فهرست کتاب‌ها درباره حضرت زهرا سلام‌الله علیها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

فهرست کتاب درباره حضرت زهرا سلام الله علیها شامل آثاری است با موضوع حضرت فاطمه(س). این آثار در قالب مجموعه‌هایی روایی (نظیر مسندنگاری)، منقبت‌نگاری و زندگی‌نامه نویسی تألیف و جمع‌آوری شده است. نگارش درباره فاطمه(س) از سده‌های نخستین هجری مورد توجه مسلمانان به ویژه شیعیان قرار داشته است.

مسندها و مجموعه‌های روایی

در میان مسلمانان از سده‌های نخست هجری بر گردآوری روایات فاطمه(س) در قالب مسند و یا در ضمن مجموعه‌های روایی توجه کرد‌ه‌اند. اهل‌سنت بیشتر از شیعه به گردآوری روایات فاطمه(س) در قالب مسندنگاری روی آوردند. در عین حال در دوره معاصر این سبک در حوزه حدیث شیعه رونق بسزایی یافت.[۱]

مسندنگاری اهل سنت

برخی از مسندهایی که به صورت مستقل تدوین شده است در طول زمان مفقود شده‌اند و تنها نامی از آثار و مؤلفانشان در کتاب‌های رجال و تراجم باقی مانده است. از میان این آثار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • السقیفه و فدک، احمدبن‌عبدالعزیز جوهری بصری (درگذشت۳۲۳ق)
  • من روی عن فاطمه من اولادها، ابن‌عقده جارودی (درگذشت۳۳۳ق)
  • مسند فاطمه، علی‌بن عمر دارقطنی شافعی (درگذشت۳۸۵ق)
  • مسند فاطمه الزهرا، عمربن احمدبن‌شاهین (درگذشت۳۸۵ق)
  • مسند فاطمه زهرا، سیوطی این اثر یکی از جامع‌ترین کتاب حدیثی اهل‌سنت درباره روایات فاطمه(س) است.

علاوه بر مسندهای مستقل، آثاری در مسندنگاری اهل‌سنت وجود دارد که مسند فاطمه(س) نه در قالب مستقل بلکه در ضمن آنهاست. مسند احمدبن‌حنبل، مسند اسحاق‌بن‌راهویه، مسند ابویعلی موصلی، و المعجم الکبیر طبرانی از آن جمله‌اند.

به جز این آثار برخی از روایات فاطمه(س) در آثار اهل‌سنت نیز در ضمن کتاب‌های تألیفی درباره اهل‌بیت نقل شده است که الذریة الطاهرة النبویة از این نوع است.[۲]

مسندنگاری شیعه

مسندنگاری شیعه بیشتر در دوره معاصر صورت گرفته است اگرچه در ضمن برخی از متون کهن روایی شیعه نیز مسندفاطمه وجود داشته است.[۳] این مسندنگاری‌ها عبارتند از:

  • مسند فاطمه زهرا، عزیزالله عطاردی قوچانی
  • مسند فاطمه زهرا، سید حسین شیخ الاسلامی
  • نهج الحیاة(فرهنگ سخنان فاطمه)، محمد دشتی
  • مسند فاطمه مهدی جعفری[۴]
  • دلائل الامامة، طبری‌امامی؛ این کتاب با در نظر گرفتن بخش آغازین آن که سبک مسندنگاری دارد، کهن‌ترین منبع موجود از مسندنگاری‌های شیعه درباره فاطمه(س) است.[۵]

احادیث فاطمه(س) در سایر مجموعه‌های روایی شیعه

به جز مسندنگاری، بیشتر احادیث فاطمه در منابع حدیثی شیعی به سبک مُصَنَّف آمده است یعنی برخلاف مسند که احادیث بر اساس راویان گردآوری شده است در مصنف بر اساس ترتیب موضوع جمع‌آوری شده است.[۶] از میان این نوع منابع حدیثی می‌توان به جلد ۴۳ بحارالانوار علامه مجلسی و جلد ۱۱ عوالم‌العلوم بحرانی اصفهانی اشاره کرد.

مناقب‌نگاری

منقبت نگاری یکی از شیوه‌های رایج در تدوین حدیث است که آغاز آن به دوره‌های نخستین اسلامی برمی‌گردد. در این روش مؤلف تلاش می‌کرد تا بر اساس روایات پیامبر(س)، اهل‌بیت(ع)، سخنان صحابه و تابعان به برتری‌های اهل‌بیت(ع) بر دیگران بپردازد. برخی از این مناقب به صورت مستقل به برتری فاطمه اختصاص یافته است که عبارتند از:

منقبت‌نگاری شیعه

  • مناقب فاطمه الزهراء و ولدها، طبری امامی[۷]
  • الروضة الزهراء فی مناقب فاطمه الزهراء، ابوسعید محمدبن احمد(جد ابوالفتوح رازی)[۸]
  • الخصائص الفاطمیة، باقر بن اسماعیل[۹]
  • مناقب فاطمه الزهراء، حاکم نیشابوری[۱۰]
  • الرسالة الباهرة فی تفضیل السیدة فاطمة الزهراء الطاهرة، سید ابومحمدحسن‌بن طاهر قائنی.[۱۱]

