فهرست آثار سید مرتضی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

سید مرتضی یا شریف مرتضی (۳۵۵ق.-۴۳۶ق.)، برادر بزرگ‌تر سید رضی است. وی تکیه‌گاه شیعه و نقیب طالبیان در بغداد و امیر حاج و مظالم پس از برادرش رضی بود که پیشتر منصب پدرشان بود.

وی فقیه و متکلم امامیه و مرجع آنها پس از وفات استادش شیخ مفید بود. او در علم کلام و مناظره در هر مذهبی مسلط بود. گستره علم تخصصی وی، فقه و اصول، ادب، لغت، تفسیر، تاریخ و تراجم را شامل می‌شد.

فهرست آثار

بعضی از آثار ذیل امروزه در میان مجموعه‌های دیگر چاپ شده‌اند و بسیاری از رساله‌ها در مجموعه‌های چاپ شده از رسائل مرتضی آمده‌اند.[۱]

به ترتیب حروف الفبا:

  1. إبطال العمل بأخبار الآحاد.
  2. إبطال القیاس.
  3. أجوبة المسائل القرآنیة.
  4. أجوبة مسائل متفرقة من الحدیث و غیره.
  5. أحکام أهل الآخرة.
  6. الاعتراض علی من یثبت حدود الأجسام.
  7. أقاویل العرب فی الجاهلیة.
  8. الانتصار که شیخ طوسی و ابن شهرآشوب آن را الانفرادات فی الفقه نامیده‌اند.
  9. إنقاذ البشر من القضاء و القدر أو إنقاذ البشر من الجبر و القدر أو إیقاظ البشر.
  10. البرق که شیخ طوسی و ابن شهرآشوب آن را المرموق فی أوصاف البروق نامیده‌اند.
  11. تتبع الأبیات التی تکلم علیها ابن جنی فی إثبات المعانی للمتنبی.
  12. تتمة أنواع الأعراض من جمع ابی رشید النیسابوری.
  13. تفسیر الآیات المتشابهات فی القرآن
  14. تفسیر آیة لَیسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جُنٰاحٌ.
  15. تفسیر آیة قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ.
  16. تفسیر الخطبة الشقشقیة.
  17. تفسیر القرآن الکریم، نجز منه سورة الفاتحة و ۱۲۵ آیة من بدایة سورة‌البقرة.
  18. تفسیر القصیدة المیمیة من شعره.
  19. تفضیل الأنبیاء علی الملائکة.
  20. تقریب الأصول
  21. تکملة الغرر و الدرر، و از این به «تکمله امالی مرتضی» تعبیر می‌شود.
  22. تنزیه الأنبیاء.
  23. جمل العلم و العمل.
  24. الجواب عن الشبهات فی خبر الغدیر.
  25. جواب الکراجکی فی فساد العدد.
  26. جواب الملحدة فی قدم العالم من أقوال المنجمین.
  27. جواز الولایة من جهة الظالمین.
  28. الحدود و الحقائق.
  29. حکم الباء فی آیة وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ.
  30. الخطبة المقمصة.
  31. الخلاف فی أصول الفقه.
  32. دیوان شعره. شیخ طوسی دیوان شعر سید مرتضی را بالغ بر بیست هزار بیت می‌داند.[۲]
  33. الذخیرة.
  34. الذریعة إلی أصول الشریعة.
  35. الرد علی أصحاب العدد.
  36. الرد علی یحیی بن عدی النصرانی فی اعتراض دلیل الموجد فی حدوث الأجسام.
  37. الرد علی یحیی بن عدی النصرانی فیما یتناهی.
  38. الرد علی یحیی بن عدی النصرانی فی مسألة سماها طبیعة الممکن، و فی بعض المصادر «طبیعة المسلمین».
  39. الرسالة الباهرة فی العترة الطاهرة»، و فی بعض المصادر «الآیات الباهرة.»
  40. الشافی فی الامامة؛ شیخ طوسی در الفهرست در توصیف این کتاب می‌گوید: در رد کتاب الامامة از کتاب المغنی عبدالجبار بن احمد (معتزلی) است، و کتابی مانند الشافی در امامت نوشته نشده است.[۳]
  41. شرح قصیدة السید الحمیری البائیة، المعروفة بالقصیدة المذهبة.
  42. شرح مسائل الخلاف.
  43. الشهاب فی الشیب و الشباب.
  44. طیف الخیال.
  45. عدم تخطئة العامل بخبر الواحد.
  46. عدم وجوب غسل الرجلین فی الطهارة.
  47. علة امتناع علی من محاربة الغاصبین.
  48. علة خذلان أهل البیت علیهم السلام.
  49. علة مبایعة علی علیه‌السلام.
