ابناعلم علوی حسینی: تفاوت میان نسخهها
imported>A.atashinsadaf جزبدون خلاصۀ ویرایش |
imported>Smnazem جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''شریف ابوالقاسم على بن ابى الحسن على'''<ref>قفطى، ص157: على بن حسن</ref> '''بن ابى المجیب على بن جعفر بن محمد اعلم علوی حسینى كوفى بغدادی''' (324- 375ق/936-985م) معروف به '''ابن اَعلَم'''، [[فیلسوف]] و [[منجم]] [[شیعه|شیعى]] مذهب است، که تحصیلات خود را در شهرهای [[کوفه]] و [[بغداد]] به اتمام رسانید و در ریاضى، هیأت و شاخههای آن و حتى در قوانین فیثاغورثى موسیقى به مقام استادی رسید، وی از پیشگامان تهیه [[زیج]] در تاریخ نجوم اسلامى بوده است. اما در اینکه این اثر مهم ابن اعلم در حال حاضر وجود دارد یا از بین رفته، میان دانشمندان اختلاف نظر است. | '''شریف ابوالقاسم على بن ابى الحسن على'''<ref>قفطى، ص157: على بن حسن</ref> '''بن ابى المجیب على بن جعفر بن محمد اعلم علوی حسینى كوفى بغدادی''' (324- 375ق/936-985م) معروف به '''ابن اَعلَم'''، [[فیلسوف]] و [[منجم]] [[شیعه|شیعى]] مذهب است، که تحصیلات خود را در شهرهای [[کوفه]] و [[بغداد]] به اتمام رسانید و در ریاضى، هیأت و شاخههای آن و حتى در قوانین فیثاغورثى موسیقى به مقام استادی رسید، وی از پیشگامان تهیه [[زیج]] در تاریخ نجوم اسلامى بوده است. اما در اینکه این اثر مهم ابن اعلم در حال حاضر وجود دارد یا از بین رفته، میان دانشمندان اختلاف نظر است. | ||
==نسب== | ==نسب== | ||
برخى از نویسندگان او را از نسل [[جعفر بن ابی طالب]] دانستهاند.<ref>بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص33.</ref> [[آقا بزرگ تهرانی|آقابزرگ]] به نقل از [[ریاض العلماء]]، ضمن اینكه نام كاملتری از او آورده (... محمد اعلم بن عیسى بن یحیى)، وی را از نوادگان [[زید شهید]] و برادر [[حمزه معدّل اهوازی]] شمرده است<ref>طبقات، ص178.</ref> كه به نظر مىرسد در این نقل، اشتباهى رخ داده باشد، زیرا در ریاض العلماء از ابن اعلم سخنى دیده نمىشود. | برخى از نویسندگان او را از نسل [[جعفر بن ابی طالب]] دانستهاند.<ref>بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص33.</ref> [[آقا بزرگ تهرانی|آقابزرگ]] به نقل از [[ریاض العلماء]]، ضمن اینكه نام كاملتری از او آورده (... محمد اعلم بن عیسى بن یحیى)، وی را از نوادگان [[زید شهید]] و برادر [[حمزه معدّل اهوازی]] شمرده است<ref>طبقات، ص178.</ref> كه به نظر مىرسد در این نقل، اشتباهى رخ داده باشد، زیرا در ریاض العلماء از ابن اعلم سخنى دیده نمىشود. | ||
تقریباً محرز است كه ابن اعلم نسب از [[علویان]] داشته، به دلیل روایت تنوخى كه خود معاصر و مربوط با ابن اعلم بوده و او را «سید فاطمى و علوی» معرفى كرده است.<ref>تنوخی، ج4، ص170-172.</ref> | تقریباً محرز است كه ابن اعلم نسب از [[علویان]] داشته، به دلیل روایت تنوخى كه خود معاصر و مربوط با ابن اعلم بوده و او را «سید فاطمى و علوی» معرفى كرده است.<ref>تنوخی، ج4، ص170-172.</ref> | ||
