باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حزب وحدت اسلامی افغانستان

حزب وحدت اسلامی افغانستان از احزاب مشهور شیعه در افغانستان که اعضای آن در دولت و پارلمان این کشور حضور دارند. حزب وحدت در سال ۱۳۶۸ش از اتحاد بیشتر احزاب شیعه در بامیان به وجود آمد. مهمترین هدف از تشکیل این حزب، تشکیل سازمان سیاسی متمرکز برای نمایندگی شیعیان در داخل و خارج افغانستان اعلام شده است. در زمان سقوط دولت نجیب‌الله در کابل در سال ۱۳۷۱ش، این گروه به رهبری عبدالعلی مزاری، یکی از طرف‌های اصلی جهاد و سیاست در افغانستان بود که اهداف خود را عدالت اجتماعی و به دست آوردن حقوق شیعیان و هزاره‌ها اعلام کرده بودند. به باور فعالان سیاسی و اجتماعی، حزب وحدت توانست همبستگی و مشارکت سیاسی شیعیان افغانستان را در داخل و خارج از کشور و همچنین فعالیت‌های فرهنگی و نظامی آنان را به نحو چشمگیری افزایش دهد. پس از سقوط طالبان، حزب وحدت دچار انشعاب شد. افراد برجسته حزب وحدت عبارتند از: عبدالعلی مزاری، سرور دانش، یکی از معاونان رئیس جمهور افغانستان از سال ۱۳۹۳ش، محمد محقق، یکی از معاونان ریاست اجرایی افغانستان (۱۳۹۸-۱۳۹۳ش)، و محمدکریم خلیلی، دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی.

حزب وحدت اسلامی افغانستان
دبیرکل محمد کریم خلیلی
شعار عدالت اجتماعی
بنیانگذاری ۱۳۶۸ش
انشعاب حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان
دین شیعه
کشور پرچم افغانستان.png افغانستان
وبگاه
http://www.wahdat.net

محتویات

روند تشکیل

 
عبدالعلی مزاری، اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی

اولین تلاش‌ها برای تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان، در خرداد (جَوزا) ۱۳۶۷ش، پس از آن شکل گرفت که سازمان نصر و پاسداران جهاد اسلامی، دو گروه شیعه مهم و رقیب، پس از چند سال درگیری با یکدیگر صلح کرده و تصمیم به اتحاد گرفتند.[۱] جلسات گفتگو در شهرهای لعل، بهسود، جاغوری و بامیان برگزار شد و گروه‌های دیگری نیز از آن استقبال کردند.[۲] سرانجام در اجلاس مسئولان و فرماندهان جهادی گروه‌های شیعه در بامیان در تابستان ۱۳۶۸ش تصمیم به تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان گرفته شد.[۳] قرار بود این جلسه در ۲۲ خرداد برگزار شود که با فوت امام خمینی و اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در هزارستان، در ۲۵ تیر (سرطان) شروع شد.[۴]

هفت گروه جهادی در گردهمایی مذکور حاضر بودند: سازمان نصر، پاسداران جهاد اسلامی، حرکت اسلامی، جبهه متحد انقلاب اسلامی، سازمان نهضت اسلامی، سازمان نیروی اسلامی و حزب دعوت اسلامی.[۵] در پایان این گردهمایی، قطعنامه ۲۰ ماده‌ای به نام میثاق وحدت نوشته شد که همگان آن را امضا کرده و برای پایبندی به آن به قران سوگند یاد کردند.[۶] دو گروه شورای انقلابی اتفاق اسلامی و حزب الله افغانستان نیز پس از مدتی به این حزب پیوستند، ولی آصف محسنی از انحلال حزب خود (حرکت اسلامی) و ادغام در حزب وحدت اسلامی خودداری کرد.[۷]

اولین کنگره حزب وحدت در بامیان در تیر ۱۳۷۰ش برگزار شد که عبدالعلی مزاری به عنوان دبیرکل انتخاب گردید.[۸] تا پیش از تشکیل حزب وحدت، تعدادی از گروه‌های شیعه، اتحادها و ائتلاف‌های کوتاه‌مدت و گذرا در افغانستان ایجاد کردند که آخرین آن، شورای ائتلاف اسلامی یا ائتلاف هشت‌گانه بود.[۹]

