قسیم النار و الجنة

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قسیم النار و الجنة
قسیم النار و الجنه.jpg
خوشنویسی نستعلیق اثر احمد علی مربوط به دوره صفویه
اطلاعات روایت
صادره از: پیامبر(ص) و امامان شیعه(ع)
راویان: جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عباس،‌ عبدالله بن مسعود، ابوالطُفَیل و عبدالله بن عمر
اعتبار سند: متواتر
منابع شیعه: بصائرالدرجات، عیون اخبار الرضا(ع)، کفایة الاثر، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، تفسیر فرات کوفی
منابع سنی: مناقب ابن مغازلی، مناقب خوارزمی، فرائد السمطین و ینابیع المودة لذوی القربی
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظله.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

قَسِیمُ النَّارِ وَ الجَنَّةِ یا قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ روایتی از پیامبر اسلام(ص) در فضیلت امام علی(ع) که او را تقسیم‌کننده بهشت و جهنم معرفی می‌کند. این حدیث در منابع شیعه و اهل سنت به صورت‌های مختلف و از راویان متعددی مانند جابربن عبدالله، عبدالله بن عباس، عبدالله بن عمر نقل شده است.

برای این حدیث سه معنا ذکر شده است که براساس معنای مشهور، روایت بر محور حب و بغض علی(ع) معنا شده است. طبق این معنا از آنجا که دوستدار علی(ع) در بهشت و دشمن او در جهنم خواهد بود، او را قسیم الجنة و النار نامیده‌اند. برخی علی(ع) را تقسیم‌کننده حقیقی بهشت و جهنم دانسته‌اند.

برخی از علمای شیعه و اهل سنت این روایت را متواتر دانسته‌اند؛ اما بعضی از اهل سنت روایت را با سند خاصی ذکر کرده و آن را ضعیف شمرده‌اند.

حدیث قسیم النار در اشعار عربی و فارسی مورد استفاده شاعران قرار گرفته است.

متن حدیث

حدیث قسیم النار و الجنة در منابع شیعه[۱] و اهل سنت[۲] نقل شده است.

منابع شیعه

این روایت در منابع متعدد شیعی از پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) با عبارات مختلف نقل شده است.

  • پیامبر اسلام(ص) فرمود:‌ «یَا عَلِیُّ إِنَّکَ قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ؛ ای علی تو تقسیم‌كننده بهشت و جهنم هستی».[۳] در برخی منابع افزوده‌های «وَ إِنَّکَ تَقْرَعُ بَابَ الْجَنَّةِ فَتَدْخُلُهَا بِلَا حِسَاب‏؛ و تو درب بهشت را می‌كوبى و بدون حساب وارد بهشت می‌شوی» [۴] «يُدْخِلُ مُحِبِّیكَ الْجَنَّةَ وَ مُبْغِضِیکَ النَّارِ؛ دوستدارانت را داخل بهشت و دشمنانت را وارد جهنم می‌کنی»[۵] نیز آمده است.
  • پیامبر(ص) فرمود:‌ «فَأَنْتَ قَسِیمُ‏ الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ قَسِیمُ النَّارِ؛‌ تو تقسیم‌کننده بهشت و تقسیم‌کننده جهنم هستی»[۶]
  • پیامبر(ص) فرمود: «يَا عَلِیُّ أَنْتَ قَسِیمُ‏ الْجَنَّةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَقُولُ لِلنَّارِ هَذَا لِی وَ هَذَا لَکِ؛ ای علی تو تقسیم‌کننده بهشت هستی. در روز قیامت به آتش می‌گویی این برای توست و این برای من!».[۷]
  • امام علی(ع) فرمود: «أنَا قَسِیمُ الجَنَّةِ وَ النَّارِ».[۸] در برخی منابع در ادامه چنین آمده است:‌ «أُدْخِلُ أَوْلِيَائِیَ الْجَنَّةَ وَ أُدْخِلُ أَعْدَائِیَ النَّارَ؛‌ دوستدارانم را وارد بهشت و دشمنانم را داخل جهنم می‌کنم».[۹]