برخی نویسندگان شیعی نیز مناقب فاطمه(س) بر اساس منابع روایی اهل‌سنت را جمع‌آوری و آثاری تألیف کرده‌اند که عبارتند از:

  • شرح احقاق الحق و ازهاق الباطل، سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی
  • مناقب الزهراء المتسخرجة من الکتب الصحاح، غلامرضا کسائی کاوکانی
  • الاربعون حدیثا فی فضائل امیرالمؤمنین و سیدة نساء العالمین بروایة عائشة، احمد محمودی
  • فضائل فاطمة الزهراء از نگاه دیگران، ناصر مکارم شیرازی
  • فاطمه زهرا از نظر روایات اهل‌سنت، محمد واصف[۱۲]
  • الاربعون حدیثا فی فضائل فاطمه الزهراء بروایة اهل‌السنة، نجم‌الدین جعفر‌بن محمد تهرانی عسکری[۱۳]

منقبت‌نگاری اهل‌سنت

  • الثغورالباسمة فی فضائل السیدة الفاطمة، جلال‌الدین سیوطی
  • اتحاف السائل بما لفاطمة من المناقب و الفضائل، محمد علی مناوی(درگذشت۱۰۳۱ق)[۱۴]

شماری دیگر از منقبت‌نگاری‌ها در ضمن پرداختن به فضایل دیگر معصومان(ع) به مناقب فاطمه(س) اشاره کرده‌اند که عبارتند از:

  • الفضائل، جابربن‌ یزید جعفی(درگذشت۱۲۸ق)
  • مناقب اهل‌البیت، عباد بن یعقوب رواجنی(درگذشت۲۵۰ق)
  • فضائل اهل‌البیت، ابن‌ابی‌حاتم رازی(درگذشت۳۲۷ق)
  • الثاقب فی المناقب، ابن‌حمزه طوسی(درگذشت۵۶۰ق)
  • مناقب آل‌ابی‌طالب، ابن‌شهرآشوب.[۱۵]

زندگی‌نامه‌نویسی

نویسندگان متعددی با رویکردهای متفاوت روایی، تاریخی، کلامی، تربیتی و مذهبی آثاری را درباره زندگی‌نامه فاطمه تألیف کرده‌اند. بخشی از این کتاب‌ها درباره کل زندگی و سیره فاطمه(س) نوشته شده است که عبارتند از:

  • زندگی‌نامه حضرت زهرا، سیدجعفر شهیدی.
  • منتهی الآمال، محدث قمی.
  • جلوه نور، علی سعادت‌پور.
  • زندگی‌نامه صدیقه کبری فاطمه زهرا،‌ سیدعبدالحسین دستغیب.
  • فاطمه بنت محمد ام‌الشهدا و سیدة النساء، عمرابونصر مصری.
  • فاطمه زهرا،‌ حسین عمادزاده اصفهانی.
  • فی نور محمد فاطمه زهرا،‌عبدالفتاح عبدالمقصود.
  • فاطمة الزهرا من المهد الی اللحد، سیدمحمدکاظم قزوینی.
  • فاطمة الزهرا بهجة قلب المصطفی، رحمانی همدانی.
  • شرح احقاق الحق(جلد دهم)، سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی.
  • واعلموا أنّی فاطمة، عبدالحمید مهاجر.
  • بحارالانوار(جلد ۲۴)، علامه مجلسی.
  • عوالم العلوم، بحرانی ا صفهانی.[۱۶]

زندگی‌نامه‌های مقطعی و موضوعی

تعدادی از زندگی‌نامه به مقطعی از زندگی فاطمه یا واقعه خاصی از زندگی وی پرداخته‌اند. برهمین اساس شماری از سیره‌نویسان به ماجرای فدک، ولادت و ازدواج فاطمه(س) پرداخته‌اند که عبارتند از:

  • مولد فاطمه، شیخ صدوق، (درگذشت،۳۸۱ق).[۱۷]
  • مولد الصدیقه الزهراء،‌ محمد‌ بن عبدالله ابوعزیز خطی.[۱۸]
  • اخبار فاطمه و نشأتها و مولدها، محمدبن زکریا‌بن دینار غلابی(درگذشت۲۹۸ق).[۱۹]
  • تزویج فاطمه بنت الرسول منسوب به امام باقر(ع) به ضمیمه تزویج فاطمه بنت الرسول لعلی بن ابی طالب، گردآورنده، محمد هارون رویانی (درگذشت۳۰۷ق).
  • تزویج فاطمه، عبدالله بن محمد‌بن ابی الدینا (درگذشت۲۸۱ق).[۲۰]
  • تزویج فاطمه، عبدالعزیز یحیی بن‌احمد‌بن‌عیسی جلودی ازدی بصری (درگذشت۳۳۲ق).[۲۱]

در میان زندگی‌نامه‌ها آثاری به وقایع منتهی به شهادت فاطمه پرداخته‌ است. این آثار از سوی شیعیان تألیف شده است که عبارتند از:

