مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده

طهارت

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از پاک)
پرش به: ناوبری، جستجو

طهارت، اصطلاحی فقهی و عنوانی عمومی است برای حالتی که با برخی افعال شرعی مثل وضو، غسل و تیمم پدید می‌آید و نیز چیزهایی که باعث از بین رفتن نجاسات می‌شوند و در فقه شیعه به آنها مُطَهِّرات یا پاک‌کننده‌ها می‌گویند.

طهارت از نجاست جزو شرایط صحیح بودن برخی از عبادات مثل نماز است.

طهارت ظاهری پاک بودن بدن و لباس از نجاسات است، طهارت باطنی پاکی و نورانیتی است که از طریق وضو، غسل یا تیمم حاصل می‌شود و طهارت اخلاقی به معنای خالی شدن روح از آلودگی‌های شرک و گناه است.

خزینه‌های حمام، وجود حوض کُر در خانه‌ها، ... نتیجه اهتمام مسلمانان به رعایت احکام طهارت است.

اهمیت طهارت در زندگی مسلمانان در کنار برداشت نادرست از احکام آن، گاه منجر به ایجاد بیماری وسواس نجس و پاکی به ویژه در بین زنان شده است.

معنا و اقسام طهارت

طهارت، زدودن و پاک کردن درون و برون، از آلودگی‌ها و خبائث است[۱] و از آن در دو علم فقه و اخلاق بحث می‌شود. طهارت فقهی دو نوع است: طهارت ظاهر از نجاسات و طهارت باطن، که با وضو، غسل یا تیمم حاصل می‌شود.

طهارت اخلاقی نیز به معنای زدودن ریشه‌های شرک و اخلاق ناپسند از درون و آراستن آن به توحید و صفات کمال انسانی است. نهایت طهارت اخلاقی به عصمت انسان منتهی می‌شود. خداوند در سوره احزاب، اهل بیت پیامبر را دارای این مرتبه از طهارت معرفی می‌کند. [۲]

اهمیت طهارت در قرآن و روایات

واژه «طُهر» و مشتقات آن ۳۱ بار در قرآن به کار رفته است. مسجد مکانی برای تطهیر روح معرفی شده و خداوند را دوستدار پاکان معرفی می‌کند. [۳]

همچنین قرآن پس از دستورهای لازم برای انجام غسل، وضو و تیمم می‌فرماید: خداوند نمی‌خواهد دشواری برای شما ایجاد کند، بلکه می‌خواهد شما را پاکیزه سازد. [۴]

خدای متعال در سوره شمس پس از چندین سوگند عظیم، می‌فرماید: «به تحقیق رستگار شد آن کس که این نفس را پاکیزه نمود و جان خود را پاک ساخت و بی‌بهره گشت آنکه آن را آلوده نمود». این همه تأکید گویای این حقیقت است که طهارت قلب به‌ مراتب از طهارت بدن مهم‌تر است.[۵]

در روایات نیز بیش از ۵۵۰۰ حدیث با موضوع طهارت وجود دارد که حاکی از اهمیت آن است. از آثار طهارت می‌توان به طول عمر [۶]، کفاره گناهان، اجر شهدا، [۷] نور قیامت،[۸] و وسعت رزق و روزی مادی و معنوی[۹] [۱۰] اشاره کرد.

طهارت فقهی

در احکام عملی اسلام طهارت از مسائل مهم و پردامنه است که معمولا در اولین بخش‌های رساله توضیح المسائل به آن پرداخته می‌شود و بر دو نوع است:

طهارت از نجاسات

در فقه اسلامی، پاکی لباس، بدن و یا محل سجده از انواع نجاسات جزو شرایط انجام دادن برخی عبادات مثل نماز(بجز نماز میت) و حج است. مساجد و حرم پیامبر(ص) و امامان نیز باید از هر گونه نجاست پاک باشند. چنان که خوردن چیزهایی که نجس هستند نیز حرام است. به این نوع از طهارت، طهارت از خَبَث گفته می‌شود.

