فهرست کتاب‌ها درباره حضرت زهرا سلام‌الله علیها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

فهرست کتاب درباره حضرت زهرا سلام الله علیها شامل آثاری است با موضوع فاطمه(س). این آثار در قالب مجموعه‌هایی روایی، منقبت‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی تألیف و جمع‌آوری شده است. جمع‌آوری روایات حضرت فاطمه(س) از سده‌های نخست هجری مورد توجه بوده است. اهل‌سنت روایات فاطمه(س) را در قالب مسندنگاری‌های مستقل جمع‌آوری کرده‌اند. شیعیان نیز در ضمن مجموعه‌های روایی خود نظیر بحارالانوار روایات فاطمه(س) را ذکر کرده‌اند در عین حال در دوره معاصر آن‌ها نیز به مسندنگاری روایات فاطمه(س) روی‌آورده‌اند. آثاری که در قالب منقبت‌نگاری و زندگی‌نامه نویسی درباره فاطمه نوشته است بیشتر از سوی شیعیان بوده است.

مسندها و مجموعه‌های روایی

مسلمانان از سده‌های نخست هجری بر گردآوری روایات فاطمه(س) در قالب مسند و یا در ضمن مجموعه‌های روایی توجه کرد‌ه‌اند. اهل‌سنت بیشتر از شیعه به گردآوری روایات فاطمه(س) در قالب مسندنگاری روی آوردند. در عین حال در دوره معاصر این سبک در حوزه حدیث شیعه نیز رونق یافت.[۱]

مسندنگاری اهل سنت

  • السقیفه و فدک، نوشته احمدبن‌عبدالعزیز جوهری بصری (درگذشت۳۲۳ق)
  • من روی عن فاطمه من اولادها، نوشته ابن‌عقده جارودی (درگذشت۳۳۳ق)
  • مسند فاطمه، نوشته علی‌بن عمر دارقطنی شافعی (درگذشت۳۸۵ق)
  • مسند فاطمه الزهرا، نوشته عمربن احمدبن‌شاهین (درگذشت۳۸۵ق)
  • مسند فاطمه زهرا، نوشته سیوطی؛ این اثر یکی از جامع‌ترین کتاب حدیثی اهل‌سنت درباره روایات فاطمه(س) است.

علاوه بر مسندهای مستقل، آثاری در مسندنگاری اهل‌سنت| وجود دارد که مسند فاطمه(س) نه در قالب مستقل بلکه در ضمن آنهاست. مسند احمدبن‌حنبل، مسند اسحاق‌بن‌راهویه، مسند ابویعلی موصلی، و المعجم الکبیر طبرانی از آن جمله‌اند.

به جز این آثار برخی از روایات فاطمه(س) در آثار اهل‌سنت نیز در ضمن کتاب‌های تألیفی درباره اهل‌بیت نقل شده است که الذریة الطاهرة النبویة از این نوع است.[۲]

مسندنگاری شیعه

احادیث فاطمه(س) در سایر مجموعه‌های روایی شیعه

به جز مسندنگاری، بیشتر احادیث فاطمه در منابع حدیثی شیعی به سبک مُصَنَّف آمده است یعنی برخلاف مسند که احادیث بر اساس راویان گردآوری شده است در مصنف بر اساس ترتیب موضوع جمع‌آوری شده است.[۵] از میان این نوع منابع حدیثی می‌توان به جلد ۴۳ بحارالانوار نوشته علامه مجلسی و جلد ۱۱ عوالم‌العلوم و المعارف تألیف بحرانی اصفهانی اشاره کرد.

مناقب‌نگاری

منقبت‌نگاری یکی از شیوه‌های رایج در تدوین حدیث است که آغاز آن به دوره‌های نخستین اسلامی برمی‌گردد. در این روش مؤلف تلاش می‌کرد تا بر اساس روایات پیامبر(ص)، اهل‌بیت(ع)، سخنان صحابه و تابعان به برتری‌های اهل‌بیت(ع) بر دیگران بپردازد. برخی از این مناقب به صورت مستقل به برتری فاطمه اختصاص یافته است که عبارتند از:

منقبت‌نگاری شیعه

منقبت‌نگاری اهل‌سنت

شماری دیگر از منقبت‌نگاری‌ها در ضمن پرداختن به فضایل دیگر معصومان(ع) به مناقب فاطمه(س) اشاره کرده‌اند که عبارتند از:

زندگی‌نامه‌نویسی

زندگی‌نامه‌های موضوعی

تعدادی از زندگی‌نامه به مقطعی از زندگی فاطمه یا واقعه خاصی از زندگی وی پرداخته‌اند. برهمین اساس شماری از سیره‌نویسان به ماجرای فدک، ولادت و ازدواج فاطمه(س) پرداخته‌اند که عبارتند از:

  • مولد فاطمه، نوشته شیخ صدوق، (درگذشت،۳۸۱ق).[۱۶]
  • مولد الصدیقه الزهراء،‌ نوشته محمد‌ بن عبدالله ابوعزیز خطی.[۱۷]
  • اخبار فاطمه و نشأتها و مولدها، نوشته محمدبن زکریا‌بن دینار غلابی(درگذشت۲۹۸ق).[۱۸]
  • تزویج فاطمه بنت الرسول منسوب به امام باقر(ع) به ضمیمه تزویج فاطمه بنت الرسول لعلی بن ابی طالب، گردآورنده، محمد هارون رویانی (درگذشت۳۰۷ق).
  • تزویج فاطمه، نوشته عبدالله بن محمد‌بن ابی الدینا (درگذشت۲۸۱ق).[۱۹]
  • تزویج فاطمه، نوشته عبدالعزیز یحیی بن‌احمد‌بن‌عیسی جلودی ازدی بصری (درگذشت۳۳۲ق).[۲۰]

در میان زندگی‌نامه‌ها آثاری به وقایع منتهی به شهادت فاطمه پرداخته‌ است. این آثار از سوی شیعیان تألیف شده است که عبارتند از:

برخی از زندگی‌نامه‌ها با رویکرد اخلاقی و تربیتی نوشته شده است.

  • الزهرا قدوة، نوشته سیدمحمد‌حسین فضل‌الله.
  • اخلاق حضرت فاطمة، نوشته محمدمهدی تاج‌لنگرودی.
  • ام‌ابیها مادر نمونه اسلام،‌ نوشته غلامعلی رحیمیان.
  • فاطمة الزهرا المثل الأعلی للمرأة‌ المسلمة، نوشته سیدشریف سعیدعاملی.
  • فاطمه زهرا بانوی نمونه اسلام، نوشته ابراهیم امینی.
  • فاطمة الزهرا قدوة‌ و اسوة، نوشته سیدمحمد‌تقی مدرسی.
  • نساؤنا کیف یتمثلن الزهرا، نوشته محمدجعفر شمس‌الدین عاملی.[۲۵]

در دوره معاصر از سبک ادبیات داستانی در زندگی‌نامه فاطمه(س) نیز استفاده شده است.

خطبه فدکیه

در میان روایات و سخنان فاطمه(س)، خطبه‌ای مشهور از وی باقی ماند که در منابع تاریخی و روایی مسلمانان گزارش شده است. این خطبه به خطبه فدکیه مشهور است که در ماجرای غصب خلافت و فدک از سوی فاطمه(س) بیان شده است. خطبه فدکیه در کتاب‌های بلاغات النساء ابن‌طیفور، الشافی سیدمرتضی، الاحتجاج طبرسی، الطرائف ابن‌طاووس و کشف‌الغمة اربلی روایت شده است. چندین شرح درباره خطبه فدکیه نوشته شده است که نام بیشتر آن‌ها شرح خطبه زهرا(س) یا شرح خطبه لُمَّه (نام دیگر خطبه فدکیه) است. در سال‌های اخیر دو شرح بر خطبه فدکیه از سوی آیت‌ الله مصباح یزدی و آیت الله مجتبی تهرانی منتشر شده است.[۲۶]

پانویس

  1. معموری، «کتابشناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۲-۵۶۴.
  2. دولابی، الذریة الطاهرة النبویة، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۷-۱۵۰.
  3. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۴.
  4. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۶۳؛ر.ک: طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ۶۵-۷۶.
  5. مدیر شانه‌چی، علم‌الحدیث، ۱۳۴۴ش، ص۱۷۳.
  6. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۳۳۲.
  7. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۲۹۴.
  8. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۳۰.
  9. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۷۳-۱۷۴.
  10. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۵.
  11. معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۷.
  12. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۳۰.
  13. ر.ک: معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۶.
  14. ر.ک: معموری، کتابشناسی فاطمه، ۱۳۹۳ش، ص۵۶۶.
  15. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۱.
  16. نجاشی، رجال نجاشی،‌ ۱۴۱۶ق، ص۳۹۲.
  17. بغدادی، هدیه العارفین، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۴۴۱-۴۴۲.
  18. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۴۳ و ۳۴۴.
  19. بغدادی، هدیه العارفین، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۴۴۱-۴۴۲.
  20. آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۷۲.
  21. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۱۵،‌ ص۲۰۱.
  22. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۱۵،‌ ص۹۲.
  23. آقابزرگ تهرانی،‌ الذریعة، ج۲۵،‌ ص۱۱۹.
  24. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۰.
  25. معموری، «کتاب‌شناسی فاطمه»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۵۷۲.
  26. شرح خطبه فدکیه حضرت زهرا (س)، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ انتشار: ۰۱-۰۵-۱۳۹۲، تاریخ بازدید:۳۰-۱۱-۱۳۹۵؛ ر.ک: تهرانی، بحثی کوتاه پیرامون خطبه حضرت زهرا(س)، زمستان ۱۳۸۷ش.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • بغدادی، اسماعیل باشا، هدیة العارفین، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بی‌تا.
  • دولابی، محمدبن احمد، الذریة الطاهرة النبویة، تحقیق سیدمحمدجواد حسینی، قم، نشراسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • طبری امامی، محمدبن جریر، دلائل الامامة، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
  • مدیر شانه‌چی، کاظم، علم‌الحدیث، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد، ۱۳۴۴ش.
  • معموری، علی، «کتابشناسی فاطمه»، دانشنامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • نجاشی، احمدبن علی، رجال نجاشی،‌ قم، نشراسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • شرح خطبه فدکیه حضرت زهرا (س)، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ انتشار: ۰۱-۰۵-۱۳۹۲، تاریخ بازدید:۳۰-۱۱-۱۳۹۵