  50. العمل مع السلطان.
  51. غرر الفرائد و درر القلائد، که به امالی سید مرتضی معروف است.
  52. الفرائض فی قصر الرؤیة و إبطال القول بالعدد که بعضی آن را «مختصر الفرائض» یا «نقض الرؤیة» یا «نقض الروایة» نامیده‌اند.
  53. الفقه الملکی.
  54. قول النبی: نیة المؤمن خیر من عمله.
  55. الکلام علی من تعلق بقوله تعالی وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ.
  56. ما تفرد به الإمامیة.
  57. مجموعة فی فنون من علم الکلام.
  58. المحکم و المتشابه، که ابن شهرآشوب ذکر کرده است و نسبتش به سید مرتضی مخدوش است.
  59. مسائل آیات.
  60. مسائل أهل مصر الاولی، خمس مسائل.
  61. مسائل أهل مصر الثانیة، تسع مسائل.
  62. مسائل البادریات»، أربع و عشرون مسألة.
  63. المسائل التبانیات»، عشرة مسائل.
  64. المسائل الجرجانیة.
  65. المسائل الحلبیة الأولی، ثلاث مسائل.
  66. المسائل الحلبیة الثانیة، ثلاث مسائل.
  67. المسائل الحلبیة الثالثة، ثلاثون مسألة.
  68. مسائل الخلاف فی الفقه، که ناتمام مانده است.
  69. المسائل الدمشقیة، که ۳۰ مسأله است و المسائل الناصریة نامیده می‌شود.
  70. المسائل الرازیة، خمس عشرة مسألة.
  71. المسائل الرسیة الاولی.
  72. المسائل الرسیة الثانیة.
  73. المسائل الرملیات، سبع مسائل.
  74. المسائل السلاریة.
  75. المسائل الصیداویة.
  76. المسائل الطبریة»، ۲۰۷ مسأله.
  77. المسائل الطرابلسیة الاولی، سبع عشرة مسألة.
  78. المسائل الطرابلسیة الثانیة، عشرة مسائل.
  79. المسائل الطرابلسیة الثالثة، خمس و عشرون مسألة.
  80. المسائل الطوسیة، که «المسائل البرمکیة» گفته می‌شود، و پنج مسأله است.
  81. المسائل المحمدیة، خمس مسائل.
  82. مسائل مفردات، حدود ۱۰۰ مسأله از رشته‌های گوناگون است.
  83. مفردات من أصول الفقه.
  84. المسائل الموصلیات الاولی.
  85. المسائل الموصلیات الثانیة، نه مسأله.
  86. المسائل الموصلیات الثالثة، ۱۱۰ مسأله.
  87. مسائل المیافارقیات.
  88. المسائل الناصریة فی الفقه.
  89. المسائل الواسطیة، ۱۰۰ مسأله.
  90. مسألة فی الإجماع.
  91. مسألة فی الإرادة.
  92. مسألة فی إرث الأولاد.
  93. مسألة فی الاستثناء.
  94. مسألة فی استلام الحجر.
  95. مسألة فی الاعتراض علی أصحاب الهیولی.
  96. مسألة فی الإمامة، فی دلیل الصفات.
  97. مسألة فی التأکید.
  98. مسألة فی توارد الأدلة.
  99. مسألة فی التوبة.
  100. مسألة فی الحسن و القبح العقلی.
  101. مسألة فی خلق الأعمال.
  102. مسألة فی دلیل الخطاب.
  103. مسألة فی الرد علی المنجمین.
  104. مسألة فی العصمة.
  105. مسألة فی قتل السلطان.
  106. مسألة فی کونه تعالی عالما.
  107. مسألة فی المتعة.
  108. مسألة فی من یتولی غسل الامام.
  109. مسألة فی المنامات.
  110. مسألة فی نفی الرؤیة.
  111. مسألة فی وجه التکرار فی الآیتین.
  112. مسألة وجیزة فی الغیبة
  113. المصباح فی أصول الفقه، که ناتمام مانده است.
  114. مقدمة فی الأصول الاعتقادیة.
  115. المقنع فی الغیبة.
  116. الملخص فی الکلام، که ناتمام مانده است.
  117. مناظرة الخصوم و کیفیة الاستدلال علیهم.
  118. المنع من تفضیل الملائکة علی الأنبیاء.
  119. الموضح عن وجه اعجاز القرآن، که «کتاب الصرفة» نامیده می‌شود.
  120. الناصریات
  121. نفی الحکم بعدم الدلیل علیه.
  122. النقص علی ابن جنی فی الحکایة و المحکی.
  123. نکاح أمیر المؤمنین ابنته من عمر.
  124. وجه العلم بتناول الوعید کافة الکفار.
  125. الوعید.
  126. الولایة عن الجائر و یا الولایة من قبل الظالمین.