==زادگاه== | ==زادگاه== | ||
درباره زادگاه او نیز اختلاف است. برخى آن را [[بغداد]]<ref>بیهقى، ص90.</ref> و برخى دیگر كوفه<ref>ابن طاووس، ص125، 126.</ref> دانستهاند. روایت اخیر توسط تنوخى <ref> تنوخی، ج4، ص170.</ref> كه او را «كوفى» خوانده است، تأیید مىشود. | درباره زادگاه او نیز اختلاف است. برخى آن را [[بغداد]]<ref>بیهقى، ص90.</ref> و برخى دیگر كوفه<ref>ابن طاووس، ص125، 126.</ref> دانستهاند. روایت اخیر توسط تنوخى <ref> تنوخی، ج4، ص170.</ref> كه او را «كوفى» خوانده است، تأیید مىشود. | ||
==درگذشت== | ==درگذشت== | ||
قفطى<ref>قفطی، ص 157.</ref> تاریخ درگذشت ابن اعلم را375ق هنگام بازگشت از سفر [[حج]] در منزلگاه عُسَیله دانسته، ولى برخى از نویسندگان متأخر آن را 374ق، و محل آن را [[منزلگاه ثعلبیه]] دانستهاند.<ref>آقا بزرگ، الذریعه، ج12، ص81؛ نامه دانشوران، ج2، ص612.</ref> | قفطى<ref>قفطی، ص 157.</ref> تاریخ درگذشت ابن اعلم را375ق هنگام بازگشت از سفر [[حج]] در منزلگاه عُسَیله دانسته، ولى برخى از نویسندگان متأخر آن را 374ق، و محل آن را [[منزلگاه ثعلبیه]] دانستهاند.<ref>آقا بزرگ، الذریعه، ج12، ص81؛ نامه دانشوران، ج2، ص612.</ref> | ||
==حادثه عجیب دوران تحصیل== | ==حادثه عجیب دوران تحصیل== | ||
ابن اعلم در خلال دوران تحصیل خود در [[بغداد]]، گاه به [[كوفه]] نیز مىرفت. در یكى از همین سفرها بود كه با شیری روبرو شد، اما آسیبی ندید و از آن پس تا پایان عمر هر سهشنبه به شكرانه آن، روزه مىگرفت.<ref>تنوخى، ج4، ص170-173.</ref> این واقعه در همان وقت نیز ظاهراً با [[داستان زینب دروغگو]] و [[امام رضا(ع)|امام رضا(ع)]] و نتیجه آن كه درندگان فرزندان [[فاطمه (س)]] را نمىدرند<ref>تنوخى، ج4، ص170-173./ref> مقایسه مىشده است. | |||
ابن اعلم در خلال دوران تحصیل خود در [[بغداد]]، گاه به [[كوفه]] نیز مىرفت. در یكى از همین سفرها بود كه با شیری روبرو شد، اما آسیبی ندید و از آن پس تا پایان عمر هر سهشنبه به شكرانه آن، [[روزه]] مىگرفت.<ref>تنوخى، ج4، ص170-173.</ref> این واقعه در همان وقت نیز ظاهراً با [[داستان زینب دروغگو]] و [[امام رضا(ع)|امام رضا(ع)]] و نتیجه آن كه درندگان فرزندان [[فاطمه (س)]] را نمىدرند<ref>تنوخى، ج4، ص170-173./ref> مقایسه مىشده است. | |||
==مقام استادی در شاخه های مختلف== | ==مقام استادی در شاخه های مختلف== | ||
ابن اعلم به تحصیل خود در بغداد چندان ادامه داد كه در ریاضى، هیأت و شاخههای آن و حتى در قوانین فیثاغورثى موسیقى به مقام استادی رسید. <ref>بیهقى، 90؛ قفطى، 157؛ VI/215 GAS,</ref> | ابن اعلم به تحصیل خود در بغداد چندان ادامه داد كه در ریاضى، هیأت و شاخههای آن و حتى در قوانین فیثاغورثى موسیقى به مقام استادی رسید. <ref>بیهقى، 90؛ قفطى، 157؛ VI/215 GAS,</ref> | ||