دلایل و انگیزه‌ها

دلایل و انگیزه‌های مختلفی برای تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان بیان شده است؛ از جمله اینکه درگیری‌های گروه‌های شیعه در نیمه اول دهه ۱۳۶۰ش،‌ باعث بیزاری و دوری مردم از این احزاب شد و خسارت‌ها و هزینه‌های بسیاری برای آنان داشت.[۱۰] برخی نیز معتقدند این اختلافات و فراوانی احزاب شیعه، کم‌شدن اعتبار و جایگاه آنان را نزد کشورها، سازمان ملل و احزاب سنی در پی داشت.[۱۱] همچنین برخی دیگر معتقدند فشارها از سوی حکومت ایران عامل دیگری برای اتحاد احزاب شیعه بوده است؛ چنانکه دولت پاکستان و دولت‌های غربی نیز بر گروه‌های سنی مستقر در پیشاور فشار آوردند تا به انسجام دست یابند.[۱۲]

در بیانیه میثاق وحدت، به برخی از انگیزه‌های تشکیل حزب وحدت اسلامی اشاره شده است:[۱۳]

  • اقدام فوری برای رفع تشنج‌های موجود و جلوگیری از تشنج‌های احتمالی و تأمین آزادی و امنیت مردم
  • بسیج کلیه نیروهای نظامی در خطوط مقدم جبهه‌ها به منظور تسریع سقوط دولت کابل
  • جذب نیروهای سالم و متعهد شیعه بیرون از اتحاد
  • تلاش در جهت وحدت با تمام گروه‌های اهل سنت

اهداف

حزب وحدت اسلامی افغانستان با هدف تشکیل یک سازمان سیاسی منسجم و متمرکز شکل گرفت تا همگی احزاب شیعه افغانستان را شامل شود و بتواند نماینده واقعی شیعیان در داخل و خارج افغانستان باشد.[۱۴] در قطعنامه میثاق وحدت، چند ماده از ۲۰ ماده آن به اهداف تشکیل حزب وحدت اختصاص داشت؛ از جمله:[۱۵]

  • تداوم و تشدید مبارزه برای ایجاد حکومت اسلامی
  • مبارزه جدی با افکار الحادی و غیراسلامی
  • تلاش در جهت تأمین عدالت اجتماعی و رسمیت مذهب شیعه جعفری
  • کوشش در جهت حفظ استقلال و تمامیت ارضی و همبستگی ملی افغانستان و مبارزه با فرقه‌گرایی و تجزیه‌طلبی
  • سعی در جهت بازسازی و عمران کشور و ایجاد زمینه رشد علمی و فکری
  • سپردن امور به نیروها و عناصر صالح و موثر و کاردان
 
محمدکریم خلیلی، دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی

محورهای اساس‌نامه

اساسنامه حزب وحدت اسلامی افغانستان پس از سقوط طالبان و ایجاد نظام سیاسی جدید در سال ۱۳۸۱ش تدوین شد و بر اساس آن موارد زیر به عنوان اصول مورد قبول این حزب اعلام شد:[۱۶]

  • ضرورت حضور اسلام در قانون و حکومت
  • برتری دموکراسی بر سایر روش‌های سیاسی
  • اولویت عدالت اجتماعی و نفی هر گونه تبعیض
  • پذیرش اعلامیه جهانی حقوق بشر
  • تأیید مشروط حضور نیروهای خارجی در افغانستان
  • حمایت از اقتصاد بازار

جایگاه و فعالیت‌ها

حزب وحدت اسلامی افغانستان که در سال ۱۳۶۸ش تأسیس شده بود، تنها سه سال پس از آن توانست بر تمام مناطق مرکزی افغانستان و دیگر نواحی شیعه و هزاره‌نشین تسلط یابد. این حزب همچنین اعتباری بین‌المللی یافته بود؛[۱۷] برای نمونه دفاتر نمایندگی حزب وحدت در آلمان، اتریش و دانمارک راه‌اندازی شد.[۱۸]

سیاسی

 
عبدالعلی مزاری و تعدادی از اعضای شورای مرکزی و نیروهای حزب وحدت اسلامی در کابل، ۱۳۷۱ش