معرفی اجمالی برخی آثار

الذریعه

این کتاب در اصول فقه شیعه امامیه در چهارده باب، و هر باب مشتمل بر چندین فصل نگاشته شده است و مباحث عمده آن عبارت است از: خطاب، و امر و نهی و عموم و خصوص، و مطلق و مقید، و مجمل و مبین، و نسخ، و اخبار، و افعال، و اجماع، و قیاس، و اجتهاد و تقلید، و حظر و اباحه، و نافی، و مستصحب حال. این کتاب از دو جهت حائز اهمیت بسیار است: أولاً از این جهت که اولین کتاب کامل در اصول فقه شیعه امامیه است. سید در این کتاب گر چه تنها آراء اهل سنّت چون ابوحنیفه و شافعی و جبائیان: ابوعلی و ابوهاشم و ابوالحسین بصری و نظام و ابوالعباس بن شریح و ابوبکر فارسی و قفال و ابوالقاسم بلخی و امثال آنان را نقل کرده ولی چون در هر مسأله از مسائل علم اصول مانند سایر علوم، خود دارای نظری متین و رأیی رزین است تألیف این کتاب را باید مبدأ تاریخ استقلال علم اصول شیعه امامیه دانست. ثانیاً: از این جهت که سید مرتضی در این کتاب -چنان که خود در مقدمه گوید- مسائل اصول فقه را از مسائل اصول دین جدا کرده است در حالی که در کتبی که قبل از این کتاب تألیف می‌شده مسائل اصولین به یکدیگر خلط می‌شده است. سید در این کتاب در هر مسأله آراء دانشمندان عامه را نقل و ادله ایشان را به تفصیل ذکر کرده و در مقام نقد برآمده و بالاخره مختار خود را با تحقیقی کافی و وافی اثبات کرده و در برخی از موارد نظر بعضی از ایشان را صحیح دانسته و ادله آنان را تأیید، و یا ادله جدیدی بر مختار خود اقامه کرده است.[۴]

الانتصار

نوشتار اصلی: الانتصار (کتاب)

کتابی است در فقه متضمن احکامی که قطعاً و یا ظناً امامیه در آنها منفردند. این کتاب دو مرتبه در ایران چاپ سنگی شده است: یکی در سال ۱۲۷۵ در ضمن الجوامع الفقهیة و دیگری در سال ۱۳۱۵ به طور جداگانه. این کتاب بر بیش از ۳۱۹ مسأله فقهی مشتمل است و هم از نظر تاریخی و هم از نظر علمی حائز کمال اهمیت است، زیرا قدیمترین کتاب فقهی شیعه است که متعرض مسائل خلافی شده و اقوال مختلفه در آن مسائل را بیان داشته، و به علاوه فقه شیعه امامیه را بر اساسی محکم و حججی قوی بنا نهاده است و فقهاء متأخر چون شیخ طوسی و علامه حلی و دیگران از این روش پیروی کرده، و تألیفات فقهی خود را بر این پایه استوار داشته‌اند. در این کتاب، شریف مرتضی برخی از تألیفات خود را مانند مسائل ابی عبدالله بن التبان و مسائل الخلاف و مسائل اهل الموصل و المسائل الطرابلسیات و اصول الفقه نام برده است. سید مرتضی انتصار را پس از سال ۴۲۰ تألیف کرده است.[۵]

الناصریات

نوشتار اصلی: الناصریات (کتاب)