==مراوده ابن اعلم با خلفا== | ==مراوده ابن اعلم با خلفا== | ||
ابن اعلم با 3 تن از خلفای عباسى - [[مستكفى]]، مطیع و طائع - معاصر بوده، لیكن از روابط او با این خلفا گزارشى در دست نیست، اما در نزد [[عضدالدوله دیلمى]] (324-372ق/936-982م) چنان مقامى داشته كه عضدالدوله بدون توجه به پیشبینی های نجومى او، دست به هیچ اقدامى نمىزده و از او به عنوان استاد حل جدول های نجومى، یاد مىكرده است. ابن اعلم پس از فوت عضدالدوله نزد [[صمصامالدوله دیلمی]] پسر و جانشین وی از احترام پیشین برخوردار نبود و بدین جهت از دربار كناره گرفت و در 374ق به سفر حج رفت. <ref>ابن عبری، ص174؛ قفطى، ص157.</ref> | ابن اعلم با 3 تن از خلفای عباسى - [[مستكفى]]، مطیع و طائع - معاصر بوده، لیكن از روابط او با این خلفا گزارشى در دست نیست، اما در نزد [[عضدالدوله دیلمى]] (324-372ق/936-982م) چنان مقامى داشته كه عضدالدوله بدون توجه به پیشبینی های نجومى او، دست به هیچ اقدامى نمىزده و از او به عنوان استاد حل جدول های نجومى، یاد مىكرده است. ابن اعلم پس از فوت عضدالدوله نزد [[صمصامالدوله دیلمی]] پسر و جانشین وی از احترام پیشین برخوردار نبود و بدین جهت از دربار كناره گرفت و در 374ق به سفر حج رفت. <ref>ابن عبری، ص174؛ قفطى، ص157.</ref> | ||
==ابن اعلم ملقب به صاحب الزیج== | ==ابن اعلم ملقب به صاحب الزیج== | ||
بعید به نظر نمىرسد كه عضدالدوله به ابن اعلم فرمان تأسیس رصدخانهای را در بغداد داده باشد<ref>مدرس، 7/388؛ نامه دانشوران، ج6، ص240 كه هیچ یك، مأخذ خود را در این باب ذكر نكردهاند.</ref> زیرا زیج ابن اعلم كه آن را منسوخ كننده زیج های پیشین، از جمله زیج [[یحیى بن ابى منصور]]، دانستهاند بایستى نتیجه مطالعات نجومى و رصدگریهای وی در چنین مركزی بوده باشد. ابن اعلم به سبب تصنیف همین كتاب، كه از زمان مصنف تا چند قرن بعد، مداركار منجمان بر آن بود، لقب «صاحب الزیج» یافت.<ref>قفطى، ص157؛ ابن طاووس، ص125./ref> | بعید به نظر نمىرسد كه عضدالدوله به ابن اعلم فرمان تأسیس رصدخانهای را در بغداد داده باشد<ref>مدرس، 7/388؛ نامه دانشوران، ج6، ص240 كه هیچ یك، مأخذ خود را در این باب ذكر نكردهاند.</ref> زیرا زیج ابن اعلم كه آن را منسوخ كننده زیج های پیشین، از جمله زیج [[یحیى بن ابى منصور]]، دانستهاند بایستى نتیجه مطالعات نجومى و رصدگریهای وی در چنین مركزی بوده باشد. ابن اعلم به سبب تصنیف همین كتاب، كه از زمان مصنف تا چند قرن بعد، مداركار منجمان بر آن بود، لقب «صاحب الزیج» یافت.<ref>قفطى، ص157؛ ابن طاووس، ص125./ref> | ||
==تایید رصدهای ابن اعلم== | ==تایید رصدهای ابن اعلم== | ||