حزب وحدت از زمان تاسیس خود، در نظام سیاسی افغانستان و دولت آن حضور داشته است. در زمان تشکیل دولت موقت مجاهدین در پیشاور (۱۳۷۰ش/۱۹۸۹م)، احزاب سُنی مقیم پاکستان از حزب وحدت دعوت کردند تا در این دولت حضور یابد.[۱۹] حزب وحدت همچنین در ابتدای دولت مجاهدین در کابل (۱۳۷۵-۱۳۷۱ش) حضور داشت،[۲۰] اما پس از چندی به مخالفت با آن برخاست؛ دلیل اصلی این تقابل، نادیده گرفتن حقوق شیعیان و هزاره‌ها توسط دولت ربانی دانسته شده است.[۲۱] حزب وحدت در این زمان به یکی از سه نیروی عمده در ترکیب قدرت سیاسی افغانستان تبدیل شده بود.[۲۲] در همین زمان، بین حزب وحدت با دیگر گروه شیعه یعنی حرکت اسلامی نیز رقابت و گاه درگیری وجود داشت.[۲۳]

در اولین انتخابات ریاست جمهوری افغانستان در ۱۳۸۳ش (۲۰۰۴م) محمد محقق، دبیرکل حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان توانست حدود ۱۲٪ آراء و رتبه سوم را به دست ‌آورد.[۲۴] حزب وحدت اسلامی در این دوره و دوره بعدی (۱۳۸۸ش) از حامد کرزی حمایت کرد و بر همین اساس، محمدکریم خلیلی از اعضای اصلی حزب وحدت به عنوان معاون دوم رئیس جمهور افغانستان منصوب شد.[۲۵] سَروَر دانش یکی دیگر از اعضای حزب وحدت نیز از سال ۱۳۹۳ش معاون دوم رییس جمهور افغانستان است.[۲۶]

در اولین انتخابات پارلمان افغانستان (۱۳۸۴ش)، از دو شاخه حزب وحدت ۱۶ نفر به مجلس راه یافتند.[۲۷]

از سوی فعالان سیاسی و گروه‌های مردمی انتقادات و اعتراضاتی به سران حزب وحدت وارد شده است؛[۲۸] برخی از این موارد عبارتند از: انحصارگرایی در قدرت،[۲۹] پیگیری منافع شخصی،[۳۰] سیاست‌بازی[۳۱] و عدم توجه به نیازهای شیعیان و دور شدن از آرمان‌های عبدالعلی مزاری.[۳۲]

انشعاب

اولین انشعاب و دودستگی در حزب وحدت زمانی رخ داد که در سال ۱۳۷۳ش پس از دومین انتخابات شورای مرکزی حزب وحدت، عبدالعلی مزاری دوباره به دبیرکلی انتخاب شد. پس از این محمد اکبری، رقیب وی، با اعضای هوادار خود از حزب وحدت جدا شد.[۳۳][یادداشت ۱] پس از سقوط حکومت طالبان نیز انشعاب دیگری رخ داد و محمد محقق، از سران حزب وحدت اسلامی افغانستان، با اضافه کردن کلمه «مردم» به حزب وحدت، رهبری حزب جدید خود را آغاز کرد: حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان.[۳۴]

فرهنگی و اجتماعی

به باور برخی نویسندگان و فعالان سیاسی افغانستان، حزب وحدت موجب مشارکت فعال هزاره‌ها و دیگر شیعیان در امور سیاسی شده و همبستگی جدی میان شیعیان و به‌خصوص هزاره‌ها ایجاد کرده است.[۳۵] تحقق عدالت اجتماعی و تأمین حق مشارکت سیاسی برای شیعیان، دو هدف اصلی حزب وحدت به رهبری مزاری بود.[۳۶] در سال ۱۳۷۵ش/۱۹۹۶م حزب وحدت در شهر بامیان، دانشگاه و چند مدرسه دخترانه تأسیس کرد[۳۷] و ده‌ها دانشجو برای تحصیل به دانشگاه‌های ایران، ترکیه و آذربایجان اعزام شدند.[۳۸] همچنین در شهر غزنی، شهرک جدیدی برای اسکان مهاجران داخلی و خارجی شیعه بنا شد.[۳۹]

