باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حدیث افتراق، حدیث منسوب به پیامبر اکرم(ص) درباره انشعاب امت اسلامی به بیش از هفتاد فرقه. بنابر این حدیث، امت اسلامی پس از پیامبر اکرم(ص) همانند امت‌های پیشین، به بیش از هفتاد فرقه منشعب می‌شود که تنها یک فرقه از آنها (فرقه ناجیه) رستگار می‌گردد. حدیث افتراق و مسائل پیرامونی آن، انعکاس وسیعی در مباحث کلامی، دانش فرقه‌شناسی و کشمکش‌های فرقه‌ای داشته است.

حدیث افتراق
اطلاعات روایت
موضوع: انشعاب امت اسلامی
صادره از: پیامبر اسلام (ص)
اعتبار سند: ادعای تواتر
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظله.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

محتویات

مضمون و شرح حدیث

حدیث افتراق / حدیث تفرقه،[۱] به شکل‌های مختلفی در منابع شیعه و سنی با مضمون مشترک از پیامبر(ص) روایت شده است: «مجوس بر هفتاد فرقه تقسیم شد، یهودیت بر هفتاد و یک فرقه تقسیم شد و مسیحیت بر هفتاد و دو فرقه تقسیم شد و امت من بر هفتاد و سه فرقه تقسیم می شود و تنها یکی از این فرقه‌ها، فرقه ناجیه است.»[۲]
در گزارش‌های مختلف از این روایت، تعداد فرقه‌های اسلامی گاهی هفتاد و سه فرقه،[۳]گاهی هفتاد و دو فرقه[۴] و گاهی هفتاد و یک فرقه[۵] ذکر شده که فقط یکی از آنها نجات یافته است.
در شرح حدیث افتراق آمده که گمراهی و هلاک شدن اکثر فرقه‌های اسلامی جز فرقه ناجیه، ناظر به آن دسته از اختلافات اعتقادی است که به تکفیر و دشمنی علیه یکدیگر می‌انجامد و مربوط به اختلافات فقهی فقیهان که همگی با رجوع به قرآن و سنت معذور و اهل‌ِنجات هستند نمی‌باشد.[۶] برخی از شارحان نیز احتمال داده‌اند این حدیث، شامل اختلافاتِ دنیایی مسلمانان در مال و جان و حکومت که به دشمنی و فرقه فرقه شدن می‌انجامد نیز بشود.[۷]
در برخی از منابع روایی نیز این روایت به شکل کاملا متفاوتی گزارش شده و تمام فرقه‌های اسلامی به جز زندیقان، نجات‌یافته معرفی شده‌اند: «امت من هفتاد و اندی فرقه می‌شوند که همه بهشتی هستند، مگر زندیقان».[۸]

اعتبار حدیث

حدیث افتراق در کتب اربعه شیعه و صحیحین اهل سنّت گزارش نشده و فرقه‌پژوهانی چون نوبختی در فرق الشیعه و نیز ابوالحسن اشعری در مقالات الاسلامیین به آن اشاره و استناد نکرده‌اند و حتی فرقه‌شناسی نظیر ابن حزم اندلسی[۹] آن را غیرقابل احتجاج و ناصحیح دانسته‌است و به نظر ابن وزیر[۱۰] نیز بخش پایانی آن (همگی جز یک فرقه، جهنمی هستند) ساختگی است.[۱۱]
با این حال، برخی از کتاب‌های حدیثی شیعه[۱۲] و اهل سنت[۱۳] و برخی از ملل و نحل‌نویسان قدیم[۱۴] و جدید[۱۵] حدیث را نقل کرده‌ و پذیرفته‌اند و برخی از فرقه‌شناسان -همچون عبدالقاهر بن طاهر بغدادی،[۱۶] شهفور بن طاهر اسفراینی[۱۷] و ابن عبد الرحمن ملطى‏ شافعی[۱۸]- نیز کوشیده‌اند فِرَق اسلامی را بر اساس ۷۳فرقه،دسته‌بندی کنند. ازاین‌رو، برخی از محققان تصریح کرده‌اند حدیث افتراق، نه تنها مشهور و مستفیض[۱۹] بلکه متواتر[۲۰] یا نزدیک به متواتر[۲۱] است.[۲۲]

