نقابت

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از نقابت سادات)
پرش به: ناوبری، جستجو

نِقابَت نهادی برای رسیدگی و سرپرستی امور سادات و یتیمان و تأمین نیازهای مالی و نیز حفظ احترام آنان بود. این نهاد همچنین اداره موقوفات و داوری در میان سادات را در دست داشت. نقابت در حکومت بنی‌عباس با انگیزه جلوگیری از نارضایتی طالبیان و تأیید جایگاه آنان ایجاد شد. نقیب، معمولا از افراد بانفوذ انتخاب می‌گردید. برخی از نقیبان در گسترش شیعه و مسائل سیاسی فعالیت می‌کردند. سید رضی، سید مرتضی و ابن طاووس از نقیبان مشهور هستند.

مفهوم‌شناسی

نَقیب به کسی می‌گفتند که پیوسته از اوضاع زندگی بستگان یا طایفه خود باخبر باشد و خبر بگیرد.[۱] نقیب و نقابت از نَقب گرفته شده است. نقب به معنای شکافتن، سوراخ کردن، راه گشودن و همچنین کاویدن عمق چیزها و گردش و جست‌وجوست.[۲]

وظایف

وظیفه اصلی نقیب، رسیدگی به امور اجتماعی، حقوقی و مالی سادات بود.[۳] نقیب عام اموری مانند اداره موقوفات، داوری، امور یتیمان و توزیع سهم سادات را انجام می‌داد.[۴] ثبت و نظارت نَسَب، تولد و فوت، ازدواج و اشتغال سادات را نقیبان خاص برعهده داشتند. هم‌چنین آنان وظیفه داشتند از بی‌احترامی دیگران به طالبیان و نیز از ارتکاب گناه و جرم و آزار دیگران از سوی سادات پیشگیری کنند.[۵]

روند تاریخی

نهاد نقابت در نیمه دوم قرن سوم قمری در تشکیلات حکومت بنی‌عباس با عنوان دیوان نقابت برای انجام امور سادات طالبی به وجود آمد.[۶] در ۲۵۰ق یحیی بن عمر، از نوادگان زید بن علی، علیه حکومت مستعین (۲۵۵-۲۴۸ق) قیام کرد و کشته شد.‌[۷] او از تأمین‌نشدن درخواست مالی خودش توسط مسئول مستمری بنی‌هاشم (طالبیان و بنی‌عباس) و رفتار تند وی ناراحت و خشمگین شده بود.[۸] یک‌سال بعد حسین‌بن احمد، برادرزاده یحیی به مستعین توصیه کرد مسئول طالبیان را فردی از خود آنان انتخاب کند. مستعین خود او را به عنوان نقیب طالبیان برگزید.[۹]

منصب نقابت سادات تا پایان دوره خلافت عباسی جزء مشاغل دیوانی ثابت دستگاه خلافت بود.[۱۰] نقابت در دوره آل بویه و سلجوقیان اهمیت بیشتری یافت و نیز به ساختار حکومت‌های ایرانی اضافه شد.[۱۱] هم‌چنین به سبب افزایش جمعیت علویان، نسب‌شناسی پیشرفت کرد و نَسّابه‌های (افراد نسب‌شناس) بسیاری فعالیت می‌کردند.[۱۲] پس از سقوط عباسیان به‌دست هلاکوخان، مقام نقابت و احترام سادات باقی ماند.[۱۳] در دولت ایلخانی، مراکزی بنام دارالسیادة نیز برای خدمت به سادات به‌وجود آمد که بیشتر کاربرد فرهنگی داشت.[۱۴]

در عصر صفویه با وجود نقابت، بخشی از وظایف آن به عهده مقام صدارت گذاشته شد. صدارت امور مذهبی و موقوفات را به‌عهده داشت و در زمان تیموریان به وجود آمده بود و منحصر به سادات بود.[۱۵] در امپراتوری عثمانی نیز به تقلید از سلجوقیان و ایلخانیان مقام نقابت وجود داشت و عنوان نقیب الاشراف به بالاترین مقام آن داده شد.[۱۶] تا اواخر قاجاریه اداره نقابت با عنوان «دار النقابة الشریفة» فعالیت گسترده داشت و گاهی به عنوان ابزار سیاسی یا اجتماعی شاهان قاجار استفاده می‌شد.[۱۷]