  • الظلامة الفاطمیة،‌ حسن‌بن علی اطروش، (درگذشت۳۰۴ق).[۲۲]
  • الصوارم الحاسمة فی مصاپب الزهرا فاطمة، میرزا حسینی کمالی استرآبادی حلی (درگذشت۱۳۴۶ق).[۲۳]
  • وفاة فاطمه الزهرا،‌ابوالحسن بکری مصری (درگذشت۹۵۳ق).[۲۴]
  • بیت الاحزان فی مصائب سیدة النسوان، محدث قمی.
  • تظلم الزهرا من اهراق دماء آل‌العباء، سیدرضی‌الدین‌بن‌نبی قزوینی (درگذشت۱۱۳۴ق).
  • وفاة الصدیقة الزهرا، سیدعبدالرزاق موسوی مقرم (درگذشت۱۳۹۱ق).
  • الدرةالغراء فی وفاة الزهراء،‌حسین‌بن محمد آل‌عصفور بحرانی (درگذشت۱۲۱۶ق).
  • ملکة اسلام فاطمه زهرا، اولین محکمه قضایی بعد از پیغمبر، میرزا خلیل کمره‌ای.
  • النار الحاطمة لقاصد احراق بیت فاطمه، سیدمقرب علی نقوی حسینی.[۲۵]

برخی از زندگی‌نامه‌ها با رویکرد اخلاقی و تربیتی نوشته شده است.

  • الزهرا قدوة، سیدمحمد‌حسین فضل‌الله.
  • اخلاق حضرت فاطمة، محمدمهدی تاج‌لنگرودی.
  • ام‌ابیها مادر نمونه اسلام،‌غلامعلی رحیمیان.
  • فاطمة الزهرا المثل الأعلی للمرأة‌المسلمة، سیدشریف سعیدعاملی.
  • فاطمه زهرا بانوی نمونه اسلام، ابراهیم امینی.
  • فاطمة الزهرا قدوة‌ و اسوة، سیدمحمد‌تقی مدرسی.
  • نساؤنا کیف یتمثلن الزهرا، محمدجعفر شمس‌الدین عاملی.[۲۶]

در دوره معاصر از سبک ادبیات داستانی در زندگی‌نامه فاطمه(س) نیز استفاده شده است.

  • کشتی پلو گرفته، سیدمهدی شجاعی.
  • بهشت ارغوان قصه ناتمام صدیقه، کمال سیدعراقی.

خطبه فدکیه

در میان روایات و سخنان فاطمه(س)، خطبه‌ای مشهور از وی باقی ماند که در منابع تاریخی و روایی مسلمانان گزارش شده است. این خطبه به خطبه فدکیه مشهور است که در ماجرای غصب خلافت و فدک از سوی فاطمه(س) بیان شده است. خطبه فدکیه در کتاب‌های بلاغات النساء ابن‌طیفور، الشافی سیدمرتضی، الاحتجاج طبرسی، الطرائف ابن‌طاووس و کشف‌الغمة اربلی روایت شده است. چندین شرح درباره خطبه فدکیه نوشته شده است که نام بیشتر آن‌ها شرح خطبه زهرا(س) یا شرح خطبه لُمَّه (نام دیگر خطبه فدکیه) است. در سال‌های اخیر دو شرح بر خطبه فدکیه از سوی آیت‌ الله مصباح یزدی و آیت الله مجتبی تهرانی منتشر شده است.[۲۷]

پانویس

  1. معموری، «کتابشناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۲-۵۶۴.
  2. دولابی، الذریة الطاهرة النبویة، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۷-۱۵۰.
  3. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۴.
  4. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۴.
  5. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۳؛ر.ک: طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ۶۵-۷۶.
  6. مدیر شانه‌چی، علم‌الحدیث، ۱۳۴۴ش، ص۱۷۳.
  7. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۳۳۲.
  8. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۲۹۴.
  9. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۳۰.
  10. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۷۳-۱۷۴.
  11. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۵.
  12. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۷.
  13. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۳۰.
  14. ر.ک: معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۶.
  15. ر.ک: معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۶.
  16. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۱.
  17. نجاشی، رجال نجاشی،‌ ۱۴۱۶ق، ص۳۹۲.
  18. بغدادی، هدیه العارفین، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۴۴۱-۴۴۲.
  19. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۴۳ و ۳۴۴.
  20. بغدادی، هدیه العارفین، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۴۴۱-۴۴۲.
  21. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۷۲.
  22. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۱۵،‌ ص۲۰۱.
  23. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۱۵،‌ ص۹۲.
  24. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۲۵،‌ ص۱۱۹.
  25. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۰.
  26. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۲.
  27. شرح خطبه فدکیه حضرت زهرا (س)، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ انتشار: ۰۱-۰۵-۱۳۹۲، تاریخ بازدید:۳۰-۱۱-۱۳۹۵؛ ر.ک: تهرانی، بحثی کوتاه پیرامون خطبه حضرت زهرا(س)، زمستان ۱۳۸۷ش.

منابع