روابط بین‌الملل

پس از برگزاری اولین کنگره حزب وحدت و انتخاب دبیرکل آن در سال ۱۳۷۰ش (۱۹۹۱م) این حزب به نشست‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی درباره افغانستان دعوت شد.[۴۰] همچنین نمایندگان حزب وحدت با دبیرکل سازمان ملل متحد در نیویورک گفتگوهای رسمی داشتند.[۴۱] دفاتر نمایندگی این گروه در امریکا و چند کشور اروپایی گشوده شد.[۴۲] پس از مدتی نیز، سمینارهای بین‌المللی در قضیه افغانستان از سوی حزب وحدت برگزار گردید.[۴۳]

در سال‌های اولیه فعالیت حزب وحدت بخصوص در دوران دولت مجاهدین و حضور این حزب در کابل، روابط آن با دولت ایران دچار فراز و نشیب‌های زیادی شد.[۴۴] در جریان مبارزه حزب وحدت با گروه طالبان، دولت ایران از این گروه حمایت کرد.[۴۵] همچنین پس از سقوط طالبان و مشارکت حزب وحدت در ساختار جدید، روابط شاخه‌های حزب وحدت اسلامی با دولت ایران دوستانه شد.[۴۶] حزب وحدت با سازمان‌های بین‌المللی و قدرت‌های موثر جهانی و منطقه‌ای نیز در ارتباط است.[۴۷]

نظامی

 
بازدید شهید مزاری از سربازان حزب وحدت اسلامی در کابل، ۱۳۷۲ش

تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان، به روند خارج کردن شهرها و روستاها از تسلط نیروهای دولتی افغانستان سرعت بخشید. نیروهای این حزب در تصرف شهر مزارشریف و ساقط کردن دولت کمونیستی سهم عمده‌ای داشته‌اند.[۴۸] اندکی پس از استقرار حکومت مجاهدین در کابل، حزب وحدت درگیر جنگ‌های پی‌درپی در برابر نیروهای دولت ربانی، احمدشاه مسعود، سیاف و حکمتیار شد.[۴۹][یادداشت ۲] قتل‌عام شیعیان در محله افشار در ۲۲بهمن/دلو ۱۳۷۱ش از هولناک‌ترین رویدادها خوانده شده است.[۵۰][یادداشت ۳]

حزب وحدت در مبارزه با طالبان نیز اتحاد شمال را با همراهی عبدالرشید دوستم و احمدشاه مسعود ایجاد کرد[۵۱] و نیروهای این حزب در عملیات سرنگونی حکومت طالبان (مهر/میزان ۱۳۸۱ش) شرکت داشته‌اند.[۵۲]

رهبران و افراد مشهور

  • عبدالعلی مزاری (۱۳۷۳-۱۳۲۶ش)
نوشتار اصلی: عبدالعلی مزاری

مزاری اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی افغانستان بود. او در حوزه علمیه قم به تحصیل پرداخت و در مبارزات انقلاب اسلامی ایران مشارکت داشت.[۵۳] او از سران سازمان نصر بود.[۵۴] فعالیت سیاسی مزاری در سه سال آخر زندگی او به عنوان دبیرکل حزب وحدت در کابل شدت گرفت. وی در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش توسط طالبان کشته شد.[۵۵]