انگیزه و اهداف شکل‌گیری

کاهش نارضایتی علویان از بنی‌عباس که بتواند از درگیری آنان با حکومت بکاهد، از انگیزه‌های اصلی تشکیل نقابت بود.[۱۸] ماوردی معتقد است نهاد نقابت برای حفظ احترام سادات به وجود آمد.[۱۹] برخی دلایل دیگری را نیز مانند کاهش برخورد ناشی از ارتباط سادات با ماموران حکومتی و نیز، ایجاد اختلاف بین سادات به‌خاطر رقابت و فعالیت در مقام نقابت گفته‌اند.[۲۰]

شیوه انتخاب

در دیوان نقابت، دو نوع نقیب وجود داشت: عام و خاص.[۲۱] نقیب خاص توسط خلیفه یا سلطان انتخاب می‌گردید و به نقیب النقباء نیز مشهور بود.[۲۲] در حکومت آل‌بویه و سلجوقیان، تلاش می‌شد نقیب از میان سادات بانفوذ، محترم و دانا انتخاب گردد.[۲۳]

بیشتر وقت‌ها پسر ارشد نقیب جانشین او می‌شد.[۲۴] گاهی نیز فردی از نزدیکان او مانند برادر یا داماد انتخاب می‌گردید.[۲۵] در بعضی اوقات بر سر جانشینی و مقام نقابت درگیری بین سادات به‌وجود می‌آمد.[۲۶]

فعالیت‌ها

برخی از نقیبان در گسترش شیعه نیز سهم داشتند.[۲۷] سید رضی، سید مرتضی و ابن‌طاووس از این جمله‌اند.[۲۸] تعدادی از نقیبان، سادات حنفی یا شافعی مذهب بودند.[۲۹]

اضافه بر وظایف نقابت، مواردی نیز در متون تاریخی آمده که برخی کارهایی که توان و نفوذ افراد حکومتی، ناتوان از گشایش آن بوده، با کمک نقباء سادات انجام شده است. مواردی مانند درگیری‌ها به‌خصوص برخوردهای شیعه و سنی، بخاطر احترام دو طرف به سادات، به مصالحه و سازش انجامیده است.[۳۰] بعضی از نقیب‌ها در مسائل سیاسی نیز وارد می‌شدند. در جریان مشروطه، نقیب السادات، بالاترین مقام نقابت در قاجاریه، با مشروطه مخالفت می‌کرد.[۳۱]

مطالعه بیشتر

  • خالقی، محمدهادی، دیوان نقابت، تهران، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تابستان ۱۳۸۷ش.

