آیه ۸۶ سوره هود
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره هود |
| شماره آیه | ۸۶ |
| جزء | ۱۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| موضوع | خیر بودن سود و سرمایه حلال |
| درباره | امامان شیعه و امام مهدی(عج) |
آیه ۸۶ سوره هود درباره بهتر بودن سود و سرمایه حلال از سرمایهای که از راه کمفروشی به دست میآید، سخن میگوید.
براساس تفسیر بقیةالله به سود و سرمایه حلال، خداوند در این آیه میفرماید اگر به خدا ایمان دارید، سودی و سرمایه حلال از مالی که شما آن را از طریق کمفروشی به دست میآورید، برای شما بهتر است. در این آیه، ایمان شرط فهمِ درستی یا اصل خیر بودن بقیةالله معرفی شده است. در پایان آیه از زبان شعیب پیامبر آمده است که من وظیفهای جز ابلاغ ندارم و حافظ نعمتها یا اعمال شما نیستم.
در برخی روایات و نیز زیارت جامعه کبیره، از امامان شیعه با عنوان بقیةالله یاد شده است. همچنین برپایه احادیثی، بقیةالله به عنوان لقب برای امام مهدی(عج) به کار رفته و با «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّه» به او سلام داده شده است. در حدیثی از امام باقر(ع) نقل شده وقتی قائم ما قیام کند، نخستین سخنی که به زبان میآورد، آیه ۸۶ هود است و سپس میگوید من بقیة الله در زمین هستم.
متن و ترجمه
آیه ۸۶ سوره هود، پس از آنکه حضرت شعیب، قوم خود را به پرستش خدا دعوت و از کمفروشی و فساد نهی کرد و پس از اشاره به اهمیت اقتصاد سالم، به آنها گوشزد میکند که افزایش ثروت از راه ظلم و ستم، سبب بینیازی نمیشود؛ بلکه سرمایه حلالی که برای شما باقی میماند، اگر مؤمن باشید بهتر است.[۱]
﴿بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ ٨٦﴾ [هود:86]
﴿اگر مؤمن باشید باقیمانده [حلال] خدا برای شما بهتر است و من بر شما ٨٦﴾
نظریات مختلف درباره «بقیةالله»
مراد از «بقیة الله» در آیه ۸۵ سوره هود، نظریات مختلفی از سوی مفسران مطرح شده است. برخی از مفسران شیعه، بقیة الله را به معنای سود حلالی که در معاملات برای فروشنده باقی میماند، تفسیر کردهاند،[۲] که در این صورت، آیه اشاره به این دارد که سود حلال از مال بهدستآمده از طریق کمفروشی بهتر است.[۳] برخی دیگر آن را به معنای نعمت یا رزق خداوند دانستهاند،[۴] و برخی معتقدند که بقیة الله به معنای طاعت خداست که پاداشش تا ابد باقی میماند.[۵]
ناصر مکارم شیرازی نیز سه وجه برای نامگذاری سود حلال به بقیة الله ذکر کرده است: نخست اینکه سود حلال به فرمان خدا است؛ دوم اینکه تحصیل این سود باعث دوام نعمتهای الهی است؛ و سوم اینکه اشاره به پاداشهای معنوی دارد که تا ابد باقی میمانند.[۶]
برخی از مفسران معتقدند که شرط «إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛ اگر مؤمن باشید»، برای فهم صحیح خیر بودن بقیةالله است، یعنی مؤمنان هستند که درک میکنند کلام خدا درست است و بقیةالله برایشان خیر است.[۷] ناصر مکارم شیرازی نیز این شرط را برای درک اصل کلام میداند و معتقد است تنها مؤمنان میتوانند درک کنند که بقیةالله خیر است. [۸] ابنعربی نیز گفته که منظور از بقیةالله این است که آنچه در پیشگاه الهی برای انسان میماند، مانند کمالات و سعادتهای اخروی، بهتر از درآمدهای فناپذیر و مشقتآور دنیوی است.[۹] شمس الدین قرطبی نیز معتقد است که این آیه خطاب به قوم شعیب است و اشاره دارد به اینکه آنچه خدا بعد از رعایت عدالت و پرداخت حقوق دیگران باقی میگذارد، برکت بیشتری دارد.[۱۰]
تفسیر «وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ» و مصادیق «بقیةالله»
در تفسیرهای «التبیان» و «مجمع البیان»، فقره «وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ» به این معناست که حضرت شعیب پیامبر نگهبان نعمتهای خدا نیست و تنها خداوند حافظ آنهاست. پس برای دوام نعمتها باید از خدا اطاعت کرد و در صورت نافرمانی، نعمتها از انسان گرفته میشود.[۱۱] علامه طباطبایی نیز گفته که این جمله بیانگر این است که نعمتها و رزق انسان به قدرت پیامبر بستگی ندارد؛ پیامبر تنها وظیفه ابلاغ دارد.[۱۲] ناصر مکارم شیرازی نیز معتقد است که شعیب پیامبر فقط وظیفه هشدار دادن دارد و مسئول اعمال مردم نیست.[۱۳]