مقدسی بشاری نویسنده کتاب أحسن التقاسيم في معرفة الأقاليم، برخلاف نظر رایج، سند این روایت را صحیح‌تر از روایت مشهور می‌داند.[۲۳]

مصداق

نوشتار اصلی: فرقه ناجیه

شیخ صدوق در کتاب کمال الدین روایتی از پیامبر(ص) نقل می‌کند که هنگام اختلاف و فرقه‌فرقه شدن امت اسلامی، نجات یافتن و هدایت شدن، در گرو پیروی از امام علی(ع) و سایر امامان از نسل او است.[۲۴] چنانکه در کتب روایی شیعه و سنی، از پیامبر(ص) در حدیث ثقلین نقل شده که پیروی از قرآن و اهل بیت(ع)، مایه نجات و هدایت است.[۲۵] در همین راستا، در بحارالانوار از امام علی(ع) نقل شده که شیعیان و پیروانم اهلِ‌نجات هستند.[۲۶]
در منابع روایی اهل سنت نیز به نقل از پیامبر(ص) برای فرقه ناجیه خصوصیات و مصادیق مختلفی ذکر شده است: گاهی فرقه ناجیه را بر جماعت [۲۷] یا اکثریت[۲۸] تطبیق داده‌اند و گاهی نجات از هلاکت را در پیروی از خلفای راشدین دانسته‌اند.[۲۹]
جمال الدین رازی در کتاب تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، درصدد اثبات این مطلب است که امامیه مصداق فرقه ناجیه است و سایر فرق اهلِ‌ضلالت هستند.[۳۰] همچنین، علامه حلی در کتاب منهاج الکرامه فی معرفة الامامه با ذکر چند دلیل، اثبات می‌کند امامیه مصداق روشن فرقه ناجیه است.[۳۱]
جعفر بن منصور الیمن -از عالمان اسماعیلیه- در کتاب سرائر و اسرارالنطقاء[۳۲] و شهرستانی -از عالمان اهل سنت- در کتاب الملل و النحل[۳۳] ، با ذکر این حدیث، مذهب خود را فرقه ناجیه دانستند و سایر فِرَق اسلامی را هلاک شده نامیدند.
عبدالقاهر بن طاهر بغدادی،[۳۴] شهفور بن طاهر اسفراینی[۳۵] و ملطی شافعی[۳۶] نیز تمامی فرقه‌های اسلامی را در ۷۳عدد جمع کرده و همگی به جز اهل سنت را از فِرَق هلاک‌شده می‌دانند. شاطبی -از عالمان اهل سنت- با این که در کتاب الاعتصام می‌کوشد فِرَق اسلامی هلاک‌شده را در ۷۲عدد منحصر سازد[۳۷] اما در فرازی از این کتاب متذکر می‌شود انحصار فِرَق هلاک شده به این عدد، فاقد دلیل معتبر عقلی و نقلی است.[۳۸]
ابن حزم در کتاب فقهی المُحَلّی بالآثار، با استناد به این حدیث نبوی که «تفترق أمتى على بضع وسبعين فرقة أعظمهم فتنة على أمتى قوم يقيسون الامور ...»[۳۹] اهل قیاس در فقه را از فرقه‌های گمراه و هلاک‌شده می‌داند.[۴۰]