این کتاب بر ۲۰۷ مسأله فقهی و اعتقادی مشتمل است و سید مرتضی آن را در مقام شرح و نقد و تسدید فقه جدّ خود، حسن اطروش، صاحب «دیلم» و «طبرستان» تألیف کرده است.صاحب ادب المرتضی گوید: معروف است که «حسن اطروش» زیدی بوده، ولی بسیاری از علماء امامیه او را شیعه اثنا عشری می‌دانند، و بر حسب آن چه از همین رساله به دست می‌آید او امامی اثنا عشری نبوده، زیرا در بیشتر مسائل فرعی، و بسیاری از مسائل اعتقادی بر خلاف مذهب امامیه حکم کرده است و برای اثبات نظر خود به مسأله ۲۰۵ و ۲۰۷ استشهاد کرده است. این کتاب به سال ۱۲۷۶ه. در ضمن الجوامع الفقهیة در ایران چاپ شده، و از این لحاظ حائز اهمیت است که أولا مذهب «الناصر» و دعوت او را در بلاد دیلم بیان داشته، و ثانیاً مذاهب مختلف خصوصا مذهب زیدی و اثنا عشری را در یک جا جمع کرده است. سید در این کتاب نیز بعضی از مؤلفات خود را از جمله: کتاب الخلاف و مسائل اصول الفقه و العدد و تنزیه الانبیاء نام برده است.[۶].

الشافی فی الامامه

نوشتار اصلی: الشافی فی الامامة

الشافی فی الإمامة و ابطال حجج العامة، از مهمترین کتاب‌های کلامی تدوین شده در زمینۀ امامت و پاسخ به مسائل پیرامون آن است که توسط سید مرتضی علم الهدی (۳۵۵ق ۴۳۶ ق) تألیف شده است. سید مرتضی این کتاب را در مقام پاسخگویی به شبهات قاضی عبدالجبار معتزلی دربارۀ امامت تألیف کرد. شیخ طوسی در تلخیص این کتاب تلخیص الشافی و ابو الحسین بصری در نقض بر آن نقض الشافی و ابو یعلی سلار بن عبد العزیز در نقض بر این نقض النقض علی النقض را تألیف نموده‌اند و همه در حال حیات مرتضی بوده است.

انقاذ البشر

رساله‌ای است کوچک در کلام که در آن سید با اسلوب خطابی بلیغ، مسئله قضا و قدر را بررسی کرده و آیات بسیاری از قرآن را در مقام استدلال بر رأی خود ذکر کرده است و ضمنا تاریخ این عویصه را از روز پیدایش آن به وسیله معبد جهنی و ابوالاسود دوئلی تا روزگار خویش بیان داشته است. این رساله در سال ۱۹۳۵م. به کوشش شیخ علی خاقانی در حدود نود صفحه به قطع کوچک در نجف به چاپ رسیده است.[۷]

المحکم و المتشابه

رساله کوچکی است که در ایران ضمن چند رساله دیگر در ۱۲۸ صفحه به قطع کوچک به چاپ رسیده است. در این رساله از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، عامّی که از آن خاص اراده شده، تحریف در قرائت، فرق بین رخصت و عزیمت، و مطالب دیگر بحث شده است.فهرست نویسان این رساله را به سید نسبت داده‌اند، ولی در صفحه اول رساله نص صریح است بر این که این رساله همه از تفسیر محمّد بن ابراهیم بن حفص النعمانی -که قبل از عصر مرتضی می‌زیسته- نقل شده است، بنابراین وجهی برای نسبت رساله به سید جز این که او ناسخ رساله باشد نیست.[۸]

تنزیه الانبیاء

تنزیه الانبیاء و الائمة کتابی کلامی در اثبات عصمت پیامبران و امامان نوشته سید مرتضی علم الهدی (۳۵۵۴۳۶ق.) است. سید مرتضی در این کتاب بحث‌های راجع به عصمت پیامبران را به تفصیل آورده اما در بحث عصمت امامان، برای تفصیل مطالب، به کتاب الشافی فی الامامة که نوشته خود اوست ارجاع داده است.[۹][۱۰] کتاب به شکل پرسش و پاسخ تنظیم شده است. با اینکه تنزیه الانبیاء به موضوعی اعتقادی می‌پردازد، به سبب مسائل نحوی و بلاغی و لغوی‌ای که در بر دارد،[۱۱] شایسته است که جزو کتاب‌های ادبی نیز به شمار آید.