دانشمندانى همچون [[ابو ریحان بیرونى]]، [[ابن یونس]] و [[كوشیار بن لبّان گیلى]] با استفاده از آن، صحت رصدهای ابن اعلم را مورد تأیید قرار داده و آرا او را در آثار خویش آوردهاند <ref>VI/215) V/309, GAS</ref> حتى [[بیهقى]] متذكر گردیده كه تقویم مریخ در زیج ابن اعلم به اتفاق نظر همه هندسه دانان، صحیحتر و به حقیقت نزدیكتر است. <ref>ص 90؛ قس: بیرونى، 30، 54 </ref> | دانشمندانى همچون [[ابو ریحان بیرونى]]، [[ابن یونس]] و [[كوشیار بن لبّان گیلى]] با استفاده از آن، صحت رصدهای ابن اعلم را مورد تأیید قرار داده و آرا او را در آثار خویش آوردهاند <ref>VI/215) V/309, GAS</ref> حتى [[بیهقى]] متذكر گردیده كه تقویم مریخ در زیج ابن اعلم به اتفاق نظر همه هندسه دانان، صحیحتر و به حقیقت نزدیكتر است. <ref>ص 90؛ قس: بیرونى، 30، 54 </ref> | ||
==ابن اعلم از پیشگامان تهیه زیج== | ==ابن اعلم از پیشگامان تهیه زیج== | ||
بى شك یكى از علل موفقیت چشمگیر زیج ابن اعلم، این بوده كه وی خود ابزارهای لازم رصدگری را مىساخته و یا در صورت نیاز، آنها را اصلاح مىكرده است.<ref>سوتر، 62 VI/215ا .(GAS,</ref> وجود چند نقل قول از وی در كتاب الزیج المأمونى الممتحن، منسوب به ابن ابى منصور<ref>ص 163، 207</ref> اگر چه به طور قطع، صحت انتساب كتاب را به ابن ابى منصور (ه م) خدشهدار مىكند، اما در عین حال از گستردگى دامنه نفوذ ابن اعلم، حكایت دارد. بدین ترتیب قطعى است كه وی از پیشگامان تهیه زیج در تاریخ نجوم اسلامى بوده است؛ با اینهمه نمىتوان او را نخستین ترتیب دهنده زیج<ref>امین، ج8، ص151؛ آقابزرگ، طبقات، ص178.</ref> دانست. | بى شك یكى از علل موفقیت چشمگیر زیج ابن اعلم، این بوده كه وی خود ابزارهای لازم رصدگری را مىساخته و یا در صورت نیاز، آنها را اصلاح مىكرده است.<ref>سوتر، 62 VI/215ا .(GAS,</ref> وجود چند نقل قول از وی در كتاب الزیج المأمونى الممتحن، منسوب به ابن ابى منصور<ref>ص 163، 207</ref> اگر چه به طور قطع، صحت انتساب كتاب را به ابن ابى منصور (ه م) خدشهدار مىكند، اما در عین حال از گستردگى دامنه نفوذ ابن اعلم، حكایت دارد. بدین ترتیب قطعى است كه وی از پیشگامان تهیه زیج در تاریخ نجوم اسلامى بوده است؛ با اینهمه نمىتوان او را نخستین ترتیب دهنده زیج<ref>امین، ج8، ص151؛ آقابزرگ، طبقات، ص178.</ref> دانست. | ||
==وجود زیج ابن اعلم== | ==وجود زیج ابن اعلم== | ||
[[بیهقى]] و در پى او [[شهرزوری]] آورده است كه ابن اعلم زیج خود را در آب افكند و جز نسخهای سقیم از آن در دست نیست. اینان همچنین گفتهاند كه وی خویى چون مجانین داشت و شاید به همین سبب دست به چنین كاری زده باشد.<ref>بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص34.</ref> از سخن بیرونى <ref>ص 30، 54</ref> و قفطى <ref>ص 157.</ref> چنین برمىآید كه آن زیج در آن وقت وجود داشته، و مورد استفاده آنان بوده است. همچنین در نامه دانشوران آمده كه «از مؤلفات وی یكى زیجى است مبسوط كه نسخه آن اكنون موجود است» <ref>ج6، ص241.</ref> اما تعیین نكردهاند كه در كجاست. به نظر مىرسد كه 5 جدول زیج كوشیار، موجود در كتابخانه برلین، برگرفته از همین اثر ابن اعلم باشد. <ref>آلوارت، شم .5751.