  • محمدحسین صادقی (۱۳۱۸-۱۳۶۹ش) مشهور به صادقی نیلی، اولین فرمانده نیروهای نظامی حزب وحدت اسلامی بود. او تحصیلات حوزوی را در سنگ‌تخت و نجف گذراند.[۵۶] صادقی در ۱۳۵۸ش فرماندهی مجاهدین را برای آزادسازی مناطق دایکندی از تسلط دولت کمونیستی به عهده گرفت.[۵۷] او از مؤسسین گروه پاسداران جهاد اسلامی است که در حزب وحدت اسلامی ادغام شد و سپس به فرماندهی کل نیروهای این حزب انتخاب گردید.[۵۸] صادقی در پاییز ۱۳۶۹ش در نیلی ترور شد.[۵۹]
  • سَروَر دانش (زاده ۱۳۴۰ش) معاون اول حزب وحدت اسلامی و معاون دوم رییس جمهور افغانستان از سال ۱۳۹۶ش است. او تحصیلات حوزوی را در سنگ‌تخت، نجف، دمشق و قم طی کرد.[۶۰] وی مدتی به عنوان دبیر کمیسیون فرهنگی حزب وحدت فعالیت داشت[۶۱] و چند اثر شامل تألیف و ترجمه را به چاپ رسانده است.[۶۲] دانش مدتی در سازمان نصر فعال بود و همچنین مناصبی از جمله والی دایکندی (۱۳۸۳ش)، وزیر عدلیه (۱۳۸۳–۱۳۸۸ش)، و وزیر تحصیلات عالی (۱۳۸۸–۱۳۹۰ش) را به عهده داشته است.[۶۳]
  • محمد محقق (زاده ۱۳۳۴ش) دبیرکل حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان،[۶۴] و معاون دوم ریاست اجرایی دولت افغانستان است.[۶۵] محقق از فرماندهان مجاهدین و مسئول حزب وحدت در شمال افغانستان بود. او به عنوان وزیر داخله در دولت ربانی، کاندید ریاست جمهوری در اولین انتخابات افغانستان، وزیر برنامه‌ریزی در دولت حامد کرزی و نماینده کابل در پارلمان نیز فعالیت کرده است.[۶۶]
  • محمدکریم خلیلی (زاده ۱۳۲۹ش) دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی (از ۱۳۷۴ش) است.[۶۷] خلیلی عضو سازمان نصر بوده که در حزب وحدت ادغام شد.[۶۸] او ۱۰ سال به عنوان معاون دوم در دولت حامد کرزی فعالیت داشته است.[۶۹] وی اکنون (۱۳۹۸ش) رییس شورای عالی صلح افغانستان است.[۷۰]

همچنین قربان‌علی عرفانی (۱۳۲۳-۱۳۹۴ش)، یوسف واعظی (۱۳۲۴-۱۳۹۳ش)، مصطفی اعتمادی (۱۳۳۳-۱۳۹۳ش) و آیت‌الله صادقی پروانی (۱۳۱۲-۱۳۹۵ش) از دیگر افراد سرشناس حزب وحدت اسلامی هستند. سیدمصطفی کاظمی(۱۳۸۶-۱۳۴۲ش) و سیدابوالحسن فاضل(۱۳۷۷-۱۳۱۹ش) نیز چندین سال عضو شورای مرکزی حزب وحدت بودند.

ساختار

ساختار حزب از هفت بخش تشکیل شده است:

  1. کنگره
  2. رهبری
  3. شورای مرکزی
  4. هیئت اجرایی
  5. هیئت مراقبت و تفتیش
  6. هیئت مشورتی
  7. شوراهای محلی[۷۱]

کنگره حزب به عنوان بالاترین بخش تصمیم‌گیری هر چهار سال یک بار باید برگزار گردد. انتخاب رهبر، معاونان و اعضای شورای مرکزی، برعهده کنگره است. زمان مسئولیت رهبر حزب به عنوان بالاترین مقام اجرایی در فاصله بین دو کنگره بوده، و او بر تمام فعالیت‌ها و بخش‌های حزب نظارت دارد. هم‌چنین به استناد ماده ۲۴ اساس‌نامه، اجلاس شورای مرکزی حزب وحدت هر سال یک بار تحت ریاست رهبر برگزار شود.[۷۲]

نشریات

۱. میثاق وحدت[۷۳]

۲. هفته نامه وحدت (ایران_قم)

۳. خبرنامه پیک (ایران_قم)

۴. خبرنامه کمیسیون فرهنگی (ایران_مشهد)

۵. وحدت اسلامی (افغانستان_کابل)

۶. طلوع وحدت (پاکستان_کویته)

۷. پیام توحید (افغانستان_مزارشریف)

۸. کوثر (انجمن اسلامی خواهران_ولایت_بلخ)

۹. بشارت (پاکستان_پیشاور)

۱۰. خبرنامه صبح (ایران_تهران)

۱۱.خبرنامه وحدت اسلامی (افغانستان_کابل)

۱۲. پیام وحدت (آلمان)

