فبای آلاء ربکما تکذبان
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | فبأی آلاء ربکما تکذبان |
| واقع در سوره | سوره الرحمن |
| شماره آیه | ۱۳، ۱۶، ۱۸، ۲۱، ۲۳، ۲۵، ۲۸، ۳۰، ۳۲، ۳۴، ۳۶، ۳۸، ۴۰، ۴۲، ۴۵، ۴۷، ۴۹، ۵۱، ۵۳، ۵۵، ۵۷، ۵۹، ۶۱، ۶۳، ۶۵، ۶۷، ۶۹، ۷۱، ۷۳، ۷۵، ۷۷ |
| جزء | ۲۷ |
| اطلاعات محتوایی | |
| موضوع | یادآوری نعمتها |
| سایر | از آیات تکرارشده در قرآن |
فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پرتکرارترین آیه قرآن با ۳۱ بار تکرار در سوره الرحمن است. آیه خطاب به انسانها و جنیان دانسته شده و از آنها میپرسد که کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟ هدف از این پرسش را اقرار گرفتن بر نعمتها دانستهاند. بیشتر مفسران واژه «آلاء» را بهمعنای نعمتها گرفتهاند، ولی کسانی نیز آن را بهمعنای قدرت خداوند گرفتهاند که هم عامل نعمت است و هم عامل عذاب.
فلسفه تکرار این آیه را اموری چون زیباییبخشی به سوره، افزایش معرفت به نعمتها، ترغیب به شکرگزاری و توبیخ بهخاطر فراموشی نعمتها تبیین کردهاند. پژوهشگرانی نیز با مطالعات ادبی و بررسی ضربآهنگ تکرار آیه و شیوه جایگیری آن در کنار آیات دیگر به تحلیل چرایی این تکرار پرداختهاند.
پرتکرارترین آیه قرآن
آیهٔ «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» پرتکرارترین آیه قرآن است[۱] که بهگونهای بینظیر ۳۱ بار در سوره الرحمن تکرار شده است[۲] و به این سوره رنگ شعرگونه داده است.[۳] این آیه نخستین بار در آیه ۱۳[۴] و آخرین بار در آیه ۷۷ همین سوره تکرار شده است. در این آیه پرسیده میشود که «پس کدام یک از نعمتهای الهی را تکذیب و انکار میکنید؟»[۵]
﴿فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ١٣﴾ [رحمن:13] : ﴿پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید ١٣﴾
گفتهاند این پرسش واقعی و استفهامی نیست، بلکه پرسشی تقریری و با هدف اقرار گرفتن است[۶] و بهگفته طبرسی، مفسر قرن ششم شیعه در مجمع البیان، به این معناست که انکار این نعمتها امکان ندارد.[۷]
معنای آلاء
عبارت «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» در سوره الرحمن هر بار پس از یادآوری نعمتهای گوناگون پروردگار و شگفتیهای خلقت تکرار شده است.[۸] بهگفته فیض کاشانی در تفسیر صافی، مفسران تلاش کردهاند در هر بار تکرار آیه، با تکیه بر آیات پیشین، معنا و مصداقی مناسب برای واژهٔ «آلاء» بیان کنند.[۹]
یعقوب جعفری، عالم شیعه و نویسنده تفسیر کوثر، معتقد است چون این آیه گاهی بعد از آیه عذاب نیز آمده است (مانند آیهٔ ۴۱ سوره)[۱۰]، پس «آلاء» نمیتواند بهمعنای نعمت باشد و با توجه به برخی کاربردهای این واژه، آن را بهمعنای قدرت خداوند گرفته است.[۱۱]
برخی مفسران همچون قمی و فیض کاشانی روایتی نقل کردهاند که بر اساس آن، مصداق نعمت در این آیه، محمد و علی هستند.[۱۲]
فلسفه تکرار آیه
برای تبیین چرایی تکرار آیه «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ ...» علتهای گوناگونی ذکر شده است؛[۱۳] از جمله زیبایی ظاهری و ادبی، افزایش معرفت و شکر، و نیز فرهنگسازی.[۱۴] طبرسی علت تکرار را اعتراف گرفتن برای نعمتها و تأکید بر یادآوری آنها میداند و هر بار مخاطب را توبیخ میکند که مبادا نعمتها را فراموش یا انکار کند.[۱۵] طبرسی چند شعر عربی را نیز ضمیمه میکند که در آنها یک عبارت در هر بیت تکرار شده است.[۱۶]
فیض کاشانی، مفسر و فقیه شیعه قرن یازدهم، میگوید تکرار این آیه همانند تکرار آیه «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ» در سوره قمر و آیهٔ «وَيْلࣱ يَوۡمَئِذࣲ لِّلمُكَذِّبِينَ» در سوره مرسلات و مانند آن، برای یادآوری، موعظه، هشدار و بیدار کردن مخاطبان است تا گرفتار غفلت و اشتباه نشوند.[۱۷]
پژوهشگر دیگری با بررسی الگوی تکرارشونده آیه «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ ...» در سوره، نتیجه گرفته است که ریتم و آهنگ و نقاط فشار در موارد کاربرد این آیه، نمودی از ضربآهنگ کلام است که باعث ایجاد یک ضربآهنگ تند و یکنواخت در سوره شده و موضوع آن یعنی رحمانیت خدا، تذکر و یادآوری نعمتها را در ذهن و دل مؤمنان تثبیت میکند.[۱۸]
همچنین با تطبیق نظریه نظم متقارن یا بلاغت سامی بر سوره الرحمن و تحلیل تکرارهای یک آیه خاص در فواصل بین آیات، نتیجه گرفتهاند که این سوره دارای ساختارهایی متقارن است. با شناخت آیات متقابل در این ساختار متقارن، ارتباط آنها با یکدیگر شناخته میشود و شناخت مراد خداوند از این آیات و درک رابطه هر آیه با سطوح بالاتر متن به سادگی صورت میپذیرد.[۱۹]