پانویس

  1. ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۳۹۹ق، ج۵، ص۴۶۶-۴۶۵؛ خلیل، العین، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۸۰-۱۷۹؛ زمخشری، الکشاف عن حقائق التنزیل، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۱۵.
  2. ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۳۹۹ق، ج۵، ص۴۶۶-۴۶۵؛ خلیل، العین، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۸۰-۱۷۹؛ زمخشری، الکشاف عن حقائق التنزیل، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۱۵.
  3. الهی‌زاده، سیروسی، «کارکرد علم انساب در تبیین حیات اجتماعی طالبیان عهد سلجوقی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۱-۱۳۰.
  4. ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ص۱۲۳.
  5. ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ۱۲۲.
  6. فقیه‌بحرالعلوم، تاریخ نقبای مکه و مدینه، ۱۳۹۵ش، ص۱۴.
  7. طبری، تاریخ طبری، ج۹، ص۲۶۹-۲۶۶.
  8. طبری، تاریخ طبری، ج۹، ص۲۶۹-۲۶۶.
  9. حسینی، عمدة الطالب، ۱۳۸۰ق، ص۲۷۴.
  10. زیدان، تاریخ تمدن اسلامی، ج۱، ص۲۴۵.
  11. مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ۱۳۵۸ش، ص۷۶۵-۷۵۴.
  12. الهی‌زاده، سیروسی، «کارکرد علم انساب در تبیین حیات اجتماعی طالبیان عهد سلجوقی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۱-۱۳۰.
  13. کریمی، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷-۱۳۷.
  14. کریمی، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷-۱۳۷.
  15. جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۹۴.
  16. اوزون چارشلی، «نقیب الاشرافی در زمان عثمانی‌ها»،‌ ۱۳۷۶ش، ص۱۶۴-۱۵۱.
  17. طیبی، دشتکی‌نیا، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۳-۱۳۵.
  18. مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ۱۳۵۸ش، ص۷۶۵-۷۵۴.
  19. ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ۱۲۱.
  20. مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ۱۳۵۸ش، ص۷۶۵-۷۵۴.
  21. فقیه‌بحرالعلوم، تاریخ نقبای مکه و مدینه، ۱۳۹۵ش، ص۱۴.
  22. مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ۱۳۵۸ش، ص۷۶۵-۷۵۴.
  23. مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ۱۳۵۸ش، ص۷۶۵-۷۵۴.
  24. بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۷۰.
  25. بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۶۰۹.
  26. برای نمونه:بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ص۵۲۶؛ بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۵۰ش، ص۵۶.
  27. الهی‌زاده، سیروسی، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۲-۸۵.
  28. بیهقی، لباب الانساب، ص۱۹۸-۱۹۹؛ کلبرگ، کتابخانه ابن‌طاووس، ۱۳۷۱ش، ص۳۱-۳۲.
  29. الهی‌زاده، سیروسی، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۲-۸۵.
  30. برای نمونه:بیهقی، تاریخ بیهقی، ص۶۷۳-۶۷۴؛ روملو، احسن التواریخ روملو، ج۱۱، ص۴۸۵ و۷۸۰؛ حبیب السیر، ج۴، ص۱۰۶ و ۱۰۸.
  31. طیبی، دشتکی‌نیا، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۳-۱۳۵.

منابع

  • ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۳۹۹ق.
  • الهی‌زاده، محمدحسن، سیروسی، راضیه، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، نشریه شیعه شناسی، ش۳۲، زمستان۱۳۸۹ش.
  • الهی‌زاده، محمدحسن، سیروسی، راضیه، «کارکرد علم انساب در تبیین حیات اجتماعی طالبیان عهد سلجوقی»، نشریه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش۲۰، پاییز ۱۳۹۴ش.
  • اوزون چارشلی، اسماعیل حقی؛ «نقیب الاشرافی در زمان عثمانی‌ها»،‌ مترجم: محمدتقی امامی خویی؛ نشریه نامه پژوهش فرهنگی، ش۴، بهار ۱۳۷۶ش.
  • بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، چاپ علی اکبر فیاض، مشهد، ۱۳۵۰ش.
  • بیهقی، ظهیرالدین ابوالحسن، تاریخ بیهق، تهران، نشر فروغی، ۱۳۶۱ق.
  • بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب والاعقاب و الالقاب، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۵ش.
  • جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
  • حسینی (ابن عنبه)، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
  • خلیل بن احمد، العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۰۹ق.
  • خواندمیر، محمدبن غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۲ش.
  • روملو، حسن بیگ، احسن‌التواریخ، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه:علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۲ش.
  • طبری، ابی‌جعفر محمد،‌ تاریخ طبری،‌ هلند، لیدن، بریل، ۱۸۷۹م.
  • طیبی، سیدمحمد، دشتکی‌نیا، فرهاد، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ش۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
  • فقیه‌بحرالعلوم، محمدمهدی، تاریخ نقبای مکه و مدینه، تهران، سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۵ش.
  • کریمی، علیرضا، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال اول، ش ۱، بهار ۱۳۹۰ش.
  • کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ترجمه علی قرایی و رسول جعفریان، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، ۱۳۷۱ش.
  • ماوردی، ابوالحسن، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، بیروت، دارالفکر، ۱۹۹۶م(۱۳۷۵ش).
  • مدرسی طباطبائی، سیدحسین، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، نشریه آینده، ش۱۰، دی و اسفند ۱۳۵۸ش.