کاربر:Shia/کارگاه

ماجرای سجده بر آدم علیه السلام، رویدادی است که در چندین آیه مختلف از قران مورد اشاره قرار گرفته است. بر اساس این رویداد، خداوند پس از خلقت آدم، دستور به سجده ملائکه و یا به تفسیری همه مخلوقات به آدم را صادر می‌کند و در این میان، ابلیس از اطاعت این فرمان، استنکاف کرد و سبب عقوبت خود را فراهم نمود.

در میان منابع تفسیری، اختلاف وجود دارد که منظور از سجده، سجده واقعی است و یا تمثیلی؛ و همینطور اختلاف است که این سجده به معنای سر بر زمین نهادن است و یا آنکه صرف تواضع و خشوع و یا فرمانبرداری از آدم. اینکه آدم از نظر حقیقی خود یا از جهت حقوقی‌اش مورد سجده قرار گرفته است نیز مورد اختلاف مفسران است.

در قرآن

فرمان سجده به آدم از جانب خداوند خطاب به ملائکه، در آیات متعددی از قران تکرار شده است. از میان این موارد می‌توان به آیه ۳۴ سوره بقره، آیه ۶۱ سوره اسراء، آیه ۱۱۶ سوره طه، آیه ۵۰ سوره کهف، آیه ۱۱ سوره اعراف و آیه ۷۳ سوره ص، اشاره کرد.

۱. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ
۲. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا
۳. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ
۴. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ
۵. ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

۶. فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ، إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

---

۱. و چون فرشتگان را فرموديم: «براى آدم سجده كنيد»، پس بجز ابليس -كه سر باز زد و كبر ورزيد و از كافران شد- [همه‌] به سجده درافتادند.
۲. و هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: «براى آدم سجده كنيد» پس [همه‌] جز ابليس سجده كردند. گفت: «آيا براى كسى كه از گل آفريدى سجده كنم؟»
۳. و هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: «براى آدم سجده كنيد.» پس، جز ابليس كه سر باز زد [همه‌] سجده كردند.
۴. و [ياد كن‌] هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: «آدم را سجده كنيد،» پس [همه‌] -جز ابليس- سجده كردند، كه از [گروه‌] جن بود.
۵. آنگاه به فرشتگان گفتيم: «براى آدم سجده كنيد.» پس [همه‌] سجده كردند، جز ابليس كه از سجده‌كنندگان نبود.
۶. پس همه فرشتگان يكسره سجده كردند، مگر ابليس [كه‌] تكبر نمود و از كافران شد.

در تفاسیر

مفسرین قران در خصوص معنای سجده، مخاطب فرمان و اینکه مقصود از سجده بر آدم، سجده به سمت آدم بوده است یا چیز دیگر،‌ نظرات متفاوتی را مطرح کرده‌اند.

معنای سجده و انواع آن

سجده در لغت به معنای اظهار فروتنی و خضوع است. بر اساس تعاریف اصطلاحی اسلامی، قرار گرفتن ۷ عضو بدن بر روی زمین را سجده می‌گویند. بر همین اساس، دو نوع سجده با نام‌های سجده خضوع و سجده عبادت تعریف شده است که سجده عبادت، مختص به خداوند است و نمی‌توان بر کس دیگری سجده عبادت کرد. برخی مفسران شیعه بر این باورند که سجده ملائکه،‌ همانند سجده برادران یوسف که در آیه ۱۰۰ سوره یوسف مورد اشاره قرار گرفته است، از نوع سجده خضوع بوده است. در نقطه مقابل، کسانی بر این باورند که سجده، به سمت آدم نبوده است و به خاطر آدم و یا خطایی که ملائکه در مورد سوال از خلقت آدم مرتکب شدند، برای خداوند سجده کردند.

در میان مسائل مربوط به سجده، مفسرین در خصوص اینکه آیا این سجده، به صورت حقیقی بوده‌است یا تمثیلی، اختلاف نظر وجود دارد. این اختلاف در بین مفسران قرن چهارده و پانزده قمری شکل گرفته و بیشتر مفسران قرن چهاردهم، بر حقیقی بودن این سجده تاکید داشتند. ابن عاشور از میان مفسران سنی مذهب، از کسانی است که به تمثیلی بودن این سجده تاکید دارد. در میان مفسرین شیعه، علامه طباطبایی و آیت الله جوادی آملی از معتقدان به تمثیلی بودن امر به سجده هستند. جوادی آملی در تشریح عقیده خود معتقد است که امر الهی یا تشریعی است و یا تکوینی که در هر دو صورت، محذوریت آفرین است و به ناچار باید معتقد به تمثیلی بودن امر به سجده بود.

