آیه ۱۲ سوره اعراف
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | اعراف |
| شماره آیه | ۱۲ |
| جزء | ۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| درباره | علت سجده نکردن ابلیس بر آدم(ع) |
| آیات مرتبط | آیه ۱۱ سوره اعراف و آیه ۱۳ سوره اعراف |
آیه ۱۲ سوره اعراف خطاب خدا به ابلیس است که به چه دلیل از دستور سجده بر آدم نافرمانی کرد.[۱] آیات ۱۱ تا ۱۸ این سوره از ماجرای سرکشی ابلیس یاد میکند.[۲] در این آیات ابتدا به آفرینش انسان از خاک و سجدهٔ فرشتگان بر او و سرکشی ابلیس اشاره کرده، سپس موضعگیری شیطان در برابر نوع انسان را بیان نموده است.[۳]
به گفته ناصر مکارم شیرازی از مفسران قرآن، گفتگوی شیطان با خدا میتواند از طریق الهام درونی یا با واسطه بعضی از فرشتگان باشد.[۴] عبدالله جوادی آملی نیز معتقد است، شیطان بهدلیل سرپیچی از دستور خدا نمیتواند به طور مستقیم کلام پروردگار را بشنود.[۵]
آیه ۱۲ سوره اعراف از آیات مکی شمرده شده[۶] و محتوای آن شبیه آیه ۷۵ سوره ص دانسته شده است.[۷]
﴿قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ ١٢﴾ [اعراف:12]
﴿فرمود چون تو را به سجده امر کردم چه چیز تو را بازداشت از اینکه سجده کنی گفت من از او بهترم مرا از آتشی آفریدی و او را از گل آفریدی ١٢﴾
مفسران قرآن سجده فرشتگان بر حضرت آدم(ع) را بهعنوان اظهار احترام و درود، نه عبادت، تفسیر کردهاند.[۸] علامه طباطبایی نیز این فرمان خدا به سجده را امری تکوینی میداند، یعنی ابلیس بهدلیل تکبر و عدم فروتنی در برابر حقیقت انسانیت از مقام خود سقوط کرد.[۹]
به گفته مفسران، در آیه ۱۲ سوره اعراف، شیطان آفرینش خود را با آفرینش آدم مقایسه کرده و آتش را برتر از خاک میداند، به همین دلیل از سجده بر آدم خودداری میکند.[۱۰] در بسیاری از تفاسیر آمده است که ابلیس اولین کسی است که از قیاس برای استدلال استفاده کرده است.[۱۱] در مذهب شیعه قیاس معتبر نیست،[۱۲] اما اهلسنت آن را پذیرفتهاند.[۱۳] برخی مفسران معتقدند استدلال شیطان باطل است، زیرا برتری جنس آفرینش دلیل برتری اخلاقی و ایمانی نیست.[۱۴]
ریشه و بازگشت گناهان را به تکبر و خودخواهی دانستهاند.[۱۵] در تفسیر المیزان آمده است، پاسخ شیطان به خداوند در این آیه بیانگر آن است که شیطان دچار خودخواهی و خودبرتربینی شد و تکبر او در واقع در مقابل مقام با عظمت پروردگار بود.[۱۶] امام علی(ع) در خطبه قاصعه نیز، تکبر شیطان را موجب از بین رفتن تمام اعمال و عبادات چند هزارساله او معرفی میکند.[۱۷] برخی هم با استناد به آیه ۴۰ سوره اعراف، از استکبار و خودبزرگبینی به عنوان ریشه تمام گناهان یاد کردهاند.[۱۸]
به اعتقاد برخی مفسران، تکبر و سجده نکردن شیطان، یک نافرمانی معمولی و گناه ساده نبود؛ بلکه یک سرکشی آمیخته با اعتراض و انکار مقام پروردگار بود؛[۱۹] زیرا وقتی دربارهٔ علت سجده نکردن میگوید: «من از او بهترم»، به این معنی است که فرمان خدا در مورد سجده بر آدم، بر خلاف حکمت و عدالت است.[۲۰]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۹۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۱۰۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۲ش، ج۲۸، ص۱۸۵.
- ↑ بروجردی، تفسیر جامع، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۳۸۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۶۱۹.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۰۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۱۰۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۲؛ تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۶؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۹۸؛ رشیدرضا، تفسیر المنار، ج۸، ص۳۳۱.
- ↑ ابنشعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۱۰۵.
- ↑ شیخ طوسی، الرسائل العشر، ۱۴۱۴ق، ص۴۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۲۸۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۴-۲۵.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۱۹۲، ص۲۸۷.
- ↑ «تکبر ریشه تمام گناهان است»، خبرگزاری رسا.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۱۰۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۱۰۵.
منابع
- ابنشعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- بروجردی، محمدابراهیم، تفسیر جامع، تهران، کتابخانه صدر، چاپ ششم، ۱۳۶۶ش.
- جناتی، محمدابراهیم، «جایگاه قیاس در منابع اجتهاد»، کیهان اندیشه، شماره ۲۶، ۱۳۶۸ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، به تحقیق حسین شفیعی، قم، نشر اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تصحیح: هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- «تکبر ریشه تمام گناهان است»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
- رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الرسائل العشر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمّد بن محمد، المسائل الصاغانیة، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تحقیق: صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمهٔ محمد جواد بلاغی، ، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق و تصحیح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.