مطالعه بیشتر

  • آقانوری، علی، در آمدی بر شناخت مشهورترین آثار ملل و نحل، مجله طلوع، شماره۵، بهار ۱۳۸۲ش.
  • آقانوری، علی، حدیث افتراق امت، مجله هفت آسمان، شماره۱۸، تابستان ۱۳۸۲ش.
  • حسن مجتبی، حسین، فرقه ناجیه در کلام پیامبر اعظم(ص)، مجله کوثر معارف، شماره۸، تابستان ۱۳۸۸ش.
  • بقائی یمین، محمد، بررسی و نقد حدیث فرقه ناجیه، مجله مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، شماره۴۰، تابستان ۱۳۹۴ش.
  • قربانی، قدرت‌الله، کثرت‌گرایی نجات و مشکلات حدیث فرقه ناجیه، مجله الهیات، شماره۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. بقائی یمین، «بررسی و نقد حدیث فرقه ناجیه»، ۱۳۹۴ش.
  2. احمد بن حنبل، مسند، ۱۴۱۹ ق، ج۳، ص۱۴۵؛ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، دارالفكر، ج۲، ص۳۶۴؛ مجلسي، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۸ ، ص۴.
  3. حاكم نيشابوري، المستدرك على الصحيحين، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۸۱؛ ترمذي، سنن الترمذي، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۶؛ طبراني، المعجم الکبیر، مطبعةالامة، ج۱۸، ص۵۱؛ احمد بن حنبل، مسند، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۰۲.
  4. هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۶۰؛ طبراني، المعجم الکبیر، مطبعةالامة، ج۱۷، ص۱۳.
  5. داني، السنن الواردة في الفتن و غوائلها و الساعة و اشراطها، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۶۲۴.
  6. بغدادى، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ۱۴۰۸ق، ص۵-۸؛ شاطبی، الاعتصام، ۱۴۲۰ق، ص۴۴۲.
  7. شاطبی، الاعتصام، ۱۴۲۰ق، ص۴۶۰-۴۶۱.
  8. ديلمي، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۶۳.
  9. ابن حزم، الفِصَل فی‌الملل و الأهواء و النحل، ۱۴۰۵ق، ج ۳، ص ۲۹۲.
  10. ابن‌وزیر، العواصم و القواصم فى الذَّبِّ عن سنة ابی‌القاسم، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۷۰-۱۷۲
  11. دانشنامه جهان اسلام
  12. ابن‌بابویه، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص ۵۸۴-۵۸۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۱۳
  13. ابن‌حنبل، مسند، ۱۴۱۴ق، ج ۳، ص۵۶۹؛ ابن‌ابی‌عاصم، السنة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۷۵-۸۰؛ زیلعی، تخریج الاحادیث، ۱۴۱۴ق، ج ۱، ص۴۴۷-۴۵۰؛ متقی، کنزالعُمّال، ۱۴۱۹ق، ج ۱، ص ۲۰۹-۲۱۳؛ طبرانی، المعجم الکبیر، مطبعةالامة، ج۱۸، ص۵۱.
  14. بغدادى، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ۱۴۰۸ق، ص۵-۸.
  15. سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی،‏ ج۱، ص۲۵-۲۶.
  16. بغدادى، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ۱۴۰۸ق، ص۱۱-۲۱
  17. اسفراینی، التبصیر فی الدین، ۱۴۰۸ق، ص ۲۳-۲۵
  18. ملطی شافعی، التنبیه و الردّ، ۱۴۱۳ق، ص۱۲.
  19. سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی،‏ ج۱، ص۲۳؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۸۹.
  20. ابن طاووس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، ۱۴۲۰ق، ج ۱، ص ۲۸۷ و ج ۲، ص ۷۴ و ص۲۵۹؛ مناوی، فیض‌القدیر، ۱۳۹۱ق، ج ۲، ص۲۰
  21. الآمدی، الإحكام في أصول الأحكام، دارالكتب العلمية، ج۱، ص۲۱۹.
  22. دانشنامه جهان اسلام
  23. مقدسی بشاری، أحسن التقاسيم في معرفة الأقاليم، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۹.
  24. ابن بابويه، محمد بن علي، کمال الدین و تمام النعمه، موسسه النشر الاسلامی، [بی‌تا]، ص۲۵۷.
  25. ابن بابويه، کمال الدین و تمام النعمه، موسسه النشر الاسلامی، ص۶۶۲؛ احمد بن حنبل، فضائل الصحابه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۷۷۹.
  26. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۱۱.
  27. ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۳۰ق، ج۵، ص۱۲۸-۱۳۰.
  28. الآمدی، الإحكام في أصول الأحكام، المکتب الاسلامی، ج۱، ص۲۱۹.
  29. ابن ماجه، محمد بن يزيد، سنن ابن ماجه، المحقق: شعيب الأرنؤوط و دیگران، دار الرسالة العالمية، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۸-۲۹.
  30. رازی، تبصرةالعوام، ۱۳۶۴ش ص ۱۹۴-۱۹۹.
  31. حلی، منهاج الکرامه، ۱۳۷۹ش، ص۳۵-۱۱۱.
  32. الیَمن، سرائر و اسرارالنطقاء، ۱۴۰۴ق، ص۲۴۳.
  33. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹-۲۰.
  34. بغدادى، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ۱۴۰۸ق، ص۱۱-۲۱
  35. اسفراینی، التبصیر فی الدین، ۱۴۰۸ق، ص ۲۳-۲۵
  36. ملطی شافعی، التنبیه و الردّ، ۱۴۱۳ق، ص۱۲.
  37. شاطبی، الاعتصام، ۱۴۲۰ق، ص۴۷۲-۴۸۱.
  38. شاطبی، الاعتصام، ۱۴۲۰ق، ص۴۸۱.
  39. طبراني، المعجم الکبیر، مطبعةالامة، ج۱۷، ص۱۳.
  40. ابن حزم، المُحَلّی بالآثار، دارالجیل، ج ۱، ص ۶۲.