در احکام اسلامی همه چیز پاک است به جز نجاسات ده‌گانه که عبارتند از:

  • بول یا ادرار
  • غائط یا مدفوع
  • مَنی
  • مُردار
  • خون
  • سگ
  • خوک
  • کافر
  • شراب
  • فقاع یا آبجو)
  • و آنچه در حالت مرطوب با این نجاسات تماس داشته است.

اگر چیز پاکی نجس شد توسط مُطَهِّرات می‌توان آن را پاک کرد. مطهرات عبارتند از:

  • آب
  • زمین
  • آفتاب
  • استحاله
  • انتقال
  • انقلاب
  • اسلام
  • تبعیت
  • برطرف شدن عین نجاست
  • استبراء حیوان نجاست خوار
  • غائب شدن مسلمان
  • خارج شدن خون متعارف از حیوان ذبح شده.

طهارت (وضو، غسل یا تیمم)

این طهارت که به طهارت از حَدَث نیز مشهور است حالتی روحانی و معنوی است که با انجام وضو، غسل یا تیمم به دست می‌آید و در انجام آن، قصد قربت لازم است.[۱۱] صحت نماز و طواف و در برخی موارد روزه، مشروط به این قسم از طهارت نیز می‌باشد و در کارهایی مانند قرائت یا همراه داشتن قرآن، دعا، نماز ميّت، زيارت اهل قبور، مسجد رفتن، خوابيدن،... مستحب و باعث فزونی ارزش و کمال آنهاست، لمس آیات قرآن و نام اهل بیت بدون آن نیز حرام است. این طهارت با ایجاد شدن حَدَث (خوابیدن، بیهوش شدن، خروج باد معده یا ادرار یا مدفوع، جنابت، حیض، استحاضه، نفاس و لمس بدن سرد شدۀ میّت) باطل شده و از بین می‌رود.

مربیان اخلاق یکی از ضروریات مورد توجه سالک را، دوام طهارت ظاهری[۱۲] می‌دانند[۱۳]و از نظر ایشان، شرط مهمّ تأثیر اذکار و ادعیه، طهارت انسان است[۱۴] تا آن‌جا که طهارت مکان ذکر را هم لازم می‌دانند.[۱۵]

طهارت اخلاقی

طهارت اخلاقی پاک کردن قلب و روح از شرک و آلودگیهای معنوی و بداخلاقی‌هاست و به گفته اساتید عرفان از مهمترین مسائلی است که انسان به هر صورت و سختی و رنج و مشقتی است باید به آن اقدام کرده و با پاک کردن درون، خود را از ننگ و عار نجاسات باطنی آزاد کند.[۱۶]

عارفان برای طهارت چهار مرتبه زیر را برشمرده‌اند:

  1. پاک ساختن بدن، از حَدَث و خَبَث.
  2. پاک نمودن اعضا و جوارح از معاصی و گناهان.
  3. پاک نمودن نفس، از اخلاق ذمیمه و ملکات رذیله.
  4. پاک ساختن خانه دل از آنچه غیر از خدا است، که خود چهار مرتبه دارد:
    1. طهارت ذهن
    2. طهارت عقل
    3. طهارت قلب
    4. طهارت سرّ[۱۷].