خطاب به انسانها و جنیان
مخاطب آیه «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» را جنیان و انسانها دانستهاند.[۲۰] طباطبایی، مفسر و الهیدان شیعه، از خطاب قرار گرفتن جنیان در این آیه نتیجه گرفته است که جنیان نیز از برخی از این نعمتها بهرهمند میشوند.[۲۱]
طباطبایی همچنین در تفسیر سوره الرحمن حدیثی را از کتاب کافی نقل کرده است که بر اساس آن، وقتی پیامبر اسلام(ص) این سوره را برای اصحاب قرائت کرد، آنان سکوت کردند و پیامبر فرمود: جنیان بهتر از شما پاسخ میگویند، زیرا وقتی این سوره را برای آنها خواندم، آنها در جواب گفتند: «لَا وَ لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَاءِ رَبِّنَا نُکَذِّبُ» (نه، ما هیچ یک از نعمتهای پروردگارمان را تکذیب نمیکنیم).[۲۲] مکارم شیرازی نیز در تفسیر نمونه از حدیثی دیگر[۲۳] نتیجه گرفته است که به مؤمنان دستور داده شده است که پس از ذکر آیه، آن جمله را بگویند.[۲۴]
آیه و پاسخ آن در مجالس ترحیم
در ایران، در مجالس ترحیم و فاتحهخوانی، پیش از سخنرانی واعظان، قاریان سورهٔ الرحمن را تلاوت میکنند. در برخی محافل، افراد حاضر در مراسم، پس از تلاوت آیهٔ «فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» توسط قاری، جمله «لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ» را بهصورت گروهی میخوانند.[۲۵]
پانویس
- ↑ شریفی و نجمالدین، «تحلیل نشانهشناختی گفتمانی سوره الرحمن (مبتنی بر الگوی تنشی)»، ص۵۸.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۸، ص۲۲.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۸، ص۲۲.
- ↑ روستائی و همکاران، «بررسی نظاممندی سوره الرحمن از منظر بلاغت سامی»، ص۳۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۱۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۱۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۰۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۱۱۳.
- ↑ فیض کاشانی، التفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۹۸ش، ج۱۱، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۹۸ش، ج۱۱، ص۱۶۴.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۲۲؛ فیض کاشانی، التفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ روستائی و همکاران، «بررسی نظاممندی سوره الرحمن از منظر بلاغت سامی»، ص۳۱۹.
- ↑ نجفیان و هاشمیماد، «واکاوی تکرار آیه «فبایّ آلاء ربّکما تکذّبان» در سوره الرحمن»، ص۱۷۹-۱۸۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۰۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۰۱-۳۰۲.
- ↑ فیض کاشانی، التفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ شریفی و نجمالدین، «تحلیل نشانهشناختی گفتمانی سوره الرحمن مبتنی بر الگوی تنشی»، ص۷۰.
- ↑ روستائی و همکاران، «بررسی نظاممندی سوره الرحمن از منظر بلاغت سامی»، ص۳۲۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۹، ص۹۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۱۱۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۹، ص۹۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۹، ص۱۰۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۹۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۱۱۳.
- ↑ موسوی آملی، «قرآن در مراسم ختم»، ص۶۳.
منابع
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۹۸ش.
- روستائی، زهرا، حمید ایماندار، و محمدمهدی آجیلیان مافوق،. «بررسی نظاممندی سوره الرحمن از منظر بلاغت سامی»، قرآنپژوهی خاورشناسان، شماره ۳۸، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- شریفی حدیث و فؤاد نجمالدین، «تحلیل نشانهشناختی گفتمانی سوره الرحمن مبتنی بر الگوی تنشی»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، سال سوم، شماره ۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
- فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی، التفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- موسوی آملی، سید محسن، «قرآن در مراسم ختم»، دوماهنامه بشارت، شماره ۷۲، مرداد و شهریور ۱۳۸۸ش.
- نجفیان، فاطمه و زهرا هاشمی ماد. «واکاوی تکرار آیه «فبایّ آلاء ربّکما تکذّبان» در سوره الرحمن»، پژوهشهای نوین در آموزههای قرآن و سنت، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۴.