منابع

  • ابن ابی‌عاصم، احمد بن عمرو، السنة، چاپ باسم‌بن فیصل جوابره، ریاض ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
  • ابن حنبل، احمد، مسند، تحقيق: ابوالمعاطي نوري، چاپ عالم الكتب، بیروت، ۱۴۱۹ق.
  • ابن حنبل،احمدبن محمد، فضائل الصحابه، تحقیق محمد عباس وصی الله، بیروت، مؤسسه الرساله،۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • ابن ماجه، محمد بن يزيد، سنن ابن ماجه، تحقيق: محمدفؤاد عبدالباقي، چاپ دارالفكر، [بی‌تا]، بيروت.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، کتاب الخصال، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش.
  • ابن‌حزم، ابومحمد، الفِصَل فی‌الملل و الأهواء و النحل، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
  • ابن‌حزم، ابومحمد، المُحَلّی بالآثار، تحقیق: احمد شاکر، چاپ دارالجیل، بیروت، [بی‌تا].
  • ابن‌طاووس، سید علی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
  • ابن‌مرتضی، احمد بن یحیی، کتاب طبقات المعتزلة، چاپ سوزانا دیوالد ویلتسر، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸.
  • ابن‌وزیر، محمد بن ابراهیم، العواصم و القواصم فی الذَّبِّ عن سنة ابی‌القاسم، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۴.
  • ابوالمعالی، محمدبن عبیداللّه، بیان‌الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش‌پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ش.
  • اسفراینی، شهفوربن طاهر، التبصیر فی‌الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن‌الفرق الهالکین، چاپ محمد زاهد کوثری، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
  • الآمدی، علی بن محمد، الإحكام في أصول الأحكام، المکتب الاسلامی، دارالكتب العلمية، [بی‌تا].
  • الیَمن، جعفرابن منصور، سرائر و اسرارالنطقاء، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۴۰۴.
  • آقانوری، علی، «حدیث افتراق امت: نقل‌ها و پیامدها»، هفت آسمان،ش ۱۸ (تابستان ۱۳۸۲).
  • بدوی، عبدالرحمان، مذاهب الاسلامیین، ج ۱، بیروت ۱۹۸۳.
  • بغدادی، ابى منصور عبدالقاهر، الفرق بین‌الفرق، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، بی‌تا.
  • بغدادى، ابى منصور عبدالقاهر، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، بیروت، دار الجيل- دار الآفاق‏، ۱۴۰۸ق.
  • ترمذي، محمد بن عیسی، سنن الترمذي، چاپ دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • رازی، جمال الدین، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر، ۱۳۶۴ش.
  • حاكم نيشابوري، محمد بن عبدالله، المستدرك على الصحيحين، تحقيق: مصطفى عبدالقادر عطا، چاپ دارالكتب العلميه، بيروت،، ۱۴۱۱ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، منهاج الکرامه فی معرفه الامامه، موسسه عاشورا، ۱۳۷۹ش.