مکارم شیرازی همچنین بیان میکند که «بقیةالله» نه تنها به سود حلال، بلکه به هر چیزی که از جانب خدا برای انسان باقی میماند و موجب خیر و برکت است، اطلاق میشود. بنابراین، پیامبران و پیشوایان دینی، به ویژه حضرت مهدی(عج)، از مصادیق بارز بقیةالله هستند.[۱۴]
بقیة الله و امامان شیعه
در برخی روایات عنوان بقیة الله برای امامان شیعه و به ویژه امام مهدی(عج) به کار رفته است.[۱۵] در زیارت جامعه کبیره هم از امامان شیعه با عنوان بقیة الله یاد شده است. (السَّلامُ عَلَى الْأَئِمَّةِ الدُّعاةِ، وَالْقادَةِ الْهُداةِ، وَالسَّادَةِ الْوُلاةِ، وَالذَّادَةِ الْحُماةِ، وَأَهْلِ الذِّكْرِ وَأُولِي الْأَمْرِ، وَ بَقِيَّةِ اللّٰهِ وَ خِيَرَتِهِ)[۱۶]
در حدیثی از امام باقر(ع) آمده است که وقتی قائم ما قیام کند، نخستین سخنی که به زبان میآورد، آیه ۸۶ هود است و سپس میگوید من بقیة الله در زمین هستم. در ادامه حدیث آمده که سلام دهندگان به او اینگونه سلام میدهند «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّه فی اَرْضِه».[۱۷] در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود به امام مهدی(عج) اینگونه سلام کنید: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّه» سپس آیه ۸۶ سوره هود را تلاوت کرد.[۱۸] از احمد بن اسحاق نیز روایت شده که حضرت مهدی خود را «بَقیَّةُ اللّهِ فی اَرضِه» معرفی کرده است.[۱۹]
در حدیثی، امام باقر(ع) خود را بقیة الله خواند و سپس آیه ۸۶ هود را تلاوت نمود.[۲۰] امام هادی(ع) نیز در حدیثی پس از تلاوت آیه مذکور فرمود بقیة الله ما هستیم.[۲۱]
در مناقب ابنشهرآشوب نقل شده که این آیه درباره علی(ع) و اولادش نازل شده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۰-۲۰۳.
- ↑ نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۸۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۳۶۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۳۶۴.
- ↑ نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۸۶.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۴۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۸۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۳.
- ↑ نگاه کنید به: طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۴۸ و ۴۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۸۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۳۶۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۳.
- ↑ ابن العربی، تفسیرابن عربی، ۱۴۲۲ق،
- ↑ القرطبی، تفسیر قرطبی،۱۴۰۵ق، ج۹، ص۸۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۸۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۳۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۰۳ و ۲۰۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۲۱۱ و ۲۱۲.
- ↑ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۵۲۶.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۱۱ و ۴۱۲؛ فرات کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۳.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۸۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷۲.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۶۶.
- ↑ نگاه کنید به: ابنشهرآشوب، مناقب آلابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۱۰۲ و ۲۵۵.
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آلابیطالب، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
- ابنعربی، محیالدین، تفسیر ابن عربی، تحقيق، تصحیح و مقدمه: عبدالوارث محمد علی، بیروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م.
- ابنمشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تصحیح: جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح فضلالله یزدی طباطبایی و سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تصحیح محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- قرطبی، شمسالدین، تفسیر القرطبی (الجامع لأحكام القرآن)، تحقیق ابراهیم أطفیش، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار( ع)، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابیطالب( ع)، قم، انصاریان، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.