مسجود

یکی دیگر از مباحث شکل گرفته ذیل عنوان سجده، تعیین مسجود است. بر این اساس، برخی از مفسران، بر این باورند که سجده تنها بر آدم علیه السلام صورت گرفته است و گروه دیگری بر این باورند که سجده بر نوع آدمی بوده است و حضرت آدم علیه السلام به نمایندگی از تمام فرزندانش مورد سجده ملائکه قرار گرفته است. مدعیان شمولیت فرزندان آدم، به خلافت آدم اشاره می‌کنند که بر دیگر فرزندان او نیز اطلاق می‌شود. همچنین انتقام گرفتن ابلیس از فرزندان آدم، به عنوان دلیل دیگری بر شمولیت عنوان شده است. همچنین در آیه ۲۷ سوره اعراف، مجموع فرزندان آدم خطاب قرار گرفته اند.

قبله بودن آدم

در میان مفسران اختلاف است که آیا آدم به مثابه قبله در نظر گرفته می‌شود یا خیر. بازیار در تحقیقاتش مدعی است که اولین بار ماوردی (۴۵۰ق) چنین نظری را در تفسیر النکت و العیون بیان کرده است. این عقیده به معتزله و ابن عساکر نیز نسبت داده شده است. بعدها در میان تفاسیر شیعه این عبارت نقل شده و با استدلال‌هایی پذیرفته یا رد شده است. شیخ طوسی و طبرسی با توجه به اینکه قبله قرار گرفتن آدم، فضیلتی برای او ندارد، این دیدگاه را رد کرده‌اند. ابوالفتوح رازی نیز با یک دلیل ادبی منکر قبله قرار گرفتن آدم است. به باور او، اگر آدم قبله می‌بود، باید از عبارت «الی الآدم» در خطاب الهی استفاده می‌شد اما در آیه از عبارت «لآدم» استفاده شده است. فخر رازی با استناد به آیه «اقم الصلاة لدلوک الشمس» و همینطور جواز استفاده از عبارت «اقم الصلاة للقبله» و ممنوعیت استفاده از عبارت «اقم الصلاة الی القبله» نظر ابوالفتوح را اشتباه می‌داند.

مخاطب فرمان

در میان مفسران، اختلاف است که مخاطب فرمان الهی، جمیع خلایق اعم از جن و ملائکه بوده‌است یا اینکه تنها شامل ملائکه می‌شد. بر اساس متن صریح آیات قرآن، مخاطب این فرمان،‌ ملائکه بوده‌اند؛ اما این سوال پیش می‌آید که ابلیس، با وجود آنکه از ملائکه نبود، پس از سرپیچی از این فرمان، به چه علت مورد بازخواست و عقاب قرار گرفت. از سوی دیگر، بر اساس آیه ۵۰ سوره کهف، ابلیس از طایفه جن است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، اجنه از ماده اولیه آتش شکل گرفته‌اند،‌ همانطور که ماده اولیه آدمی، خاک عنوان شده است. به هر روی، سجده در آیاتی که ابلیس در آنها از ملائکه استثناء شده است،‌ توسط برخی از مفسران به صورت استثناء منقطع در نظر گرفته شده تا اخلالی به جن بودن ابلیس که در آیه «وَ اِذْقُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدوا لاِدَمَ فَسَجَدوا اِلاّ اِبْلیسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَق عَنْ اَمْرِ رَبِه...: وقتی كه به فرشتگان فرمان دادیم كه بر آدم سجده كنید، پس سجده كردند، جز ابلیس كه از جن بود و از فرمان پروردگارش سر پیچید...» نداشته باشد. در این میان مفسرانی چون شیخ طوسی در التبیان احتمال داده شده است که ابلیس از جن باشد و از طایفه فرشتگان نیز برشمرده شود و اجنه، بتوانند فرشته نیز باشند.

در آیه ۱۲ سوره اعراف، ابلیس نیز در کنار ملائکه، مخاطب فرمان الهی قرار گرفته است. با این وجود بیشتر مفسران شیعه،‌ بر این باورند که ابلیس با توجه به عبادات بسیارش، در سلک ملائکه درآمده بود. در همین خصوص، قمی روایتی را گزارش می‌کند که گواهی بر این مطلب است. برخی مفسران اهل سنت همچون طبری، با این نظر موافقند. در کنار این دیدگاه، بیشتر مفسران اهل سنت، ابلیس را از ملائکه می‌دانند. این دیدگاه از نظر مفسران شیعه، با آیات دیگر که ملائکه را از تمرد از دستورات الهی مبری می‌داند، ناسازگار است.