</ref> | [[بیهقى]] و در پى او [[شهرزوری]] آورده است كه ابن اعلم زیج خود را در آب افكند و جز نسخهای سقیم از آن در دست نیست. اینان همچنین گفتهاند كه وی خویى چون مجانین داشت و شاید به همین سبب دست به چنین كاری زده باشد.<ref>بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص34.</ref> از سخن بیرونى <ref>ص 30، 54</ref> و قفطى <ref>ص 157.</ref> چنین برمىآید كه آن زیج در آن وقت وجود داشته، و مورد استفاده آنان بوده است. همچنین در نامه دانشوران آمده كه «از مؤلفات وی یكى زیجى است مبسوط كه نسخه آن اكنون موجود است» <ref>ج6، ص241.</ref> اما تعیین نكردهاند كه در كجاست. به نظر مىرسد كه 5 جدول زیج كوشیار، موجود در كتابخانه برلین، برگرفته از همین اثر ابن اعلم باشد. <ref>آلوارت، شم .5751.</ref> | ||
==آثار== | ==آثار== | ||
منابع متأخر علاوه بر زیج، آثار دیگری هم از ابن اعلم نام بردهاند كه هیچ یك از آنها در منابع متقدم نیامده است و از این رو دانسته نیست كه این منابع، آنها را از چه طریقى به ابن اعلم نسبت دادهاند، این آثار بدین قرار است: | منابع متأخر علاوه بر زیج، آثار دیگری هم از ابن اعلم نام بردهاند كه هیچ یك از آنها در منابع متقدم نیامده است و از این رو دانسته نیست كه این منابع، آنها را از چه طریقى به ابن اعلم نسبت دادهاند، این آثار بدین قرار است: | ||
{{ستون-شروع}} | {{ستون-شروع}} | ||
{{col-begin}} | {{col-begin}} | ||
{{راستچین}} | {{راستچین}} | ||
*احكام النجوم؛ | *احكام النجوم؛ | ||
*رسالة فى النجوم<ref>بغدادی، ج1، ص682.</ref>؛ | *رسالة فى النجوم<ref>بغدادی، ج1، ص682.</ref>؛ | ||
| خط ۵۴: | خط ۷۸: | ||
{{col-end}} | {{col-end}} | ||
{{پایان}} | {{پایان}} | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس|2}} | {{پانویس|2}} | ||
== | |||
*آقابزرگ، الذریعه؛ همو، طبقات اعلام الشیعه، قرن 4، بیروت، 1390ق/ | ==منابع== | ||
*ابن ابى منصور، یحیى، الزیج المأمونى الممتحن، به كوشش فؤاد سزگین، فرانكفورت، 1406ق/ | |||
*ابن طاووس، على، فرج المهموم، قم، | *آقابزرگ، الذریعه؛ همو، طبقات اعلام الشیعه، قرن 4، بیروت، 1390ق/ 1971م | ||
*ابن عبری، گریگوریوس، تاریخ مختصر الدول، بیروت، | *ابن ابى منصور، یحیى، الزیج المأمونى الممتحن، به كوشش فؤاد سزگین، فرانكفورت، 1406ق/1986م | ||
*ابوریحان بیرونى، «رساله تمهید المستقر»، رسائل، حیدرآباد دكن، 1367ق/ | *ابن طاووس، على، فرج المهموم، قم، 1363ش | ||
*ابن عبری، گریگوریوس، تاریخ مختصر الدول، بیروت، 1958م | |||
*ابوریحان بیرونى، «رساله تمهید المستقر»، رسائل، حیدرآباد دكن، 1367ق/ 1946م | |||
*امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، 1403ق/1983م؛ | *امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، 1403ق/1983م؛ | ||
*بغدادی، اسماعیل، هدیه العارفین، استانبول، 1370ق/ | *بغدادی، اسماعیل، هدیه العارفین، استانبول، 1370ق/1951م | ||