پانویس

  1. فرهنگ سیاح، ج۲، ص۹۸۰.
  2. إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِب عَنكمُ الرِّجْس أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطهِّرَكمْ تَطهِيراً احزاب/33
  3. «فیهِ رِجالٌ یحِبُّونَ أَنْ یتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ یحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ» در آن (مسجد) مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه و طاهر باشند و خدا پاکیزگان را دوست دارد سوره توبه، آیه ۱۰۸.
  4. «ما یریدُاللَّهُ لِیجْعَلَ عَلَیکمْ مِنْ حَرَجٍ وَلکنْ یریدُ لِیطَهِّرَکمْ» سوره مائده(۵)، آیه ۶.
  5. ملکی تبریزی، میرزا جواد آقا؛ أسرار الصلاة، پیشین، ص۱۱
  6. رسول خدا(ص) در نصایح خود به انس بن مالک فرمود: یا أَنَسُ أَکثِرْ مِنَ الطَّهُورِ یزیدُاللَّهُ فی عُمْرِک... وسائل الشیعه، ج۱، ص۲۶۹.‌ای انس! بسیار طاهر و پاکیزه باش خداوند عمرت را طولانی می‌کند.
  7. رسول اکرم(ص): «إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکونَ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ عَلی طَهارَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّک تَکونُ إِذا مِتَّ عَلی طَهارَةٍ شَهیداً... امالی، شیخ مفید، مترجم استاد ولی، ص۷۴، آستان قدس. چنان که پیشتر از قول امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام نقل شد. اگر می‌توانی در طول شبانه‌روز با وضو و طاهر باشی، این کار را بکن؛ زیرا اگر با وضو بمیری، شهید محسوب می‌شوی».
  8. رسول اکرم(ص): «یحْشُرُاللَّهُ عَزَّوَجَلَّ أُمَّتی یوْمَ الْقِیامَةِ بَینَ الْأُمَمِ غُرّاً مُحَجَّلینَ مِنْ آثارِ الْوُضُوءِ. دعائم الاسلام، نعمان بن محمد، ج۱، ص۱۰۰، آل البیت. خداوند امت مرا در قیامت در حالی محشور می‌کند که بین امت‌های دیگر همچون نور می‌درخشند و این از آثار وضو (و طهارت و پاکیزگی) آن‌هاست».
  9. حسن‌زاده حسن، تعلیقات بر آغاز و انجام (تالیف خواجه نصیر الدین طوسی ره)، وزارت ارشاد، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۷۴، ص۱۸۴
  10. حسن زاده آملی، حسن؛ نور علی نور، انتشارات تشیع، چاپ ششم، ۱۳۷۶، ص۱۵۲- ۱۵۴
  11. کلیات فقه اسلامی، علیرضا علی نوری، ص۸۸.
  12. یعنی همواره با وضو باشد و غسل واجب را تاخیر نیفکند
  13. سید بحر العلوم؛ رساله سیر و سلوک (تحفة الملوک)، انتشارات علامه طباطبایی،چاپ چهارم، ۱۴۱۸ ق، ص۵۲ ‌
  14. حسن زاده آملی، حسن؛ نور علی نور، انتشارات تشیع، چاپ ششم، ۱۳۷۶، ص۶۲
  15. سید بحر العلوم، پیشین، ص۱۶۱ ‌
  16. امام خمینی در زمینه لزوم تطهیر درون می‌گوید: تطهیر قلوب از قذرات معنویه و کثافات خلقیه، از مهمات است که انسان باید با هر عده و عده‌ای که شده، و به هر ریاضت و مجاهده‌ای است به آن قیام کند و خود را از ننگ و عار آن خلاص نماید. سرالصلوة، امام خمینی، ص۳۷، مرکز نشر آثار امام خمینی.
  17. حسن زاده آملی، حسن؛ نور علی نور، پیشین، ص۱۵۲- ۱۵۴

منابع

  • فرهنگ سیاح
  • کلیات فقه اسلامی، علیرضا علی نوری،
  • سید بحر العلوم؛ رساله سیر و سلوک (تحفة الملوک)، انتشارات علامه طباطبایی،چاپ چهارم، ۱۴۱۸ق
  • حسن زاده آملی، حسن؛ نور علی نور، انتشارات تشیع، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش
  • سرالصلوة، امام خمینی، ص۳۷، مرکز نشر آثار امام خمینی.
  • امالی، شیخ مفید، مترجم استاد ولی، ص۷۴، آستان قدس.
  • دعائم الاسلام، نعمان بن محمد، آل البیت.
  • حسن‌زاده حسن، تعلیقات بر آغاز و انجام (تالیف خواجه نصیر الدین طوسی ره)، وزارت ارشاد، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۷۴ش.