در بعضی از روایات نیز مضمون حدیث «قسیم النار» با الفاظ متفاوتی آمده است مانند این روایت که امام علی(ع)‌فرمود: «...أنَا الفارُوقُ الّذِی أَفرُقُ بَیْنَ الحَقِّ و البَاطِلِ،‌أنَا أُدْخِلُ أَوْلِیائیَ الجَنَّةَ و أَعْدائیَ النَّارَ...؛‌من جداکننده‌ای هستم که میان حق و باطل جدایی می‌افکنم. من دوستدارانم را وارد بهشت و دشمنانم را داخل جهنم می‌کنم».[۱۰]

در زیارات امام علی(ع) نیز به این حدیث اشاره شده است.[۱۱]

در منابع اهل سنت

در منابع اهل سنت روایت به این صورت‌ها نقل شده است:

  • پیامبر(ص) فرمود:‌ «یا علیُّ إنَّکَ قَسیمُ النّارِ وَ إِنَّکَ تَقْرَعُ بَابَ الْجَنَّةِ فَتَدْخُلُهَا بِلَا حِسَاب».[۱۲]
  • از امام علی(ع) نقل شده: «أنَا قَسیمُ النَّارِ یَومَ القِیامَة أَقُولُ هذَا لِی و هذا لک».[۱۳]
  • امام علی(ع) فرمود: «أمِنکُم أَحَدٌ هُو قَسیمُ الجنَّةِ وَ النَّارِ غَيرِی؟ قالوا: اللهمّ لا؛ در میان شما آیا احدی غیر از من تقسیم‌کننده بهشت و جهنم هست؟ گفتند به خدا نه!»[۱۴]

«قسیم الجنة والنار» از القاب امام علی(ع) نیز شمرده شده است.[۱۵]

مقصود از حدیث

برخی از شارحان در معنای حدیث گفته‌اند مراد این است که مردم نسبت به امام علی(ع) دو گروهند: گروهی با علی(ع) و دوستدار او و گروهی برعلیه و دشمن او. دوستداران او هدایت شدگانند و به بهشت می‌روند و دشمنانش گمراهانند و وارد جهنم می‌شوند.[۱۶] بنابراین امام علی(ع) به جهت تقسیم مردم به دوستدار و دشمن، در حقیقت آنها را به بهشتی و جهنمی تقسیم کرده است.[۱۷] همچنین گفته شده مراد از روایت این است که علی(ع) در روز قیامت حقیقتاً تقسیم‌کننده بهشت و جهنم است و مردم را یکی یکی به بهشت یا جهنم می‌فرستد.[۱۸] این دو معنا در برخی از روایات نیز آمده است.[۱۹]

برخی روایت را این‌طور نیز معنا کرده‌اند از آنجا که امام علی(ع) دارای مقام ولایت و امامت است، فعل و گفتارش حجت است. از این رو، پیروان آن حضرت بهشتی و دیگران جهنمی هستند. بنابراین قسیم الجنه و النار بودن امام علی(ع)‌ بسان معلمی است که به شاگردانش علومی را تعلیم داده است، برخی از آنها در اثر تلاش آنها را یاد گرفتند و موفق شدند و بعضی مردود شدند. در این صورت صحیح است که گفته شود معلم دسته‌ای از شاگردان را به پایه‌های بالا فرستاده و گروهی را در همان پایه تحصیلی نگهداشته است.[۲۰]

راویان و اعتبار حدیث

راویان

حدیث از طرق مختلف و از راویان متعددی همچون جابر بن عبدالله[۲۱] عبدالله بن عباس،[۲۲] عبدالله بن عمر،[۲۳] عبدالله بن مسعود،[۲۴] مسعدة بن صدقه،[۲۵] ابوالطُفَیل[۲۶] و اباصَلْت هِرَوِی،[۲۷] عَبایة بن رِبعی[۲۸] نقل شده است.

اعتبار حدیث

علامه مجلسی گفته است در تواتر این حدیث تردیدی نیست.[۲۹] برخی از علمای اهل سنت نیز آن را متواتر قطعی دانسته‌اند.[۳۰]

هنگامی که درباره «أنا قسیم النار» از احمد بن حنبل سؤال شد، او در پاسخ گفت: چرا انکار می‌کنید مگر پیامبر(ص)‌ به علی(ع) نفرمود: «دوست ندارد تو را مگر مؤمن و دشمن نمی‌دارد تو را مگر منافق»، گفتند بله. ابن حنبل گفت: جایگاه مؤمن کجاست؟ گفتند بهشت؛‌ جایگاه منافق کجاست؟ جهنم؛ ابن حنبل گفت:‌ پس علی(ع) قسیم النار است.[۳۱]

دارقُطنی روایت «عَلی قَسِیمِ النَّارِ» را از ابوذر نقل کرده و راویان آن را ضعیف و حدیث را با آن سند باطل دانسته است.[۳۲] گفته شده دارقطنی فقط سند حدیث را باطل شمرده نه متن حدیث را؛ چون گفته است: «هَذا الحَدِيثُ باطِلٌ بِهَذا الإِسنادِ». پس متن و محتوای حدیث با اسناد دیگر صحیح است.[۳۳]

برخی از علمای اهل سنت مانند ذهبی،[۳۴] ابن عساکر،[۳۵] ابن حجر عسقلانی،[۳۶] ابن کثیر[۳۷] و البانی[۳۸] حدیث را از طریق موسى بن طریف و عَبایة بن رِبعی نقل کرده و آن دو را ضعیف شمرده‌اند.

در اشعار

حدیث قسیم النار در اشعار عربی[۳۹] و فارسی[۴۰] مورد استفاده قرار گرفته و اشعار متعددی در این باره سروده شده است.

منسوب به امام شافعی:

علیٌّ حُبُّه جُنَّة قسیمُ النَّار و الجَنّّة
وصیّ المصطفى حقاً إمام الإنس و الجِنَّة[۴۱]

حب علی(ع) سپر آتش و او تقسیم‌کننده جهنم و بهشت است. او جانشین برحق پیامبراسلام(ص) و پیشوای جن و انس است.

قطب الدین راوندی:

قسیم النار ذو خیر و خیر یخلّصنا الغداة من السعیر
فکان محمّد فی الدین شمسا علی بعد کالبدر المنیر[۴۲]

علی(ع) تقسیم‌کننده جهنم صاحب خیر است و چه خوب است که فردای قیامت از آتش جهنم نجات می‌بابیم. پس محمد(ص) در دین همچون خورشید و بعد او علی(ع) ماه درخشنده است.

پانویس

  1. نگاه کنید به:‌ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۱۹۳-۲۱۱، باب ۸۴ باب انه قسیم الجنة و النار.
  2. نگاه کنید به:‌ قندوزی، ینابیع المودة لذو القربی، دارالاسوه، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۵؛ مرعشی، احقاق الحق و ازهاق الباطل،‌ ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۵۹-۲۶۴ وج۱۵، ص۱۸۵-۱۹۰.
  3. صحیفه امام رضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۵۶ و ۵۷؛ شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۷؛ ابن عقده کوفی، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۲؛‌ طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۵۶ و۱۰۲ و۱۶۴. در صحیفه امام رضا(ع) «قسیم النار و الجنة» آمده است.
  4. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۷؛ صحیفه امام رضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۵۶ و ۵۷.
  5. خزاز رازی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۱۵۱و۱۵۲.
  6. طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۲۱۰.
  7. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶؛‌کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۱۱، ح۶۶۷.
  8. کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۱۷۸و۴۴۰؛ صفار، بصائرالدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۱۹۹، ۴۱۵و ۴۱۶؛ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۵۷؛ شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶.
  9. صفار، بصائرالدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۴۱۵.
  10. کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۶۷.
  11. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۰؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۹.
  12. ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷؛ خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۴۱۱ق، ص۲۹۵؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۵.
  13. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۲۹۸؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۶.
  14. ابن مردویه اصفهانی، مناقب علی بن ابی طالب، ۱۴۲۴ق، ص۱۳۳.
  15. خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۴۱۱ق، ص۴۱و۴۲؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۰۸.
  16. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۱۳۹؛ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۱۱، ص۲۸۹ وج۱۲،‌ ص۱۷۲؛ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۶.
  17. حسینی تهرانی، امام شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱،‌ ص۱۵۰.
  18. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۱۳۹؛ ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷؛ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰.
  19. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶؛‌ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۶۲ باب ۱۳۰، ح۱؛‌ ابن ابی‌یعلی، طبقات الحنابله، دارالمعرفة، ج۱، ص۳۲۰.
  20. حسینی تهرانی، امام شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱،‌ ص۱۵۰.
  21. صفار، بصائر الدرجات،‌ ۱۴۰۴ق، ص۴۱۵ و ۴۱۶.
  22. طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۲ و۱۵۳.
  23. طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۵۶.
  24. طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۱۶۴.
  25. عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱۷.
  26. خزاز رازی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۱۵۱.
  27. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶.
  28. ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۲، ص۳۸۷ و ج۴، ص۲۰۸؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۲۹۸-۳۰۱؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲۴۷ و ج۶، ص۱۲۱.
  29. مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰.
  30. ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷.
  31. ابن ابی‌یعلی، طبقات الحنابله، دارالمعرفة، ج۱، ص۳۲۰.
  32. دارقطنی، العلل الواردة فی الاحادیث النبوی، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۷۳.
  33. داوودی، مَنْهج الإمام الدارقطنی فی نقد الحدیث في کتاب العلل، ۲۰۱۱م، ص۲۴۱.
  34. ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۲، ص۳۸۷ و ج۴، ص۲۰۸.
  35. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۲۹۸-۳۰۱.
  36. ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲۴۷ و ج۶، ص۱۲۱.
  37. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۵۵.
  38. البانی، سلسلة الاحادیث الضعیفة، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۵۹۷.
  39. نگاه کنید به:‌ ابن شهر آشوب، آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۵۹و۱۶۰.
  40. نگاه کنید به:‌ «قسیم النار و الجنة»، سایت شعر هیئت.
  41. قندوزی، ینابیع المودة لذو القربی، دارالاسوه، ج۱، ص۲۵۴.
  42. نوری، مستدرک الوسایل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۸۰.

