مخارج حروف
مخارج حروف از مباحث علم تجوید است[۱] و به جایگاههای خاصی در دستگاه تکلم گفته میشود که برای ادای صحیح حروف عربی ضروری است؛[۲] زیرا عدم رعایت مخرج دقیق هر حرف، موجب تغییر تلفظ و دگرگونی معنای کلمه میشود.[۳]
در کتاب «حلیة التلاوه»، مخارج حروف عربی به دو دسته اصلی و فرعی تقسیم شدهاند. به نوشته این کتاب پنج جایگاه اصلی برای تلفظ حروف وجود دارد که به آنها مخارج اصلی حروف گفته میشود. هریک از مخارج اصلی هم جایگاه یا جایگاههایی دارد که محل تلفظ حرف یا حروفی است. این جایگاهها مخارج فرعی هستند.[۴]
۱- جَوف (فضای داخل دهان و حلق): محل تلفظ حروف مدّ «آ»، «او»، «ای».
۲- حَلق (گلو): دارای ۳ مخرج فرعی برای تلفظ ۶ حرف:
- انتهای حلق: «ء»، «ه»
- وسط حلق: «ع»، «ح»
- ابتدای حلق: «غ»، «خ»
۳- لِسان (زبان): دارای ۱۰ مخرج فرعی برای تلفظ ۱۸ حرف:
- انتهای زبان (پشت): «ق»، «ک»
- وسط زبان: «ج»، «ش»، «ی»
- کناره زبان: «ض»
- انتهای کناره زبان: «ل»
- جلوی زبان (سر زبان): ۱۱ حرف «ن»، «ر»، «ط»، «د»، «ت»، «ص»، «س»، «ز»، «ظ»، «ث»، «ذ»
۴- شَفَتان (دو لب): دارای ۲ مخرج فرعی برای تلفظ ۴ حرف:
- لب پایین و دندانهای بالا: «ف»
- بر هم قرار گرفتن لبها: «ب»، «م»، «و»
۵- خَیشوم (بینی): دارای ۱ مخرج فرعی برای تلفظ غُنّه (صدای مرکب از «م» و «ن»).[۵]
برای شناخت مخرج حروف، دو روش گفتهاند: یکی اینکه حرف را ساکن یا مشدد تلفظ کنیم و محل قطع صدا را مخرج آن بدانیم؛[۶] دیگر اینکه برای حروف غیرمدّی، پیش از آنها همزه متحرک بیاوریم و حرف را ساکن بخوانیم،[۷] و برای حروف مدّی نیز با همزهای هماهنگ با حرکتشان همین کار را انجام دهیم؛ جایی که تلفظ پایان مییابد، مخرج حرف است.[۸]
در مورد مخارج حروف عربی، بین علما اختلاف نظر وجود دارد.[۹] بهعنوان مثال، در جایگاه حروف «ط»، «د»، «ت» نسبت به «ل»، «ن» و «ر» دیدگاههای متفاوتی بیان شده است.[۱۰] همچنین، دستهبندی مخارج نیز متفاوت است؛[۱۱] برخی منابع جدید مخارج را به دو دسته اصلی (۵ مخرج) و فرعی (۱۷ مخرج) تقسیم میکنند،[۱۲] درحالیکه منابع قدیمیتر از سه مخرج اصلی و پانزده مخرج فرعی نام میبرند.[۱۳]
برخی لغتنامههای عربی، مانند کتاب «العین» خلیل بن احمد فراهیدی، واژگان را براساس حروف الفبا مرتب نکردهاند، بلکه چینش آنها براساس مخارج حروف است.[۱۴] در این کتاب، ابتدا واژگانی که با حروف حلقی (مانند «عین»)[۱۵] شروع میشوند، آورده شدهاند.[۱۶]
پانویس
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۴۴.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۵.
- ↑ عباس، خصائص الحروف، ۱۹۹۸م، ص۴۷.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۶تا۱۱۳.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۶تا۱۱۳.
- ↑ عباس، خصائص الحروف، ۱۹۹۸م، ص۴۸.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۵.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۵.
- ↑ عباس، خصائص الحروف، ۱۹۹۸م، ص۴۷.
- ↑ ابنطحان، مخارج الحروف و صفاتها، ۱۴۰۴ق، ص۸۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به ابن طحان، مخارج الحروف و صفاتها، ۱۴۰۴ق، ص۷۹تا۸۳؛عباس، خصائص الحروف، ۱۹۹۸م، ص۴۸؛ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۶تا۱۱۳.
- ↑ شققی، حلیة التلاوه، ۱۴۲۹ق، ص۸۶تا۱۱۳.
- ↑ ابنطحان، مخارج الحروف و صفاتها، ۱۴۰۴ق، ص۷۹.
- ↑ دفتر تدوین متون، درآمدی بر لغتشناسی، مرکز مدیریت حوزههای علمیه، ص۵۳.
- ↑ دفتر تدوین متون، درآمدی بر لغتشناسی، مرکز مدیریت حوزههای علمیه، ص۵۳.
- ↑ دفتر تدوین متون، درآمدی بر لغتشناسی، مرکز مدیریت حوزههای علمیه، ص۵۳.
منابع
- ابنطحان، ابو الاصبغ السماتی الاشبیلی، مخارج الحروف و صفاتها، تحقیق محمدیعقوب ترکستانی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- شققی، رحاب محمد مفید، حلیة التلاوه فی تجوید القرآن الکریم، جده، مکتبة روائع المملکه، چاپ دوم، ۱۴۲۹ق.
- عباس، حسن، خصائص الحروف العربیه و معانیها، دمشق، اتحاد الکتاب العرب، ۱۹۹۸م.
- دفتر تدوین متون درسی حوزههای علمیه، درآمدی بر لغتشناسی، قم، مرکز مدیریت حوزههای علمیه.