چرایی سجده به آدم

منابع تفسیری، هرکدام دلایل خاصی را برای سجده به آدم، گزارش کرده‌اند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بر این باور تکیه می‌کند که سجده ملائکه به آدم،‌ نشانه آمادگی آنان برای هدایت و رساندن آدمی به کمال و سعادت است و عدم سجده ابلیس، نشانه مانع بودن او برای رسیدن به همان سعادت و کمال است. ملاصدرا و جوادی آملی نیز سجده را برای تکریم و تعظیم شأن آدم علیه السلام می‌دانند. مفسران دیگری چون طبرسی نیز بر این باورند که آدم، نقشی چون قبله داشت و ملائکه به خدا ولی در جهت آدم سجده کردند. گروه دیگری نیز چون شیخ طوسی و شیخ اشراق، منظور از سجده را نه سر بر زمین نهادن،‌ بلکه فرمانبرداری می‌دانند. در این بین ابن‌مسعود بر این عقیده است که دستور سجده، دستور اقتدا به آدم در حالت سجده بوده است و همگی بر خدا سجده کردند.

آنچه که واضح است، دلیل و فلسفه دستور به سجده، برتری آدم بر ملائکه بوده است. منابع تفسیری در خصوص اینکه علت این برتری، آگاهی آدم از اسماء بوده است، متحدالنظرند ولی اینکه این اسماء از چه جنسی بوده و چه خاصیتی داشته‌اند،‌محل اختلاف منابع است و هر مفسر، تفسیر متفاوتی از آن ارائه کرده است. به طور کلی پنج دیدگاه در خصوص چرایی سجده بر آدم برشمرده شده است:

• آفریده شدن انسان در زیباترین و بهترین صورت ممکن
• انتصاب به مقام خلیفۀ الهی بر روی زمین و اختصاص آن به آدمی و نه جنسی دیگر
• تعلیم «اسماء» به آدم از جانب خدا
• خلقت آدمی با دو دست الهی — معنی دست و تفسیر آن هرچه باشد — در روز خلقت
• دمیده شدن روح خدا در کالبد آدم

در روایات

شیخ طبرسی دیدگاهی را در تفسیرش به ائمه علیهم السلام نسبت می‌دهد که بر اساس آن، سجده بر آدم، برای تکریم او تعظیم شأنش بوده است. در تفسیر محرز الوجیز نیز عبارت «انما کان سجود لتحیه کسجود ابوی یوسف (ع) لا سجود عباده» به امام علی علیه السلام نسبت داده شده است.

روایت دیگری نیز از امام سجاد علیه السلام به نقل از حضرت محمد صلوات الله علیه و آله نقل شده است که در خصوص علت سجده ملائکه بر آدم صادر شده است. بر اساس این روایت، ورود اشباحی از بهترین مکان‌های عرش الهی به صلب آدم علیه السلام، سبب شد تا خداوند،‌ دستور سجده به ملائک را صادر کند. این روایت در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری و کتاب بحارالانوار گزارش شده است.

در تفسیر نورالثقلین، از امام رضا علیه السلام روایتی گزارش شده است که بر اساس آن، پس از خلقت آدم، خداوند امامان را در صلب آدم قرار داد و برای تعظیم و اکرام امامان، به ملائکه دستور داد تا به آدم سجده کنند. در همین روایت، سجده ملائکه بر آدم،‌ دلیلی بر برتری امامان بر ملائکه تشریح شده است. این روایت به نقل از کتاب عیون اخبار الرضا گزارش شده است.

در عرفان و اخلاق

برخی از عرفا، ابلیس را به جهت عدم سجده بر غیر خداوند ستوده‌اند و اقدام او را عدم سجده بر غیر خداوند تلقی کرده‌اند؛ این در حالیست که به عقیده دیگران، این سجده، به صورت سجده پرستش نبوده و به عنوان تعظیم تلقی می‌شد و خداوند دستور به سجده عبادت به غیر خود را نمی‌دهد. با این وجود صوفیانی چون منصور حلاج، حسن بصری، ذوالنون مصری، بایزید بسطامی، ابوبکر واسطی، سهل تستری، ابوالقاسم گرکانی و ابوالحسن خرقانی از ستایشگران ابلیس در خصوص رفتارش هستند.

از گناهانی که برای ابلیس به هنگام ترک دستور الهی در خصوص سجده برشمرده شده، استکبار ورزیدن است که در آیه ۳۴ سوره بقره به آن اشاره شده است. این استکبار بعدها سبب شد تا وی از توبه نیز بازماند و نتواند همچون آدم که پس از معصیت، توبه کرد، به جبران گذشته بپردازد.

منابع

• بازیار، مریم. دهقان، روح‌الله. کریمی‌نیا، محمدمهدی. انصاری مقدم، مجتبی، «بررسی سیر تطوّر آراء مفسران در آیات سجده بر حضرت آدم(ع)»، در پژوهش و مطالعات اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، بهمن ۱۴۰۰ش، شماره ۳۱.
• مهدوی نور، سیدحاتم، «بررسی تاریخی سجده ملائکه بر حضرت آدم علیه السلام و تمرد ابلیس»، در مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
• مجتبایی، فتح‌الله. آذرنوش، آذرتاش. زریاب، عباس. سجادی، جعفر. «ابلیس»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.

پیوند به بیرون

• مدخل «ابلیس» در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی