مناظره امام رضا با ابوقرة

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آنچه که از مناظره امام رضا(ع) با ابوقرة موجود است در باب مسائلی چون کلام الهی و مُحدَث بودن آن، غیرقابل رؤیت بودن خدا، بی مکانی خدا، و به طور کلی راجع به بساطت ذات الهی و غیرقابل قیاس بودن صفات الهی با مخلوقات است.

متن مناظره

صفوان بن یحیى گوید: أبو قرّۀ [۱] محدّث رفیق شبرمه از من خواست ترتیب ملاقات او را با امام رضا علیه السّلام بدهم، من نیز اذن دخول گرفتم و آن حضرت اجازه فرمود، أبو قرّه داخل شد و از امام علیه السّلام مسائلى در حلال و حرام و فرائض و أحکام پرسید تا اینکه رسید به پرسشهاى توحیدى گفت: قربانت گردم، نحوۀ کلام خداوند با موسى را توضیح فرمایید؟

فرمود: خدا و رسول او داناترند که به چه زبانى با او سخن راند، به زبان سریانى یا عبرانى.

أبو قرّه با اشاره به زبان خود گفت: فقط از این زبان از شما سؤال مى‌کنم! :فرمود: سبحان اللّٰه از این طرز تفکّر! و پناه بر خدا در شباهت او به خلق، یا تکلّم حضرت حقّ همچون سخنرانان، و لیکن تبارک و تعالى هیچ چیزى مانند او نیست؛ نه گوینده و نه عمل‌کننده‌اى.

پرسید: پس چگونه بوده؟

نحوه تکلم خدا با انبیاء

فرمود: کلام آفریننده به مخلوق همچون کلام مخلوق با مخلوق نیست، و نه با حرکت لب و زبان، بلکه بدو مى‌فرماید: «بشو» ، و کلام حضرت حقّ با موسى بنا بر مشیّت او از امر و نهى بود بدون آنکه تردّدى در نفس پیش آید.

مُحدَث بودن کتب آسمانی

أبو قرّه پرسید: نظر شما در بارۀ کتب [آسمانى]چیست؟

فرمود: تورات و انجیل و زبور و فرقان و هر کتابى که نازل شده همه و همه کلام خداوند است که آنها را براى روشنایى و هدایت جهانیان نازل فرموده، و همه آنها محدث (پدیده) مى‌باشند، و آن غیر خود خداوند است، آنجا که فرماید: ...أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا ﴿١١٣﴾ (ترجمه: ...يا [اين كتاب‌] پندى تازه براى آنان بياورد.)[ طه– ١١٣] ، و نیز: مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ ﴿٢﴾ (ترجمه: هيچ پند تازه‌اى از پروردگارشان نيامد، مگر اينكه بازى‌كنان آن را شنيدند.)[ انبیاء– ٢] ، و خود خداوند سبب تمام کتابهایى مى‌باشد که نازل فرموده است.

أبو قرّه گفت: آیا آنها فنا و نابود نمى‌شوند؟

فرمود: اجماع مسلمین است که هر چه جز خدا نابود مى‌شود، و همه چیز جز خدا فعل او است، و تورات و انجیل و زبور و فرقان نیز فعل اویند، آیا نشنیده‌اى مردم مى‌گویند: «ربّ قرآن» و خود قرآن روز قیامت مى‌گوید: «یا ربّ، آن فلانى است-حال اینکه ربّ او را از خودش بهتر مى‌شناسد-روزش عطشان و شبش بیدار بود، شفاعت مرا در بارۀ او بپذیر» ، و همچنان است کار تورات و انجیل و زبور، و همه آنها محدُث (پدیده) و مخلوقند، محدِث (پدید آورنده) آنها کسى است که هیچ کس مانند او نیست، و مایه هدایت براى عاقلان است، پس کسى که مى‌پندارد پیوسته با او بوده‌اند در اصل مى‌گوید که خداوند نخست قدیم و یکتا نیست، و کلام پیوسته با او بوده و ابتدایى ندارد و معبود نیست.

بساطت ذات الهی

أبو قرّه گفت: ما روایت شده‌ایم که: «تمام آن کتب روز قیامت مى‌آیند در حالى که همه مردمان در زمین بلندى در صفى واحد در برابر ربّ العالمین ایستاده‌اند و نظاره مى‌کنند تا همه آن کتابها از صحنه قیامت مراجعت به حضرت حقّ کنند، زیرا آنها از خدا هستند و جزئى از او مى‌باشند، پس به سوى حضرت حقّ مى‌روند» .

امام رضا (ع) فرمود: این مانند عقیدۀ نصارى در بارۀ مسیح است که: او روح او است و جزئى از او مى‌باشد و در او باز مى‌گردد، و همین گونه مجوس در بارۀ آتش و خورشید معتقدند: آن دو جزئى از خدا بوده و در آن مراجعت مى‌کنند. پروردگار ما بسى برتر از آن است که جزء جزء شود یا مختلف باشد، و تنها گوناگونى و تألیف از صفات متجزّى است، زیرا هر جزء جزء شده‌اى در توهّم آید، و کثرت و قلّت مخلوقى است که دلالت بر خالقى مى‌کند که آن را آفریده است.

