نهج البیان عن کشف معانی القرآن (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نهج البیان عن کشف معانی القرآن
تفسیر نهج البیان.gif
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیبانی
موضوع: تفسیر قرآن
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: بنیاد دایرة المعارف اسلامی
تاریخ نشر: ۱۴۱۳ق

نَهْجُ البَیان عَنْ کَشْفِ مَعانِی القُرْآن تفسیر قرآن به زبان عربی اثر محمد بن حسن شیبانی دانشمند شیعی قرن هفتم هجری است. روش مفسر در این تفسیر روایی بوده و مبنا را بر اختصار و اقتصار گذاشته است. در انتساب این تفسیر به شیبانی اختلاف بوده؛ اما با این حال از منابع مهم شیعه مانند تفسیر البرهان سید هاشم بحرانی و نیز تفسیر المیزان در نقل روایت بوده است.

انتساب کتاب

در انتساب کتاب به اینکه مفسر آن شیعه بوده، شک و تردید شده است. آقا بزرگ در الذریعه می‌نویسد:

«این کتاب نهج البیان ظاهرا با الکشف و البیان ثعلبی اشتباه شده است و اینکه برخی از علما مانند محدث نوری در دارالسلام و مستدرک الوسائل و سید حسن صدر در تأسیس الشیعه او را محمد بن حسن شیبانی و استاد شیخ مفید دانسته‌اند دچار اشتباه شده‌اند[۱]

در مقدمه تفسیر نیز آمده است هرگاه شیبانی به صورت مطلق بیاید منظور همان محمد بن حسن شیبانی صاحب تفسیر نهج البیان است که متأخر از شیخ مفید بوده و از او در تفسیرش نقل می‌کند و او غیر از شیبانی است که از سید مرتضی در رساله محکم و متشابه نقل می‌کند.[۲]

انگیزه تألیف

مفسر در مقدمه تفسیر، این انگیزه را از دوران جوانی می‌گوید که در او وجود داشته تا بخشی از معانی، اسباب النزول و غریب قرآن را جمع‌آوری کند و در مباحث دوستانه با علما، او را تشویق به آن نمودند تا بدین ترتیب تحقیق آن را آغاز کرد. او اقوال بسیاری از مفسران را مطالعه کرده و مشاهده نموده که اختلاف فراوانی در آن‌ها وجود داشته و سبب تحیر افراد و تباین اقوال می‌گردد و نیز منشأ اختلاف تفسیر به رأی و نظر و مذهب خود بود، منتهی در نهایت آن را به صحابی یا تابعی نسبت می‌دادند. شیبانی تصمیم می‌گیرد تفسیری بنویسد که موارد اختلاف را کنار گذاشته و مطالبی که دارای فایده‌ای برای علماء و خوانندگان قرآن بود، انتخاب نموده و روایات اهل‌بیت را بر آن‌ها بیفزاید.[۳]

اهدای کتاب

علم تفسیر
تفسیرهای مهم

شیعی:

سنی:

گرایش‌های تفسیری
روش‌های تفسیری
شیوه‌های نگارش تفسیر
اصطلاحات علم تفسیر

مفسر، این اثر تفسیری کوتاه و مختصر را - که بر اساس ادب و آراء گذشتگان تدوین یافته - برای تقدیم به کتابخانه عظیم مدرسه مستنصریه بغداد در دوران خلافت المستنصر بالله عباسی (۶۴۰ - ۶۲۳) نگاشته است.[۴]

روش تفسیری

شیبانی در رویارویی با اقوال و آراء مختلف و متفاوت مفسران، آنچه را تقل کرده که اختلاف در آن کم باشد. در ضمن روایاتی از اهل بیت هم یاد کرده است. همچنین به ذکر جمله‌ای از ناسخ و منسوخ و پاره‌ای از عبادات شرعی و اسباب نزول و سخنان لغویان پرداخته است... وی بنا را بر اختصار گذارده و به تفسیر شماری از آیات نپرداخته و معتقد بوده که که معنای آن‌ها از ظاهرشان شناخته می‌شود.[۵]

منابع تفسیر

شیبانی از تفسیر تبیان سود جسته و از از شیخ طوسی به احترام یاد می‌کند. وی چندان از کلبی یاد می‌کند که گمان می‌رود تفسیرش را در اختیار داشته است. از شیخ مفید، جبائی، طبری، زجاج، فراء و ابوعبیده هم اقوالی را می‌آورد.[۶] او در منابع روایی از کافی، اختصاص، معانی الاخبار، علل الشرایع، تفسیر امام حسن عسکری(ع)، تفسیر قمی و عیون الاخبار نیز بهره برده است.

تلخیص و نسخ

تلخیص این تفسیر به نام مختصر نهج البیان از محمد بن علی النقی الشیبانی می‌باشد و دستنوشته‌هایی از آن موجود است.[۷][۸]
برخی از نسخ موجود در کتابخانه‌ها به این شرح است:

  • نسخه‌ای در کتابخانه دانشکده حقوق تهران
  • نسخه‌ای در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
  • نسخه دیگر در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
  • نسخه‌ای در دانشکده الهیات تهران
  • نسخه‌ای در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران
  • نسخه‌ای در کتابخانه مدرسه شهید مطهری
  • نسخه‌ای خطی در دانشکده ادبیات اصفهان
  • نسخه موجود در کتابخانه مرعشی نجفی در قم.[۹]

چاپ

حسین درگاهی کار تحقیق این تفسیر را با استفاده از برخی نسخ یاد شده انجام داده است و تاکنون فقط جلد اول این تفسیر که تا پایان سوره بقره می‌باشد توسط بنیاد دائرة المعارف اسلامی در تهران به سال ۱۴۱۳ق مطابق ۱۹۹۲ میلادی در چاپخانه سازمان نشر و چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به چاپ رسیده است.

پانویس

  1. تهرانی، الذریعه، ج۲۴، ص۴۱۵.
  2. شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ص۵.
  3. شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵و۶.
  4. شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ص۵و۶.
  5. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۷۷۶.
  6. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۷۷۶.
  7. شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ص۹.
  8. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۷۷۶.
  9. شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ص۹و۱۰.

منابع

  • شیبانی، محمد بن حسن، نهج البیان، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۴۱۳ق.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان - ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.