قاضی نعمان مغربی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از نعمان بن محمد)
پرش به: ناوبری، جستجو
قاضی نعمان مغربی

زادروز ۲۸۳ق.
زادگاه قیروان
درگذشت ۳۶۳ق. - مصر
شناخته‌شده برای عالم اسماعیلی
نقش‌های برجسته خدمت به چهار خلیفه اسماعیلی
دین اسلام
مذهب اسماعیلیه
منصب قاضی القضات
آثار دعائم الاسلام، اساس التأویل، تأویل دعائم الاسلام،....

نعمان بن محمد، معروف به قاضی نعمان (۲۸۳-۳۶۳ق)، بزرگ‌ترین فقیه اسماعیلیه. وی در دستگاه فاطمیان وظایفی چون قاضی القضات را بر عهده داشته است. قاضی از ابتدای دعوت فاطمیان همراه آنان بود و چهار خلیفه فاطمی را خدمت کرد.

از قاضی نعمان آثار فراوانی به جای مانده است که حاکی از احاطۀ علمی وی بر کلام و فقه امامیه است. دعائم الاسلام، اساس التأویل، المجالس و المسایرات از جمله تألیفات او می‌باشند.

برخی از عالمان اثناعشری همچون علامه مجلسی، وی را شیعه دوازده امامی دانسته‌اند، اما شواهد تاریخی و نیز آثار به جای مانده از قاضی نعمان بر اسماعیلی بودن وی دلالت دارند.

معرفی

نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حیون تمیمی با کنیه ابوحنیفه که ائمه اسماعیلی او را تنها با نامش «نعمان» می‌خواندند. نام او بیش از کنیه‌اش معروف بوده و این به جهت اجتناب از اشتباه گرفتن وی با ابوحنیفه، فقیه مذهب حنفی بوده است.[۱]

پدرش، ابوعبدالله محمد، در رجب سال ۳۵۱ق در ۱۰۴ سالگی درگذشت و ابوحنیفه بر او نماز گزارد و در باب سلم (یکی از ابواب قیروان) مدفون گشت.[۲]

تاریخ تولد وی نامشخص است. اما از میان اقوال می‌توان تولد وی را بین سال‌های ۲۸۳ تا ۲۹۰ق دانست.[یادداشت ۱] تولد و رشد وی در قیروان (تونس امروزی) بود.[۳] دربارۀ خانواده‌اش اطلاعات چندانی در دست نیست. برخی از نویسندگان اسماعیلی احتمال داده‌اند که پدرش نیز از داعیان اسماعیلی بوده باشد.[۴]

با چهار خلیفۀ فاطمی (مهدی، قائم، منصور و معز) هم‌عصر بود و بدانها خدمت کرد[۵] و در پایان جمادی‌الثانی سال ۳۶۳ قمری (۲۷ مارس ۹۷۴م) وفات یافت.[۶]

جایگاه علمی

از قاضی نعمان آثار فراوانی به جای مانده است که حاکی از احاطۀ علمی وی بر کلام و فقه امامیه است. آصف فیضی در مقدمه دعائم الاسلام دربارۀ او نوشته است: «قاضی نعمان دارای مواهبی متعدد بود؛ علم زیاد و معرفتی وسیع داشت، اهل تحقیق و جستجو و کثیرالتألیف بود».[۷] ابن خلکان نیز به نقل از کتاب اخبار قضاة مصر دربارۀ او چنین نوشته است:

قاضی نعمان بن محمد، در غایت فضیلت بود، اهل قرآن و عالم به معانی آن بود، از ابعاد فقه و اختلاف فقها آگاهی داشت. لغت، شعر قوی و تاریخ مردم را می‌شناخت. در همۀ اینها با درایت و انصاف بود. به بهترین وجه و زیباترین عبارت، هزاران صفحه دربارۀ اهل بیت تألیف کرد. کتابی نیکو در باب مناقب و مثالب نگاشت. همچنین ردیه‌هایی بر مخالفان دارد: بر ابوحنیفه، مالک، شافعی و ابن سریج ردیه دارد... [۸]