*بیهقى، على، تاریخ حكماء الاسلام، به كوشش محمد كردعلى، دمشق، 1365ق/ | *بیهقى، على، تاریخ حكماء الاسلام، به كوشش محمد كردعلى، دمشق، 1365ق/ 1946م | ||
*تنوخى، محسن، الفرج بعدالشده، به كوشش عبود شالجى، بیروت، 1398ق/ | *تنوخى، محسن، الفرج بعدالشده، به كوشش عبود شالجى، بیروت، 1398ق/1978م | ||
*شهرزوری، محمد، نزهه الارواح و روضه الافراح، به كوشش خورشید احمد، حیدرآباد دكن، 1396ق/ | *شهرزوری، محمد، نزهه الارواح و روضه الافراح، به كوشش خورشید احمد، حیدرآباد دكن، 1396ق/1976م | ||
*قفطى، على، اخبار الحكماء، قاهره، 1326ق/1908م؛ | *قفطى، على، اخبار الحكماء، قاهره، 1326ق/1908م؛ | ||
*مدرس، محمدعلى، ریحانه الادب، تبریز، شفق؛ نامه | *مدرس، محمدعلى، ریحانه الادب، تبریز، شفق؛ نامه دانشوران | ||
==پیوند به بیرون== | ==پیوند به بیرون== | ||
[http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=97562&MetaDataID=27846&Volume=3&PageIndex=16&PersonalID=0&NavigateMode=CommonLibrary&Content= اين مقاله با تلخيص از دانشنامه جهان اسلام اخذ شده است] | [http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=97562&MetaDataID=27846&Volume=3&PageIndex=16&PersonalID=0&NavigateMode=CommonLibrary&Content= اين مقاله با تلخيص از دانشنامه جهان اسلام اخذ شده است] | ||
[[رده:فیلسوفان شیعه قرن4(قمری)]] | [[رده:فیلسوفان شیعه قرن4(قمری)]] | ||
[[رده:منجمان شیعه قرن4(قمری)]] | [[رده:منجمان شیعه قرن4(قمری)]] | ||
نسخهٔ ۶ آوریل ۲۰۱۴، ساعت ۱۸:۰۴
شریف ابوالقاسم على بن ابى الحسن على[۱] بن ابى المجیب على بن جعفر بن محمد اعلم علوی حسینى كوفى بغدادی (324- 375ق/936-985م) معروف به ابن اَعلَم، فیلسوف و منجم شیعى مذهب است، که تحصیلات خود را در شهرهای کوفه و بغداد به اتمام رسانید و در ریاضى، هیأت و شاخههای آن و حتى در قوانین فیثاغورثى موسیقى به مقام استادی رسید، وی از پیشگامان تهیه زیج در تاریخ نجوم اسلامى بوده است. اما در اینکه این اثر مهم ابن اعلم در حال حاضر وجود دارد یا از بین رفته، میان دانشمندان اختلاف نظر است.
نسب
برخى از نویسندگان او را از نسل جعفر بن ابی طالب دانستهاند.[۲] آقابزرگ به نقل از ریاض العلماء، ضمن اینكه نام كاملتری از او آورده (... محمد اعلم بن عیسى بن یحیى)، وی را از نوادگان زید شهید و برادر حمزه معدّل اهوازی شمرده است[۳] كه به نظر مىرسد در این نقل، اشتباهى رخ داده باشد، زیرا در ریاض العلماء از ابن اعلم سخنى دیده نمىشود.
تقریباً محرز است كه ابن اعلم نسب از علویان داشته، به دلیل روایت تنوخى كه خود معاصر و مربوط با ابن اعلم بوده و او را «سید فاطمى و علوی» معرفى كرده است.[۴]
زادگاه
درباره زادگاه او نیز اختلاف است. برخى آن را بغداد[۵] و برخى دیگر كوفه[۶] دانستهاند. روایت اخیر توسط تنوخى [۷] كه او را «كوفى» خوانده است، تأیید مىشود.