  • داني، ابوعمرو عثمان بن سعيد، السنن الواردة في الفتن و غوائلها و الساعة و اشراطها، تحقيق: ضاءالله بن محمد ادريس مباركفوري، چاپ دارالعاصمة، رياض، ۱۴۱۶ق.
  • زیلعی، عبداللّه‌ بن یوسف، تخریج الاحادیث و الآثار الواقعة فی تفسیرالکشاف للزمخشری، چاپ سلطان‌بن فهد طبیشی، (ریاض) ۱۴۱۴.
  • سبحانی، جعفر، بحوث فی‌الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی،‏ [بی‌تا].
  • شاطبی، ابراهیم‌بن موسی، الاعتصام، چاپ دار المعرفه، بیروت ۱۴۲۰ق.
  • شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل و النحل، چاپ الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
  • صفری، نعمت‌اللّه، «راهنمای مطالعات فرقه‌شناسی اسلامی»، هفت آسمان، سال ۳،ش ۹ و ۱۰ (بهار و تابستان ۱۳۸۰).
  • طبرانی، سلیمان‌بن احمد، المعجم‌الکبیر، چاپ حمدی عبدالمجید سلفی، ج ۱۸، بغداد: مطبعةالامة، بی‌تا.
  • طبراني، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، چاپ داراحیاء التراث العربی، بيروت، ۱۴۰۴ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، الرسائل العشر، رساله :۶ الکتاب المفصح فی امامة امیرالمؤمنین و الائمة علیهم‌السلام، قم، ۱۴۰۳.
  • عجلونی، اسماعیل‌بن محمد، کشف الخفاء و مُزیل‌الالباس، چاپ احمد قلاش، حلب: مکتبةالتراث الاسلامی، بی‌تا.
  • عراقی، عثمان‌بن عبداللّه، الفرق المفترقة بین اهل الزیغ و الزندقة، چاپ یشار قوتلوآی، آنکارا ۱۹۶۱.
  • غزالی، محمدبن محمد، فیصل التفرقة بین‌الاسلام و الزندقة، چاپ ریاض مصطفی عبداللّه، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
  • فخررازی، محمدبن عمر، اعتقادات فرق‌المسلمین و المشرکین، چاپ محمد معتصم باللّه بغدادی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶.
  • قرضاوی، یوسف، «مبادئ أساسیة فکریة و عملیة فی‌التقریب بین‌المذاهب»، رسالة التقریب، دوره ۴،ش ۱۳ (رجب رمضان ۱۴۱۷).
  • متقی، علی بن حسام‌الدین، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ محمود عمر دمیاطی، بیروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸.
  • مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، چاپ مؤسسۀ الوفاء، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • مظفر، محمدحسین، دلائل الصدق، چاپ موسسه آل البیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
  • ملطی شافعی، محمدبن احمد، التنبیه والرد علی اهل الاهواء و البدع، چاپ مكتبة مدبولی، قاهره ۱۴۱۳ق.
  • مناوی، محمد عبدالرئوف، فیض‌القدیر : شرح الجامع الصغیر، (بیروت) ۱۳۹۱/۱۹۷۲.
  • ناشی، اکبر، مسائل الامامة و هوالکتاب الاول من کتابٍ فیه اصول النحل التی اختلف فیها اهل‌الصلاة، چاپ یوزف فان اس، بیروت: المعهد الآلمانی للابحاث الشرقیة، ۲۰۰۳.
  • هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، چاپ دارالمعارف، بیروت،۱۴۰۶ق.