فعالیت‌های سیاسی اجتماعی

قاضی نعمان در دستگاه فاطمیان وظایف خطیری چون قاضی القضاتی را بر عهده داشته است. قاضی از ابتدای دعوت فاطمیان همراه آنان بود و چهار خلیفه فاطمی را خدمت کرد. تألیفات قاضی نعمان از عوامل مهم تحکیم پایه‌های حکومت فاطمی به شمار می‌روند.[۹] دربارۀ خدمات قاضی نعمان با استفاده از آنچه خودش در المجالس و المسایرات نقل کرده است، چنین گفته‌اند:

از سال ۳۱۳ تا ۳۲۲ق مؤلف مسئولیت رساندن اخبار را به عبیدالله و قائم عهده‌دار بوده است. احتمال دارد که این مسئولیت صرف خدمت یا مراقبتی بوده است.
از سال ۳۲۲ تا ۳۳۴ق در زمان خلیفۀ دوم فاطمی، القائم بامرالله، مؤلف همان مسئولیت رساندن اخبار را به خلیفه به عهده داشت و به استنساخ کتب برای اسماعیل فرزند قائم نیز می‌پرداخت.
از سال ۳۳۴ تا ۳۴۱ق هنگامی که اسماعیل خلیفۀ سوم فاطمی شد و لقب ابی طاهر المنصوربالله را بر خود نهاد، جایگاه مؤلف تا قضاوت ارتقا یافت. خود می‌گوید: «من اولین کسی بودم که منصب قضاوت را به من داد و نامم را بلند گردانید و مقامم را نکو داشت».
از سال ۳۳۴ تا ۳۳۷ق منصور او را قاضی شهر طرابلس کرد.
در سال ۳۴۱ق در عهد معز، خلیفۀ چهارم فاطمی، شوکت و عظمت نعمان افزایش یافت، چرا که نعمان قبل از خلافت وی با او ارتباط وثیقی داشت. «آنچه را می‌خواستم به عرض منصور بالله برسانم، ابتدا به معز لدین الله عرضه می‌کردم؛ اگر نظر او مساعد بود، انجام می‌دادم و آنچه را نمی‌پسندید ترک می‌کردم». همین پیروی مطلق از معزّ، راه را برای وصول نعمان به مراتب بالا در دولت فاطمی هموار کرد و او را از بزرگان اندیشۀ اسماعیلی قرار داد. قاضی از فرصت به دست آمده بهترین استفاده را برد و بسیاری از کتاب‌هایش را در این دوره منتشر کرد.
در سال ۳۶۲ق معزّ به مصر نقل مکان کرد و رکن مستحکم خلافت فاطمی شد. نعمان نیز همراه او به مصر رفت و معزّ با کمک‌های فکری او، پایه‌های حکومت را بر مبنایی اسلامی و شیعی استوار کرد و شهر قاهره را بنیان نهاد.[۱۰]

مذهب

مشهورترین قول دربارۀ مذهب قاضی نعمان آن است که وی در ابتدا مالکی بود، آن گاه به مذهب اسماعیلی گروید. با این حال، دربارۀ مذهب وی اقوال متعددی وجود دارد:

پیش از خلافت فاطمیان

مالکی: این قول را ابن خلکان مطرح کرده است و عده‌ای دیگر همچون علامه مجلسی، فرهاد دفتری و... به تبعیت از وی این قول را برگزیده‌اند.

اسماعیلی: بعضی از نویسندگان اسماعیلی، ادعا کرده‌اند که وی از همان ابتدا دارای مذهب اسماعیلی بوده، انتساب وی را به مذاهب دیگر بعید دانسته‌اند.

حنفی: ابن تغری بردی بر اساس استدلالی نادرست [یادداشت ۲]ادعا کرده است که او حنفی بوده است.

پس از ورود به حکومت فاطمیان

اسماعیلی: همۀ متون اسماعیلی قاضی نعمان را از علمای بزرگ خود دانسته، از او به بزرگی و عظمت یاد می‌کنند. همچنین برخی از بزرگان شیعۀ اثناعشریه مانند ابن شهر آشوب، مقدس اردبیلی و... و بسیاری از بزرگان اهل سنت مانند ذهبی، عسقلانی و... نیز همین نظر را پذیرفته‌اند.