۱۳. الوحدةالاسلامیه (ایران_قم)

۱۴. نداءالوحدة (لبنان_بیروت)

۱۵. نامه خبری وحدت (بریتانیا_لندن)[۷۴]

پانویس

  1. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  2. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  3. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  4. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  5. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  6. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  7. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  8. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  9. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  10. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  11. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  12. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۰.
  13. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  14. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
  15. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  16. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶-۱۷۲.
  17. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۱.
  18. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۲.
  19. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  20. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۹.
  21. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  22. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۵۲.
  23. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  24. خبرگزاری فارس، «نگاهی آماری به ۳ دوره انتخابات ریاست جمهوری افغانستان پس از طالبان»
  25. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۹.
  26. سایت هفته نامه راه ابریشم، «پیوند سیاست و فرهنگ: مروری بر کارنامه سیاسی سرور دانش»
  27. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۹.
  28. خبرگزاری افق،«آینده سیاسی محمدکریم خلیلی؛ دو تفسیر و یک دیدگاه»
  29. سایت روزنامه صبح کابل، «از هم پاشیدگی احزاب جهادی؛ محمد سرور دانش از خلیلی انتقاد کرد»
  30. سایت هفته نامه راه ابریشم،««اجلاس سیاسی-مشورتی»؛ کودتای حزبی»
  31. سایت روزنامه صبح کابل، «از هم پاشیدگی احزاب جهادی؛ محمد سرور دانش از خلیلی انتقاد کرد»
  32. سایت روزنامه اطلاعات روز، «حزب وحدت اسلامی افغانستان بیست سال بعد از مرگ نخستین رهبرش»
  33. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
  34. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  35. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۹؛ بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۱.
  36. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  37. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  38. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۸.
  39. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  40. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  41. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  42. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  43. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  44. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  45. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  46. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  47. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۱.
  48. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶و۲۸۰.
  49. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  50. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  51. طنین، افغانستان در قرن بیستم، ۱۳۸۳ش، ص۴۹۳.
  52. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۹۰.
  53. زندگينامه رهبر شهيد استاد مزاری، نشریه سراج، ۱۳۷۴ش.
  54. زندگينامه رهبر شهيد استاد مزاری، نشریه سراج، ۱۳۷۴ش.
  55. دانشنامه ادب فارسی، ج۳، ص۹۳۹.
  56. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  57. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  58. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  59. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  60. سایت هفته نامه راه ابریشم، «پیوند سیاست و فرهنگ: مروری بر کارنامه سیاسی سرور دانش»
  61. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  62. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  63. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  64. سایت روزنامه افغانستان ما، «کنگره سراسری حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان برگزار شد»
  65. سایت خاورمیانه، «محمد محقق معاون دوم رئیس اجرایی وارد تهران شد»
  66. سایت شفقنا، «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(1)/محمد خان،محقق»
  67. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  68. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  69. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  70. طلوع نیوز،«رییس‌جمهور کریم خلیلی را به حیث رییس شورای عالی صلح گماشت»
  71. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.
  72. سایت روزنامه هشت صبح،«چشم‌انداز آینده حزب وحدت اسلامی پس از سه دهه فعالیت»
  73. دولت‌آبادی، شناسنامه احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، ص۲۵۱و۲۵۲.
  74. دولت‌آبادی، شناسنامه احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، ص۲۵۱و۲۵۲.
  1. محمداکبری پس از جدایی، به مخالفین حزب وحدت، یعنی حزب حرکت اسلامی، جمعیت اسلامی (برهان‌الدین ربانی) و احمدشاه مسعود پیوست.
  2. بین اردیبهشت/ثور ۱۳۷۱ش تا اسفند/حوت ۱۳۷۳ش، غرب کابل صحنه ۲۷ درگیری بود. حزب وحدت سعی کرد کنترل خود بر بخش‌هایی از کابل را حفظ کند و از جمعیت شیعه و هزاره کابل حراست نماید.(موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶)
  3. در محله افشار در غرب کابل، صدها تن از ساکنان شیعه و هزاره به دستور مستقیم ربانی و فرمانده‌اش مسعود و همراهی سیاف قتل‌عام شدند.

منابع