درگذشت
قفطى[۸] تاریخ درگذشت ابن اعلم را375ق هنگام بازگشت از سفر حج در منزلگاه عُسَیله دانسته، ولى برخى از نویسندگان متأخر آن را 374ق، و محل آن را منزلگاه ثعلبیه دانستهاند.[۹]
حادثه عجیب دوران تحصیل
ابن اعلم در خلال دوران تحصیل خود در بغداد، گاه به كوفه نیز مىرفت. در یكى از همین سفرها بود كه با شیری روبرو شد، اما آسیبی ندید و از آن پس تا پایان عمر هر سهشنبه به شكرانه آن، روزه مىگرفت.[۱۰] این واقعه در همان وقت نیز ظاهراً با داستان زینب دروغگو و امام رضا(ع) و نتیجه آن كه درندگان فرزندان فاطمه (س) را نمىدرندخطای یادکرد: برچسب تمامکنندهٔ </ref> برای برچسب <ref> پیدا نشد
مراوده ابن اعلم با خلفا
ابن اعلم با 3 تن از خلفای عباسى - مستكفى، مطیع و طائع - معاصر بوده، لیكن از روابط او با این خلفا گزارشى در دست نیست، اما در نزد عضدالدوله دیلمى (324-372ق/936-982م) چنان مقامى داشته كه عضدالدوله بدون توجه به پیشبینی های نجومى او، دست به هیچ اقدامى نمىزده و از او به عنوان استاد حل جدول های نجومى، یاد مىكرده است. ابن اعلم پس از فوت عضدالدوله نزد صمصامالدوله دیلمی پسر و جانشین وی از احترام پیشین برخوردار نبود و بدین جهت از دربار كناره گرفت و در 374ق به سفر حج رفت. [۱۱]
ابن اعلم ملقب به صاحب الزیج
بعید به نظر نمىرسد كه عضدالدوله به ابن اعلم فرمان تأسیس رصدخانهای را در بغداد داده باشد[۱۲] زیرا زیج ابن اعلم كه آن را منسوخ كننده زیج های پیشین، از جمله زیج یحیى بن ابى منصور، دانستهاند بایستى نتیجه مطالعات نجومى و رصدگریهای وی در چنین مركزی بوده باشد. ابن اعلم به سبب تصنیف همین كتاب، كه از زمان مصنف تا چند قرن بعد، مداركار منجمان بر آن بود، لقب «صاحب الزیج» یافت.خطای یادکرد: برچسب تمامکنندهٔ </ref> برای برچسب <ref> پیدا نشد حتى بیهقى متذكر گردیده كه تقویم مریخ در زیج ابن اعلم به اتفاق نظر همه هندسه دانان، صحیحتر و به حقیقت نزدیكتر است. [۱۳]
ابن اعلم از پیشگامان تهیه زیج
بى شك یكى از علل موفقیت چشمگیر زیج ابن اعلم، این بوده كه وی خود ابزارهای لازم رصدگری را مىساخته و یا در صورت نیاز، آنها را اصلاح مىكرده است.[۱۴] وجود چند نقل قول از وی در كتاب الزیج المأمونى الممتحن، منسوب به ابن ابى منصور[۱۵] اگر چه به طور قطع، صحت انتساب كتاب را به ابن ابى منصور (ه م) خدشهدار مىكند، اما در عین حال از گستردگى دامنه نفوذ ابن اعلم، حكایت دارد. بدین ترتیب قطعى است كه وی از پیشگامان تهیه زیج در تاریخ نجوم اسلامى بوده است؛ با اینهمه نمىتوان او را نخستین ترتیب دهنده زیج[۱۶] دانست.
