابراهیم، آل عمران، آل فرعون، آل لوط)[۳] می‎توان یافت.

در بیان معنی «‌آل محمد، آل نبی‌» علمای اهل سنت عموماً مفهوم عام «‌بنی هاشم‌» را در نظر داشته‎اند و‌ گاه آن را به «‌امت محمد‌» تفسیر کرده‎اند (برخی نیز مفهوم آن ترکیب را همسران پیامبر (ص) پنداشته‎اند). راغب اصفهانی در مفردات آل نبی را خاصان و پیروان آن حضرت( ص) از حیث علم می‎داند و در این باب به حدیثی از امام صادق (ع) نیز اشاره می‎کند.[۴]

گرایش کلی شیعه آن است که آل محمد و آل نبی را با «‌عترت»، یعنی اولاد امام علی (ع) و حضرت فاطمه (ع) یکی بدانند. مبنای این برداشت علاوه بر لغت، إِنَّ اللَّـهَ اصْطَفَیٰ آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ ﴿۳۳﴾[ آل عمران–۳۳] می‌باشد که مطابق آن «‌آل ابراهیم‌» و «‌آل عمران‌» که مورد اصطفاء و گزینش الهی قرار گرفتند همه خاندان آن دو پیامبر نبوده و به حکم آیه ۱۲۴ بقره وَإِذِ ابْتَلَیٰ إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّی جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّیتِی ۖ قَالَ لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ﴿۱۲۴﴾[ بقره–۱۲۴] تنها شایستگان معصوم از خاندان و ذریه آنها این لیاقت را داشتند.

اربلی مفهوم آل و اهل و عترت را مجزا می‌کند[۵] و رَیان‎بن‎الصَّلْت قمی کتابی نوشته و در آن سخنان امام رضا (ع) را در «‌الفرق بین‎الآل والامه‌» گرد آورده است.[۶]

استعمالات آل و اهل

دو کلمۀ آل و اهل هریک به تدریج موارد استعمالی خاص خود یافته‎اند. در کتاب‌های لغت، در تفکیک مفاهیم این دو لفظ سخن بسیار گفته‎اند، کاربرد واژه «‌آل‌» از واژه «‌اهل‌» محدودتر است، زیرا «‌آل‌» به زمان و مکان و حرفه و مانند آن اضافه نشده و به انسان اختصاص دارد و در مورد انسان نیز تنها به انسان‌هایی که جایگاه ویژه‌ای اعم از مثبت یا منفی دارند اضافه می‌شود مانند: آل ابراهیم، آل عمران، آل فرعون[۷] آل به مفهوم «‌خاندان و اعقاب‌» از همان قرن اول هجری رواج بسیار یافت و اکنون نیز دربارۀ خاندان‌های پادشاهان و امیران به کار می‎رود. این ترکیب در زبان فارسی نیز رواج دارد و حتی برخی از خاندان‌های اصیل ایرانی را با لفظ آل مشخص می‎کنند: «‌آل بویه‌» بسیار معروف‎تر از «‌بویهیان‌» است.

پانویس

  1. ترکیب «‌آلَ‎الله‌» در یک بیت منسوب به عبدالمطلب در اربلی، ج۱، ص۴۰؛ دایره‎المعارف اسلام (اول)، ذیل آل
  2. بیت در لسان، ذیل «‌اول‌»
  3. اربلی، ج۱، ص۴۰
  4. مفردات، ص۳۰-۳۱
  5. اربلی، ج۱، ص۴۲
  6. طوسی، ص۱۴۰
  7. المفردات، ص۳۰

منابع

  • اربلی، بهاءالدین ابوالحسن، کشف الغمه، بیروت، دارالکتاب الاسلام (اول و دوم).
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، به کوشش محمد سیدالگیلانی، مصر، مصطفی البابی الحلبی، ۱۳۸۱ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، به کوشش محمود رامیار، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۱ش.
  • ابن منظور، لسان العرب.

پیوند به بیرون