قابل رؤیت نبودن خداوند

أبو قرّه گفت: ما روایت شده‌ایم که: «خداوند دیدار و هم سخنى خود را میان دو تن از پیامبران تقسیم فرمود، صحبت را به موسى علیه السّلام و رؤیت را به محمّد صلّى اللّٰه علیه و آله عطا کرد» .

حضرت فرمود: پس آنکه از طرف خدا [این مطلب را] به جنّ و انس رسانید که: «دیده‌ها او را درک نکند، علم مخلوق به او احاطه نیابد، چیزى مانند او نیست،» آیا جز محمّد صلّى اللّٰه علیه و آله بود؟

گفت: چرا.

فرمود: چگونه ممکن است بگوید که از جانب خدا آمده و آنان را به فرمان خدا بسوى خدا خوانده و بگوید: دیده‌ها خدا را در نیابند و علمشان به او احاطه نکند و چیزى مانندش نیست، سپس همین مرد بگوید: من به چشمم خدا را دیدم و به او احاطه علمى پیدا کردم و او به شکل انسان است؟! آیا حیا نمى‌کنید! زنادقه نتوانستند چنین نسبتى به او دهند که او چیزى از جانب خدا آورد آنگاه از راه دیگر خلاف آن را گوید.

أبو قرّه گفت: خدا فرموده: وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ ﴿١٣﴾ (ترجمه: و قطعاً بار ديگرى هم او را ديده است،)[ نجم– ١٣]

حضرت فرمود: پس از این آیه، آیه‌اى است که دلالت بر آنچه پیغمبر دیده مى‌کند، خدا فرماید: «دل آنچه را دید دروغ نشمرد» یعنى دل محمّد آنچه را چشمش دید؛ دروغ نشمرد، آنگاه خدا آنچه را محمّد دیده خبر دهد و فرماید: «پیغمبر از آیات بسیار بزرگ پروردگارش دید» ، و آیات خدا غیر خود خدا است، و باز فرماید: «مردم احاطه علمى به خدا پیدا نکنند» ، در صورتى که اگر دیدگان او را بینند علمشان به او احاطه کرده و معرفت او واقع شده است.

أبو قرّه گفت: پس روایات را تکذیب مى‌فرمایید؟

فرمود: هر زمان روایات مخالف قرآن باشند تکذیبشان کنم، و آنچه مسلمین بر آن اتّفاق دارند این است که: احاطه علمى به او پیدا نشود، دیدگان او را ادراک نکنند، چیزى مانند او نیست.

و او از آن حضرت علیه السّلام در باره این آیه پرسید: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى...﴿١﴾ (ترجمه: منزّه است آن [خدايى‌] كه بنده‌اش را شبانگاهى از مسجد الحرام به سوى مسجد الاقصى سير داد)[ إسراء– ١]  ».

حضرت فرمود: خداوند خبر فرموده که او را برده، سپس علّت آن را فرموده که: «تا برخى از نشانه‌هاى خویش را به او بنماییم» ، پس آیات خدا غیر از خدا است، پس عذر خود واضح بیان داشته که چرا این کار را انجام داده، و چرا نشان داده، و فرموده: ... فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّـهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ ﴿٦﴾ (ترجمه: پس، بعد از خدا و نشانه‌هاى او به كدام سخن خواهند گرويد؟)[ جاثیه–۶] ، پس خبر داده که آن غیر خدا است.

بی مکانی خداوند

أبو قرّه گفت: پس خدا کجاست؟!

حضرت فرمود: «کجا» مکان است، و این پرسش حاضر از غایب است، و خداوند متعال غایب نیست، و هیچ کس بر او وارد نشده، و او به هر مکانى موجود، مدبّر، صانع، حافظ، نگه دارندۀ آسمانها و زمین است.

أبو قرّه گفت: مگر او جداى از همه؛ بالاى آسمان نیست؟

فرمود: او خداى آسمانها و زمین است، او کسى است که در آسمان معبود است و در زمین معبود، و اوست که شما را در زهدانها (رحمها) چنان که خواهد مى‌نگارد، و او هر جا که باشید با شماست، اوست که به آسمان پرداخت و آن دودى بود، و اوست کسى که به آسمان پرداخت و هفت آسمان بساخت، و اوست کسى که بر عرش (در مقام استیلا و تدبیر امور جهان) بر آمد، او بود و خلق نبود، و او همان گونه بود و آفرینشى در کار نبود، همچون دیگر منتقلین انتقال نمى‌یابد.