منابع

  • ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق و تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
  • ابن ابی یعلی، محمد بن محمد، طبقات الحنابله، تحقیق محمد حامد الفقی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی بن محمد، لسان المیزان، بیروت، مؤسسه اعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق-۱۹۷۱م.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن عساکر، علی بن حسن بن هبة الله، تاریخ دمشق، تحقیق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق-۱۹۹۵م.
  • ابن عقده کوفی، احمد بن محمد، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، تحقیق و تصحیح عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم،‌دلیل ما،‌ چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق-۱۹۸۶م.
  • ابن مردویه اصفهانی، مناقب علی بن ابی طالب و ما نزل من القران فی علی، قم، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق.
  • ابن مغازلی، علی بن محمد، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، دارالأضواء، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق.
  • البانی، أبوعبدالرحمن محمد ناصر الدین، سلسلة الاحادیث الضعیفة و الموضوعة و أثرها السیئ فی الأمة، ریاض، دارالمعارف، چاپ اول، ۱۴۱۲ق-۱۹۹۲م.
  • حسینی تهرانی، سیدمحمد حسین، امام شناسی، مشهد، علامه طباطبایی، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
  • حمویی جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، تحقیق محمدباقر محمودی، مؤسسه محمودی، بی‌تا.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • خوارزمی،‌ موفق بن احمد، مناقب،‌ تحقیق شیخ مالک المحمودی، مؤسسه نشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • دارقطنی، علی بن عمر، العلل الواردة فی الاحادیث النبوی، جلد۱-۱: ریاض، دار طیبة، ۱۴۰۵ق؛ جلد۱۲-۱۵: دمام، دار ابن جوزی، ۱۴۲۷ق.
  • داوودی، یوسف بن جودة، مَنْهج الإمام الدارقطنی فی نقد الحدیث فی کتاب العِلَل، دارالمحدثین، چاپ اول، ۲۰۱۱م-۱۴۳۲ق.
  • ذهبی، شمس الدین، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق-۱۹۶۳م.
  • شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، تهران،‌نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی ابن بابویه، علل الشرایع، تهران، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • صحیفة الامام الرضا(ع)، تحقیق محمد مهدی نجف، مشهد، گنگره جهانی امام رضا(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
  • صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضاؤل آل محمد(ص)، تحقیق و تصحیح محسن کوچه باغی،‌ قم، مکتبه‌ آیت الله مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • طبری آملی، عمادالدین محمد بن ابی القاسم، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف،‌ مکتبة‌الحیدریه، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذو القربی، دارالاسوه، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق و تصحیح محمد کاظم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
  • مازندرانی، محمدصالح بن احمد، شرح الکافی(اصول و روضه)، تحقیق و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران،‌ مکتبة الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
  • مجلسی،‌ محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مرعشی، قاضی نورالله، احقاق الحق و ازهاق الباطل،‌ قم، مکتبة آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.