باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

عمامه

عمامه سفید که پوشش برای غیر سادات است.

عِمَامَه یا عَمّامِه پارچه‌ای که روحانیان شیعه، روی سر می‌گذارند. این پوشش از لباس‌های قدیمی مردان به شمار می‌رود. امروزه لباس شاخص روحانیت شیعه، عمامه است که به دو رنگ مشکی برای سادات و سفید برای غیر سادات به دور سر بسته می‌شود.

محتویات

پیشینه

عمامه به‌معنای قطعه پارچه‌ای است که چندین بار به دور سر یا به دور عرقچین بسته می‌شود.[۱] آن‌گونه که از متون و اشعار کهن فارسی برمی‌آید،‌ عمامه و دستار، جزو لباس‌های قدیمی ایرانیان بوده، به‌ویژه برای صاحب‌منصبان و علما. عمامه معمولا از پارچه‌ای اعیانی، رنگین و طرح‌دار تهیه می‌شده است:

طره دستار می‌باید که باشد زرنگار اهل ظاهر را نظر بر شعله ادارک نیست

(صائب تبریزی)

هنوز در شرق و غرب و جنوب و شمال ایران، اقوامی هستند که به نوعی از پوشش عمامه استفاده می‌کنند. پیش از این یک «جبه»‌ نیز بر سر می‌گذاشتند که کلاه مخصوصی بوده و پارچه عمامه را دور آن می‌پیچیده‌اند:

در بهاران پوست بر تن پرده بیگانگی است یا بسوزان، یا به می‌ده جبه و دستار را

(صائب تبریزی)

قسمتی از سر پارچه عمامه نیز در میان پیچ‌های آن بیرون گذاشته می‌شد که به شکل گل در می‌آمد و به آن گلِ دستار می‌گفتند:

آب شد گل از حیا، زان گوشه دستار ریخت بیش ازین‌ای شاخ گل، بی‌پرده در گلشن مگرد

(صائب تبریزی)


 
عمامه سفید برای غیر سید و عمامه سیاه برای سید

ریخت‌شناسی

امروزه عمامه، مهم‌ترین بخش لباس روحانیت به‌ویژه روحانیت شیعه است و به شیوه خاصی بر روی سر پیچیده می‌شود.[۲] عمامه طلاب و علمای حوزه، پارچه‌ای نازک از جنس پنبه است به طول چهار تا شش یا هفت متر و عرض یک متر تا یک متر و بیست سانتی‌متر که با مهارت، ابتدا به صورت یک کلاف درآمده و سپس پچیده می‌شود. مشهورترین جنس پارچه عمامه، «وال هندی» است.

طلابی که هنوز عمامه نپوشیده‌اند، روش پیچیدن آن را تمرین می‌کنند. برخی عمامه را روی سر و برخی روی زانوی خم شده خود می‌بندند و به سر می‌گذارند. برای دیدن شیوه پیچیدن عمامه اینجا را ببینید.

پیچش عمامه هم برای خود سبک‌هایی دارد که سبک نجفی آن مشهور است:

هر سری دارد درین بازار سودای دگر هر کسی بندد به آیین دگر دستار را

(صائب تبریزی)

پوشش عمامه

 
مراسم عمامه‌گذاری

پس از قانون متحدالشکل شدن لباس در دوره پهلوی اول، مردم عادی و طلاب نمی‌توانستند عمامه به سر کنند و تنها به برخی شخصیت‌های حوزوی اجازه پوشیدن لباس حوزوی داده می‌شد[۳] که بعدها با همان هم برخورد شد.[۴] اما همچنان روحانیان به شکل رسمی و ثابت از عمامه استفاده می‌کردند. امروزه، روحانیون سید عمامه سیاه بر سر می‌گذارند و سایرین عمامه سفید می‌پوشند. مشخص نیست از چه زمانی تنها سیدها عمامه سیاه و غیرسادات عمامه سفید می‌بندند اما گفته شده، سادات به‌جهت بزرگداشت روز عید غدیر عمامه سیاه بر سر می‌نهند، چون پیامبر(ص) با دست خود در حجةالوداع بر سر امام علی(ع) عمامه گذاشت.[۵]

هرچند لباس روحانیت، اجزای دیگر و بزرگتری دارد مانند قبا و لباده و عبا، اما شاخص آن عمامه است برای همین به طلابی که ملبس شوند یعنی لباس روحانیت بپوشند، «مُعَمَّم» می‌گویند و در مقابل به طلابی که عبا می‌پوشند و کلاه یا عرقچین می‌گذارند در زبان عرفی، «مُکَلّا»‌ گفته می‌شود.

عمامه را روی عرق‌چین هم می‌شود پوشید و هر سال در اعیاد مذهبی جشن عمامه‌گذاری طلاب جوان برگزار می‌شود که در آن مراسم، معمولا مراجع تقلید، عمامه طلاب را بر سر آنان می‌نهند.

گفته می‌شود عوامل رضاخان، عمامه مدرس را هنگام نماز از سر برداشته و به دور گردنش انداخته و او را به شهادت رسانده‌اند.[۶]

عمامه‌پوشی

از دیرباز، برخی حجره‌داران بازاری، مداحان، روضه‌خوانان یا ساداتی که روحانی نیستند هم عمامه بر سر می‌گذاشته‌اند. پیامبر و ائمه معصومین هم از پوشش عمامه استفاده می‌کرده‌اند. عمامه پیامبر، «سحاب» نام داشته است.[۷]

احکام عمامه

پوشیدن عمامه هنگام نماز، مستحب است[۸] انتهای پارچه عمامه گاهی رها می‌شد و به دور گردن یا روی شانه‌انداخته می‌شد که به آن تَحْتُ الحَنَک یا زیرچانه می‌گویند. مستحب است هنگام نماز، انتهای عمامه (تحت الحنک) باز شده و روی گردن و شانه‌انداخته شود.[۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. اسلامی‌تنها، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۳.
  2. اسلامی‌تنها، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۳.
  3. ن.ک: مکی، تاریخ بیست‌ساله ایران، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۷۱.
  4. صحیفه امام خمینی، ج ۷، ص۲۲۸.
  5. اسلامی‌تنها، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۴.
  6. مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ۱۳۶۲ش، ج۵. بنقل از ماهنامه الکترونیکی تاریخ معاصر ایران.
  7. طباطبائی، سنن النبی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۴.
  8. نظر مراجع درباره استفاده از عبا در نماز، پایگاه خبری و تحلیلی شهدای ایران.
  9. استحباب بستن تحت الحنک، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم شیرازی.

منابع

  • صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
  • * اسلامی‌تنها، اصغر، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، مجله علوم سیاسی، شماره ۶۰، ۱۳۹۱ش.
  • ویژه‌نامه ردای بهشتی، مرکز خدمات حوزه علمیه قم، ۱۳۹۵ش، مقاله «تاریخچه لباس روحانیت».
  • طباطبایی، سید محمدحسین، سنن النبی، قم، مؤسسه نشر اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. ۱۴۱۶ق.
  • مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، تهران، نشر ناشر، ۱۳۶۲ش.
  • نظر مراجع درباره استفاده از عبا در نماز، پایگاه خبری و تحلیلی شهدای ایران، تاریخ انتشار: ۱ مهر ۱۳۹۳ش.
  • استحباب بستن تحت الحنک، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۳۹۹ش.