آیه ۱ سوره علق
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | علق |
| شماره آیه | ۱ |
| جزء | ۳۰ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | بعثت پیامبر اسلام(ص) |
آیه ۱ سوره عَلَق به گفته بسیاری مفسران نخستین آیه‌ای است که بر پیامبر اسلام، حضرت محمد(ص) نازل شده و نقطه آغاز پیامبری او محسوب می‌شود.[۱] و به پیامبر دستور می‌دهد که: بخوان به نام پرودگارت همان که آفرید.[۲]
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ١﴾ [علق:1]﴿بخوان به نام پروردگارت که آفرید ١﴾
بنا به نقل تفسیر نمونه کسانی گفته‌اند در این آیه مفعولِ جمله «بخوان» حذف شده و منظور این بوده است که قرآن را بخوان.[۳] طباطبایی (درگذشته ۱۳۶۰ش) فیلسوف و مفسر شیعه، معتقد است این آیه امر به خواندن قرآن می‌کند ولی منظور از خواندن در این آیه، خواندن برای خود است، هر چند که تلفظی در بین نباشد، و بر این اساس معنای واژه اقراء آن است که آنچه بر تو وحی می‌شود را بپذیر.[۴] مفسرانی چند نیز معتقد شده‌اند که آیه می‌گوید قبل از قرائت قرآن بسم‌الله بگو.[۵]
مفسران هم‌چنین از کاربرد واژه «ربّ» در نخستین آیه وحی‌شده بر پیامبر چنین برداشت کرده‌اند که آیه می‌خواهد بر ربوبیت و توحید ربوبی[۶] خداوند تأکید کند و آوردن صفت «خلق» نیز برای آن است که خالقیت خداوند را دلیلی بر ربوبیت او قرار دهد.[۷]
در آیه ۱ سوره علق پس از واژه «خَلَقَ» به معنای آفرید، مفعولی ذکر نشده است. برخی مترجمان و مفسران مثل ابوالفتوح رازی (قرن شش قمری) و طالقانی (درگذشته ۱۳۵۸ش) نیز آیه را بدون مفعول ترجمه کرده‌اند.[۸] تا این پیام را برساند که او خالق است و جز او خالقی نیست،[۹] و برخی معنایی مطلق از آن برداشت کرده‌اند و گفته‌اند خدایی که همه چیز را آفرید.[۱۰] فخر رازی (درگذشته ۶۰۶ق) مفسر اهل سنت این احتمال را نیز افزوده است که آیه دوم یعنی «خَلَقَ الإنسانَ» توضیح آیه اول باشد.[۱۱]
در کتاب‌های تفسیری متعددی مثل مجمع البیان و روض الجنان و در ذیل این آیه و چهار آیه بعدی سوره علق داستان نزول جبرئیل در غار حرا و بعثت پیامبر نقل شده است.[۱۲]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۵۳.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۱۷۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۵۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۲۳.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۵۱۲؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۳۰، ص۳۶۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳۰، ص۳۲۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۲۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۵۶.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۱۷۴.
- ↑ فخر رازی،التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳۲، ص۲۱۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ً، ج۱۰، ص۷۸۱؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲۲، ص۲۶۹.
- ↑ فخر رازی،التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳۲، ص۲۱۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۷۸۰؛ رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۳۷۱ش، ج۲۰، ص۳۳۵-۳۳۶.
منابع
- رازی، ابوالفتوح، روض الجنان و روح الجنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، قم، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۸ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.