چرایی بالابردن دستها هنگام دعا

أبو قرّه گفت: چرا هنگام دعا دستهاى خود را به آسمان بالا مى‌برید؟

فرمود: خداوند هر کدام از بندگان را به نوعى از عبادت استعباد فرموده، و خداوند را پناهگاه و مکانهایى براى عبادت است که بدان پناه مى‌برند، بندگان خود را ملزم به رعایت گفتار، علم و عمل و توجّه و مانند آنها فرمود. توجّه در نماز به کعبه نمود و حجّ و عمره را برایش توجیه فرمود، و مخلوق خود را هنگام دعا و طلب و تضرّع ملزم به باز کردن دستان و بالا بردن به سمت آسمان فرمود تا نشان از حال استکانت و بندگى و خوارى در برابر او باشد.

عدم فرق مکانی بین زمینیان و فرشتگان در نزدیکی به خداوند

أبو قرّه گفت: أهل زمین به خداوند نزدیکترند یا فرشتگان؟

فرمود: اگر مراد تو از نزدیکى؛ وجب و ذراع باشد که تمام اشیاء همگى فعل خداوند مى‌باشند هیچ کدام او را از دیگرى باز نمى‌دارد، همان طور که بالاترین مخلوق را تدبیر مى‌کند پایینترینشان را نیز اداره مى‌کند، و بى‌هیچ سختى و زحمت و بى‌نیاز از هر مشاوره و رنجى أوّل و آخرشان را یکسان اداره مى‌فرماید، و اگر مرادت این است که کدامیک در وسیله به او نزدیکترند، پس مطیع‌ترین آنان به اللّٰه مقرّبترین ایشان مى‌باشد، و شما خود روایت کرده‌اید که نزدیکترین حالى که بنده به خداوند دارد حالت سجده است، و نیز اینکه: چهار فرشته که در چهار سمت خلق: بالا و پائین و شرق و غرب آنان مى‌باشند روزى با هم برخورد کرده و هر کدام از دیگرى پرسید و همگى گفتند: «از جانب خدا است، مرا براى فلان مقصود ارسال فرموده» و این مطلب نشان از آن دارد که آن (نزدیکى) در منزلت است نه تشبیه و تمثیل.

محمول نبودن خداوند

أبو قرّه پرسید: آیا قبول دارید که خداوند محمول است؟

فرمود: هر محمولى مفعول است، و اضافه‌شده بر دیگرى نیازمند است، پس محمول اسم نقصى در لفظ، و حامل فاعل است و آن در لفظ مورد مدح مى‌باشد، و نیز این کلام گوینده: فوق و زیر و بالا و پایین، و حال اینکه خداوند فرموده: وَلِلَّـهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا...﴿١٨٠﴾ (ترجمه: و نام‌هاى نيكو به خدا اختصاص دارد، پس او را با آنها بخوانيد،...)[ اعراف–١٨٠] ، و در هیچ قسمت از کتاب‌هاى خود نامش را محمول نخواند، بلکه او در خشکى و دریا حامل است، و نگهدارنده آسمانها و زمین است، و هر چه جز خدا است همه محمول است، و تا حال نشنیده‌ایم کسى که ایمان به خدا داشته و او را تعظیم نموده در دعایش بگوید: «اى محمول».

أبو قرّه گفت: آیا شما این روایت را که: «وقتى خداوند غضب مى‌کند فرشتگان حامل عرش متوجّه خشم خدا شده و سنگینى آن را بر دوش خود در مى‌یابند و سجده کنان در افتند، و چون غضب او فروکش کند عرش سبک شده و به همان جاى قبلى خود مراجعت مى‌کنند» دروغ مى‌شمارید؟

فرمود: بمن بگو ببینم آیا خداوند از آن زمان که بر ابلیس لعن نمود تا امروز و تا روز قیامت از ابلیس و یارانش خشنود است یا غضبناک؟!

گفت: آرى او بر همه آنان غضبناک است.

فرمود: پس چه زمان خشنود مى‌شود تا بار عرش بر دوش آنان سبک گردد در حالى که او در صفت غضب پیوسته بر شیطان و اتباعش ماندگار است؟! سپس حضرت فرمود: واى بر تو چطور جرأت مى‌کنى پروردگار خود را به تغیّر از حالى بحالى دیگر وصف کنى، و همان که بر مخلوقین جارى مى‌شود را بر حضرت حقّ جارى سازى؟ پاک و منزّه است که مخلوق زوال پذیر باشد و محلّ تغییر قرار گیرد!

صفوان گفت: ابو قرّه از پاسخ‌هاى آن حضرت متحیّر شد و از دادن هر جوابى واماند تا برخاسته و رفت.[۲]

پیوند به بیرون

شیوه مناظره در مناظرات امام هشتم علیه السلام

پانویس

  1. ظاهراً او موسى بن طارق یمانىّ أبو قرّۀ زبیدى باشد، وى از رجال عامّه و صاحب منصب قضاء بوده، و از راویان ابن جریج متوفّى به سال  ١۵٠  مى‌باشد. ر.ک: طبرسی، ١٣٨١ ، ص ۳۹۳، پاورقی.
  2. طبرسی، ج۲، ١٣٨١ ، صص ۴۰۲-۳۹۳.

منابع

طبرسی، احمد بن علی، احتجاج، ج ۲، ترجمه بهراد جعفری، تهران: اسلامیه،  ۱۳۸۱ ش.