عملیات استشهادی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عملیات استشهادی از اقسام جهاد دفاعی که فردی داوطلبانه خود را برای کشته‌شدن قطعی و ضربه به دشمن آماده می‌کند.
از نگاه فقهی، این عمل در صورتی که به‌خاطر حفظ مصالح دینی صورت بگیرد، صحیح است. درباره مشروعیت این عمل در بین مراجع، اختلاف وجود دارد. این روشِ مبارزه، از جهت‌های مختلف با عملیات انتحاری و ترور تفاوت دارد.

مفهوم‌شناسی

استشهاد به معنای گواه طلبیدن معنا شده[۱] و به معنای کشته‌شدن در راه خدا نیز آمده است.[۲]
همچنین استشهادیه به معنای فداکاری رزمنده‎ای است که با حمل مواد منفجره به دشمنان دین حمله می‌کند و خود و آنان را به قتل می‎رساند.[۳]
از نگاه فقهی، عملیات استشهادی از مصداق‎های جهاد دفاعی معرفی شده و اقدامی است که شخص، با قصد قربت و با علم به شهادت و با هدف ضربه‌زدن به دشمن متجاوز و اشغال‌گر به انجام آن مبادرت ورزد و در این راه کشته شود.[۴]

تفاوت استشهادی با عملیات انتحاری و ترور

عملیات استشهادی با عملیات انتحاری اگرچه به لحاظ شکل عملی یگانه‎اند اما از نگاه درون‌مذهبی از سه جهت متفاوت دانسته شده است.[۵] اولین جهت مسأله انگیزه و نیت هر یک از این دو است. در عملیات استشهادی، نیت و انگیزه مجاهد، دفاع از ایمان، مقدسات و سرزمین اسلامی است، در حالی که در عملیات انتحاری، چنین قصدی نیست.[۶]

دومین جهت موضوع، هدف هریک از این دو است. هدف مجاهد در عملیات استشهادی از جهت شخصی، دست‌یابی به مقام شهادت است و از جهت اجتماعی، ضربه‌زدن به دشمن و تقویت روحیه مسلمانان است، در حالی که عملیات انتحاری، چنین خصوصیتی ندارد.[۷]

سومین تفاوت بین عملیات استشهادی و عملیات انتحاری در مسأله شخصی است که مجاهد استشهادی، دارای روحیه‌ای قوی، شجاعت، شهامت و ایمان است که با آگاهی کامل پا در این راه می‎گذارد، در حالی که عامل انتحاری به دنبال راحت کردن خود از مشکلات روحی و شخصی خود است.[۸]

تفاوت ترور با عملیات استشهادی هم در این است که ترور، یک فعالیت مجرمانه و خشونت‌آمیز بوده و برای ایجاد رعب و وحشت با هدف سیاسی انجام می‎گیرد، در حالی که عملیات استشهادی، دفاعی و در مقابل تجاوز و برای استیفای حقوق از دست‌رفته است و راه دیگری نیز برای استیفای حق وجود ندارد.[۹]

عمل تروریستی در فقه، با اسامی متعددی از جمله فتک، غیله، ارهاب و محاربه مطابق دانسته شده است.[۱۰]

فتوای عالمان

عملیات استشهادی در فتوای عالمان شیعه و سنی مورد توجه و بحث است. در میان عالمان شیعه، این عمل از جمله مصادیق جهاد دفاعی معرفی گردیده و شرط مهم آن نیز منحصر شدن دفاع به این راه بیان شده است. آیت‌الله فاضل لنکرانی، آیت‌الله مکارم شیرازی و آیت‌الله نوری همدانی از مراجع تقلید شیعه، عملیات استشهادی را مصداق جهاد دفاعی دانسته‌اند و انجام آن را نیازمند اجازه از فقیه جامع‌الشرایط ندانسته‎اند، اما آیت‌الله موسوی اردبیلی ضمن اشاره به حرمت اصل این کار، اجازه فقیه جامع‎الشرایط را ضروری دانسته‎ است.[۱۱] همچنین محمدحسین فضل‌الله از مراجع تقلید شیعه در لبنان نیز معتقد است که این عملیات، از مصادیق جهاد دفاعی بوده و به شرایط نظامی بستگی دارد.[۱۲]

عملیات استشهادی در میان عالمان اهل سنت نیز مورد اختلاف‌نظر است. یوسف قرضاوی معتقد است این عمل فقط برای فلسطینی‌ها مجاز است و در غیر فلسطین شرعا جایز نیست.[۱۳] در مقابل، عده‎ای دیگر از عالمان اهل سنت، عملیات استشهادی را در برابر دشمنان اسلام با ملاحظه شرایطی جایز دانسته‌اند.[۱۴]

پانویس

  1. دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۷ش، ص۲۱۵۳.
  2. مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲۴۱.
  3. مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة،۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲۴۱.
  4. برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
  5. برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
  6. برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
  7. برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
  8. قرضاوی، فقه الجهاد، ۲۰۰۹م، ص۱۱۹۶؛ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
  9. علوی‌مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)،۱۳۹۲ش، ص۱۶۶.
  10. برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۲۸ تا۳۵.
  11. علوی‌مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)،۱۳۹۲ش، ص۱۶۱تا ۱۶۵.
  12. فضل الله، فقه الحیاة، ۱۴۱۹ق، ص۱۴۱و۱۴۲.
  13. قرضاوی، فقه الجهاد، ۲۰۰۹م، ص۱۱۹۸ و ۱۱۹۹.
  14. ملامحمدعلی، مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت، ص۶۵ تا ۶۸.

منابع

  • برجی، یعقوب‌علی، ترور و دفاع مشروع، قم، هجرت، ۱۳۸۶ش.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • علوی مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) ۱۳۹۲ش.
  • فضل الله، فقه الحیاة، بیروت، موسسه عارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
  • قرضاوی، یوسف، فقه الجهاد، قاهره، مکتبه وهبه، ۲۰۰۹م.
  • مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، بیجا، عالم الکتاب، ۱۴۲۹ق.
  • ملامحمدعلی، امیر، «مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت»، در مجله حصون، شماره ۵، پاییز ۱۳۸۴ش.