وجود زیج ابن اعلم
بیهقى و در پى او شهرزوری آورده است كه ابن اعلم زیج خود را در آب افكند و جز نسخهای سقیم از آن در دست نیست. اینان همچنین گفتهاند كه وی خویى چون مجانین داشت و شاید به همین سبب دست به چنین كاری زده باشد.[۱۷] از سخن بیرونى [۱۸] و قفطى [۱۹] چنین برمىآید كه آن زیج در آن وقت وجود داشته، و مورد استفاده آنان بوده است. همچنین در نامه دانشوران آمده كه «از مؤلفات وی یكى زیجى است مبسوط كه نسخه آن اكنون موجود است» [۲۰] اما تعیین نكردهاند كه در كجاست. به نظر مىرسد كه 5 جدول زیج كوشیار، موجود در كتابخانه برلین، برگرفته از همین اثر ابن اعلم باشد. [۲۱]
آثار
منابع متأخر علاوه بر زیج، آثار دیگری هم از ابن اعلم نام بردهاند كه هیچ یك از آنها در منابع متقدم نیامده است و از این رو دانسته نیست كه این منابع، آنها را از چه طریقى به ابن اعلم نسبت دادهاند، این آثار بدین قرار است:
- احكام النجوم؛
- رسالة فى النجوم[۲۲]؛
- «احوال منجمین دوره اسلام»؛
- «ارقام نجومى»؛
- «استخراج مطالب نجومیه»؛
- «عمل اسطرلاب»؛
- «فواید علم نجوم»؛
- «مشكلات علم نجوم»؛
- «مسأله معاد»[۲۳]
- كتابى در علم احكام» به نام عضدالدوله دیلمى و تمجید از مؤلفات على بن عیسى مجوسى صاحب كامل الصناعه كه هم عصر بودهاند؛
- «رساله در احكامى از نجوم كه اطبا را به كار آید»؛
- «رساله در جوابات سؤالات ابوماهر طبیب»؛
- «رساله در آنكه چه قسم باید احكام را استخراج نمود»؛
- «رساله در شرح حال خود و بستن رصد كه چه قسم باید آلات و اسباب آن را فراهم نمود»؛
- «رساله در اقوال منجمین»؛
- «رساله در تصحیح زیج یحیى بن ابى منصور».[۲۴]
پانویس
- ↑ قفطى، ص157: على بن حسن
- ↑ بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص33.
- ↑ طبقات، ص178.
- ↑ تنوخی، ج4، ص170-172.
- ↑ بیهقى، ص90.
- ↑ ابن طاووس، ص125، 126.
- ↑ تنوخی، ج4، ص170.
- ↑ قفطی، ص 157.
- ↑ آقا بزرگ، الذریعه، ج12، ص81؛ نامه دانشوران، ج2، ص612.
- ↑ تنوخى، ج4، ص170-173.
- ↑ ابن عبری، ص174؛ قفطى، ص157.
- ↑ مدرس، 7/388؛ نامه دانشوران، ج6، ص240 كه هیچ یك، مأخذ خود را در این باب ذكر نكردهاند.
- ↑ ص 90؛ قس: بیرونى، 30، 54
- ↑ سوتر، 62 VI/215ا .(GAS,
- ↑ ص 163، 207
- ↑ امین، ج8، ص151؛ آقابزرگ، طبقات، ص178.
- ↑ بیهقى، ص90؛ شهرزوری، ج2، ص34.
- ↑ ص 30، 54
- ↑ ص 157.
- ↑ ج6، ص241.
- ↑ آلوارت، شم .5751.
- ↑ بغدادی، ج1، ص682.
- ↑ مدرس، ج7، ص388؛ نامه دانشوران، ج6، ص241.
- ↑ نامه دانشوران، ج6، ص241.
منابع
- آقابزرگ، الذریعه؛ همو، طبقات اعلام الشیعه، قرن 4، بیروت، 1390ق/ 1971م
- ابن ابى منصور، یحیى، الزیج المأمونى الممتحن، به كوشش فؤاد سزگین، فرانكفورت، 1406ق/1986م
- ابن طاووس، على، فرج المهموم، قم، 1363ش
- ابن عبری، گریگوریوس، تاریخ مختصر الدول، بیروت، 1958م
- ابوریحان بیرونى، «رساله تمهید المستقر»، رسائل، حیدرآباد دكن، 1367ق/ 1946م
- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، 1403ق/1983م؛
- بغدادی، اسماعیل، هدیه العارفین، استانبول، 1370ق/1951م
- بیهقى، على، تاریخ حكماء الاسلام، به كوشش محمد كردعلى، دمشق، 1365ق/ 1946م
- تنوخى، محسن، الفرج بعدالشده، به كوشش عبود شالجى، بیروت، 1398ق/1978م
- شهرزوری، محمد، نزهه الارواح و روضه الافراح، به كوشش خورشید احمد، حیدرآباد دكن، 1396ق/1976م
- قفطى، على، اخبار الحكماء، قاهره، 1326ق/1908م؛
- مدرس، محمدعلى، ریحانه الادب، تبریز، شفق؛ نامه دانشوران