دوازده‌امامی: برخی از علمای دوازده‌امامی، قاضی نعمان را شیعۀ اثناعشری دانسته‌اند. علامه مجلسی، سید بحرالعلوم، محدث نوری، مامقانی، شیخ عباس قمی و آقابزرگ تهرانی و... این قول را برگزیده‌اند.[۱۱]

آثار

یکی از جنبه‌های بسیار برجستۀ شخصیت قاضی نعمان، اهتمام او به نویسندگی است. او به دلیل تألیفات فراوان، در زمرۀ پرکارترین نویسندگان فاطمی قرار گرفته است.[۱۲] عارف تامر از آثار وی لیست ذیل را ارائه کرده است:

  1. دعائم الاسلام
  2. الایضاح
  3. مختصر الایضاح
  4. الاخبار
  5. الینبوع
  6. الاقتصار
  7. الاتفاق و الافتراق
  8. المقتصر
  9. العقیدة المنتخبة
  10. مختصر الآثار
  11. یوم و لیلة
  12. الطهارة
  13. کیفیة الصلوات
  14. منهاج الفرائض
  15. نهج السبیل إلی معرفة التأویل
  16. اساس التأویل
  17. تأویل دعائم الاسلام
  18. حدود المعرفة
  19. التوحید و الامامة
  20. اثبات الحقائق
  21. کتاب فی الإمامة
  22. القصیدة المختارة
  23. التعاقد و الانتقاد
  24. الدعاء
  25. الهمة فی آداب اتباع الأئمة
  26. الحلی و الشباب
  27. شرح الاخبار
  28. قصیدة ذات المنن
  29. قصیدة ذات المحن
  30. مناقب بنی هاشم
  31. المجالس و المسایرات
  32. افتتاح الدعوة
  33. تأویل الرؤیا
  34. مفاتیح النعمة
  35. تقویم الاحکام
  36. سیرة الائمة[۱۳]

پانویس

  1. قاضی نعمان، کتاب المجالس و المسایرات، ص۶
  2. ابن خلکان، ج۵، ص۴۱۶
  3. الزرکلی، ج۸، ص۴۱
  4. جوان آراسته، ص۴۹
  5. الزرکلی، ج۸، ص۴۱
  6. قاضی نعمان، کتاب المجالس و المسایرات، ص۷
  7. قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ص۱۱
  8. ابن خلکان، ج۵، ص۴۱۶
  9. جوان آراسته، ص۵۱
  10. جوان آراسته، ص۵۱ – ۵۲؛ نقل از: مقدمۀ شرح الاخبار، ج۱، ص۲۰ - ۲۳
  11. جوان آراسته، ص۵۹ – ۶۴
  12. جوان آراسته، ص۵۲
  13. عارف تامر، ج۲، ص۱۹۲
  1. قاضی نعمان، کتاب المجالس و المسایرات، ص۶؛ البته محمد کامل حسین، پس از ذکر احتمالات مختلف دربارۀ تاریخ تولد وی، سال ۲۵۹ق را ترجیح داده است. ن.ک: مقدمۀ الهمة فی آداب اتباع الائمه، ص۵؛ همین نویسنده در کتاب فی ادب مصر الفاطمیه، در ترجیح اقوال راجع به تولد قاضی نعمان بر یکدیگر تردید کرده، هیچ کدام را انتخاب نکرده است. ن.ک: فی ادب مصر الفاطمیه، ص۶۴
  2. استدلال وی آن است که مذهب غالب مغرب در آن دوران حنفی بوده است؛ در حالی که بر اساس تحقیق مذهب غالب در آنجا در آن دوران مالکی بوده است

منابع

  • ابن خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق: دکتر احسان عباس، بیروت: دارصادر، ۱۹۹۷م.
  • جوان آراسته، امیر، «قاضی نعمان و مذهب او»، در: هفت آسمان، شماره ۹و ۱۰، بهار و تابستان ۸۰
  • عارف تامر، تاریخ الاسماعیلیة، ریاض الریس للکتب و النشر، لندن – قبرس ۱۹۹۱
  • قاضی نعمان، دعائم الاسلام، تحقیق: آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره: دارالمعارف، ۱۹۶۳م
  • قاضی نعمان، کتاب المجالس و المسایرات، تحقیق: الحبیب الفقی، ابراهیم شبوح و محمد الیعلاوی، بیروت: دارالمنتظر، ۱۹۹۶م
  • الزرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت: دارالعلم للملایین، چاپ۱۵، ۲۰۰۲م.