الاصول الاعتقادیة

این رساله کوچک که درباره صفات خدا، نبوت، امامت، بعث، وعد و وعید، شفاعت، عذاب قبر، فناء عالم، میزان، صراط، بهشت، دوزخ تألیف یافته است در بغداد در سال ۱۹۵۴م به چاپ رسیده است.[۱۲]

الولایة عن الجائر و یا الولایة من قبل الظالمین

رساله کوچکی است که سید آن را در سال ۴۱۵ برای وزیر، ابوالقاسم حسین بن علی مغربی تألیف کرده است. این رساله درباره حکم ولایت از طرف خلفاء جور است که غالبا در بین امامیه مطرح، و مورد اشکال بوده است. سید در این رساله آن چه را که والی از جانب جائر می‌تواند انجام دهد و آن چه را نمی‌تواند انجام دهد بیان داشته است.[۱۳]

المقنع فی الغیبه

نوشتار اصلی: المقنع فی الغیبة

این رساله در سال ۱۳۱۹ه در حاشیه درر الفرائد فی شرح الفوائد به چاپ سنگی رسیده است. سید در این رساله مشکل غیبت امام دوازدهم را که پیوسته باب هجوم بر امامیه بوده است و از دیرباز در مقام دفع آن بر آمده‌اند و رساله‌های زیادی در این باب نوشته‌اند دفع کرده است.[۱۴]

المسائل الرسیة الاولی

رساله‌ای است خطی مشتمل بر ۲۸ مسأله که سید در جواب مطالبی که ابو الحسین، المحسن بن محمّد بن الناصر الحسینی الرسی از او سؤال کرده تألیف کرده است. سائل -چنان که ابن ادریس او را وصف کرده و سؤالاتش بدان گواه است- دانشمندی بوده مدقق، و فقیهی حاذق، الزام کننده خصم، احتجاج کننده‌ای که جز مثل سید از عهده جواب احتجاجات او بر نمی‌آمده است، سید مرتضی خود نیز از او تقدیر کرده و بر او ثنا گفته است. این رساله بر مسائل فقهی و کلامی مشتمل است و سید در این رساله مسائلی را به کتاب خود مسائل فی اصول الفقه و المسائل المطلبیات ارجاع داده است. سید این رساله را در سال ۴۲۸ تألیف کرده، و از این جهت که بر آخرین فتاوی فقهی و دیدگاههای کلامی او مشتمل است حائز بسی اهمیت است.[۱۵]

المسائل الرسیة الثانیة

این رساله نیز در پاسخ سؤالات ابوالحسین، المحسن بن محمّد بن الناصر الحسینی الرسی است که پس از رساله سابق الذکر بر سید وارد شده و سید آن را به همان رساله الحاق کرده است. این رساله در پنج مسأله است. مسأله اول فقهی و بقیه آمیخته‌ای است از فقه و کلام، این رساله از آخرین تألیفات سید و بدین سبب معرف آخرین آراء و دیدگاههای اوست.[۱۶]

مسألة فی الاعتراض علی من یثبت قدم الاجسام

سید در این رساله به کتاب خود الملخص فی الاصول ارجاع داده است. این رساله، رساله فلسفی محض است.[۱۷]

ابطال العمل بخبر الآحاد

این رساله را آقا شیخ آقا بزرگ از خط شیخ شهید، و او از خط جدش، و جد شهید از خط شریف مرتضی استنساخ کرده است. صاحب ادب المرتضی گوید: نسخه‌ای از آن نزد من است که دارای دو صفحه است و سید در آن به المسائل الحلبیات و المسائل التبانیات ارجاع داده است. در این رساله به بعضی از راویان حدیث از امامیه مانند طاطری و ابن سماعة و دیگران از غلاة و مجسمه و خطابیه و مشبهه و مجبره تعریض شده است.[۱۸]

مقدمة فی الاصول

به طور موجز از اصول عقائد امامیه: توحید، عدل، امامت، معاد، وعد و وعید بحث، و در بعضی از آراء معتزله مناقشه می‌کند.[۱۹]

مسألة فی من یتولی غسل الامام

رساله کوچکی است در یک صفحه راجع به این عقیده که امام را جز امام غسل نمی‌دهد، سید مرتضی این عقیده را صحیح نمی‌داند بلکه احیانا آن را محال می‌داند. در این رساله به کتاب الذخیره ارجاع شده است.[۲۰]

العدد و یا الرد علی اصحاب العدد

در این رساله، سید این عقیده را که روزه به اکمال عدد (سی روز) ثابت می‌شود رد کرده و رؤیت هلال را ملاک عمل قرار داده است.[۲۱]

مسألة وجیزة فی الغیبة

این مسأله درباره حل معضل غیبت امام منتظر نگاشته شده است. بین ادله این رساله با دیگر مطالبی که سید در این باره نوشته -خصوصا المقنع فی الغیبة- هیچ گونه اختلافی به چشم نمی‌خورد.[۲۲]

المسائل التبانیات

مسائلی است که ابوعبدالله محمّد بن عبدالملک التبانی از سید سؤال کرده، و چنان که از سؤالات او پیداست متکلمی ماهر بوده، بلکه چه بسا از دیگر کسان که از سید سؤالاتی کرده‌اند فاضل‌تر بوده است. وی سؤال کرده است از این که: چرا امامیه اجماع و قیاس را رفض کرده‌اند؟ چرا سید خود خبر واحد را حجت نمی‌داند با این که با رفتن خبر، معظم احکام شریعت از بین می‌رود؟ بنا بر نقل صاحب ادب المرتضی نسخه‌ای از این رساله در کتابخانه آستان قدس موجود است که دارای ۳۰ ورق و در سال ۶۷۶ ه‍.ق نوشته شده است، و نسخه دیگری نیز به خط آقا شیخ آقا بزرگ نزد خود ایشان موجود است.[۲۳]

دیوان المرتضی

شعرهای سید مرتضی چنان که از سخن بعض مورخان به دست می‌آید، به بیست هزار می‌رسد و از کتب تراجم برمی‌آید که بسیاری از مؤلفان در عصرهای مختلف بر نسخه‌هایی از دیوان مرتضی دست یافته‌اند.[۲۴]

شرح قصیدة السید الحمیری

این شرح در سال ۱۳۱۳ ه‍.ق در ضمن چند رساله فارسی و عربی در قاهره به چاپ رسیده است. قصیده در مدح امام علی بن ابی طالب علیهما السّلام است. در این شرح سید سیره و فضائل و مواقف علی علیه‌السلام را بیان داشته و از لحاظ لغت و ادب مفردات قصیده را شرح، و در ضمن، بعضی از قضایای تاریخی و ادبی را نقل کرده است. سید این شرح را برای فرزند خود نگاشته است. صاحب ادب المرتضی گوید: نسخه‌ای از این شرح نزد محامی سید صادق کمونه در بغداد است.[۲۵]

الغرر و الدرر و یا امالی

الأمالی المرتضی، کتابی در تفسیر آیات متشابه و مشکل و تبیین احادیث دشوار، تألیف سید مرتضی، متکلم، ادیب، فقیه و حدیث‌شناس برجسته امامیه در سده پنجم قمری. این کتاب را با عناوین دیگری، از جمله الامالی فی التفسیر، الغرر و الدرر، غررالفوائد و درر القلائد، التفسیر، مجالس التاویلات، مجالس کشف الآیات نیز می‌خوانند. به گزارش ابویعلی جعفری، فقیه معاصر و شاگرد سید مرتضی، نویسنده در جمادی الاولی ۴۱۳ق از آن فراغت یافته است.

پانویس

  1. این فهرست از مقدمه الانتصار اخذ شده است؛ ببینید: المحامی رشید الصفار، ترجمة الشریف المرتضی، فی: شریف مرتضی، ۱۴۱۵ق.، صص ۴۸-۵۷.
  2. الطوسی، الفهرست، ص۹۹.
  3. الطوسی، محمد بن الحسن، الفهرست، ص۹۹.
  4. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، صص۱۷۲-۱۷۳.
  5. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، صص۱۵۹-۱۶۰.
  6. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۰.
  7. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۲.
  8. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۲.
  9. ص۲۰۹، ۲۱۵، ۲۱۸، ۲۲۰۲۲۱، ۲۳۹، ۲۴۵، ۲۷۹ ۲۸۰.
  10. آقابزرگ طهرانی، ج۱۵، ص۲۷۳.
  11. ص۲۵۲۶، ۲۸، ۳۳، ۴۰، ۴۱، ۴۵، ۵۳، ۹۳، ۱۱۸۱۱۹، ۱۸۰۱۸۱، ۱۸۳۱۸۴، ۱۹۵، ۱۹۸۱۹۹، ۲۰۳، ۲۰۶.
  12. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۳.
  13. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۴.
  14. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۴.
  15. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، صص۱۶۵-۱۶۶.
  16. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۶.
  17. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۷.
  18. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۸.
  19. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۸.
  20. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۸.
  21. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، صص۱۶۸-۱۶۹.
  22. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۶۹.
  23. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، صص۱۶۹-۱۷۰.
  24. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۷۰.
  25. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص۱۷۰.

منابع

  • الشریف المرتضی، علی بن حسین موسوی‌، الانتصار فی انفرادات الامامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌، ۱۴۱۵ق.
  • الطوسی، محمد بن الحسن‌، الفهرست‌، محقق/مصحح: سید محمد صادق آل بحر العلوم‌، نجف، المکتبة الرضویة‌، بی‌تا.