مقاله نامزد خوبیدگی

علی بن ابراهیم قمی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
علی بن ابراهیم قمی
استادان ابراهیم بن هاشم قمی
شاگردان محمد بن یعقوب کلینی، علی بن بابویه قمی
سال‌های فعالیت قرن‌های دوم و سوم هجری قمری
شناخته‌شده برای تفسیر قمی
نقش‌های برجسته مفسّر قرآن، راوی حدیث
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار تفسیر قمی، قرب الاسناد، التوحید والشرک،...
خویشاوندان ابراهیم بن هاشم قمی (پدر)

علی بن ابراهیم قمی از فقیهان و مفسران بزرگ امامی و از اصحاب امام هادی(ع) که از او کتاب‌های بسیاری به جای مانده است. مهمترین اثر علی بن ابراهیم، تفسیر روایی قرآن کریم، مشهور به تفسیر قمی است.

زندگی‌نامه

تاریخ دقیق ولادت و وفات علی بن ابراهیم قمی شناخته نیست ولی مسلماً وی در نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم می‌زیسته است.[۱]

پدرش ابراهیم بن هاشم از محدثان امامیه است. ابراهیم بن هاشم از کوفه به قم مهاجرت کرد. گفته‌اند که او نخستین کسی بود که در قم، به نشر احادیث اهل بیت پرداخت و به دیدار امام رضا(ع) نیز توفیق یافت.[۲]اسحاق بن ابراهیم برادر علی بن ابراهیم و فرزندان علی ابن ابراهیم یعنی احمد، ابراهیم و محمد همه از عالمان دینی عصر خویش بوده‌اند.[۳]

مصاحبت امامان شیعه

در منابع روایی و رجالی شیعه، نام علی بن ابراهیم، در شمار اصحاب حضرت امام هادی(ع) ثبت شده است.[۴] علی بن ابراهیم علاوه بر عصر امام هادی(ع)، در دوران امام حسن عسکری(ع) و نیز زمان غیبت صغری زندگی کرده است. با این حال در منابع معتبر شیعه هیچ روایتی از امام هادی و نیز دیگر امامان معصوم(ع)به نقل بی‌واسطه از علی بن ابراهیم در دست نیست. آیت الله خویی معتقد است که نبودن روایت مستقیم از امامان(ع) منافاتی با این ندارد که علی بن ابراهیم در زمره اصحاب امام هادی(ع) باشد.[۵]

جایگاه علمی

شهرت علی بن ابراهیم بیشتر در نقل روایات و تالیف آثار حدیثی است. روایات او از امامان شیعه را منابع تفسیری، فقهی و جز آن نقل کرده‌اند. رجال شناسان، او را ثقه(مورد اطمینان در نقل روایت) دانسته‌اند.[۶] نام او در میان اسناد بسیاری از روایات شیعه به چشم می‌خورد[۷]و راویان معتبر شیعه از او بسیار روایت نقل کرده‌اند.[۸] کلینی مولف معتبرترین منبع روایی شیعه بیش از هفت هزار حدیث از او نقل کرده است.[۹] علی بن ابراهیم از اساتید بسیاری حدیث شنیده است و شاگردان بسیاری نیز از او بهره برده‌اند. از اساتید او پدرش ابراهیم بن هاشم قمی بوده که اعتبار بالایی نزد محدثان شیعه دارد.[۱۰] برخی منابع نام ۴۸ استاد و ۲۳ شاگرد علی بن ابراهیم را ثبت کرده‌اند. محمد بن یعقوب کلینی و علی بن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق) از شاگردان او بوده‌اند.[۱۱]

در کتب اهل سنت نیز از وی یاد شده است.[۱۲]

اساتید

علی بن ابراهیم از محضر بسیاری از روات معتبر شیعه بهره برده؛ از جمله:

  1. پدرش ابراهیم بن هاشم
  2. برادرش اسحاق بن ابراهیم بن هاشم
  3. محمد بن عیسی
  4. احمد بن محمد بن خالد برقی
  5. ایوب بن نوح
  6. احمد بن اسحاق بن سعد
  7. احمد بن محمد
  8. اسماعیل بن محمد ملکی
  9. حسن بن محمد
  10. حسن بن موسی الخشاب.
تفسیر قمی

شاگردان

شخصیت‌های فراوانی نیز از محضر درس او بهره برده‌اند، مانند:

  1. ثقة الإسلام محمد بن یعقوب کلینی
  2. قاسم بن محمد
  3. احمد بن زیاد بن جعفر همدانی
  4. حسن بن حمزه علوی
  5. محمد بن موسی بن متوکل.

در بیان دیگران

نجاشی، علی بن ابراهیم را شخصیتی مورد اطمینان در نقل روایات و دارای ایمانی ثابت و استوار معرفی کرده که مورد اعتماد و دارای عقیده و مذهبی صحیح است و از وی روایات فراوانی از مشایخ شیعه نقل شده است.[۱۳]

طبرسی در إعلام الوری علی بن ابراهیم را از بزرگترین راویان شیعه می‌داند.[۱۴]

آثار

علی بن ابراهیم کتاب‌ها و آثار بسیاری از خود به جای گذاشته است که برخی از آنها عبارتند از:

نوشتار اصلی: تفسیر قمی

التفسیر مشهورترین کتاب علی بن ابراهیم است که به تفسیر قمی معروف است. این تفسیر به شیوه روایی است بدین معنا که تنها روایات تفسیری اهل بیت(ع)را بی‌آن که خود در معنای آیات دست به اجتهاد و تفسیر زند، گرد آورده است. بیشتر روایات این کتاب از طریق پدر مولف ابراهیم بن هاشم نقل شده‌اند. این تفسیر از کهن‌ترین تفاسیر موجود شیعه است و از مهمترین منابع مفسران امامیه در طول قرون گذشته تا عصر حاضر به شمار می‌آید و در ۲ جلد به چاپ رسیده است.

دیگر آثار

  • کتاب الناسخ والمنسوخ
  • کتاب قرب الاسناد
  • کتاب الشرائع
  • کتاب الحیض
  • کتاب التوحید والشرک
  • کتاب فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام
  • کتاب المغازی
  • کتاب الانبیاء
  • کتاب المشذر
  • کتاب المناقب
  • کتاب اختیار القرآن.[۱۵]

پانویس

  1. فعال عراقی، «قمی، علی بن ابراهیم»، ص۱۷۷۶.
  2. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۶.
  3. فعال عراقی، «قمی، علی بن ابراهیم»، ص۱۷۷۶.
  4. طوسی، الابواب، ۱۴۱۵ق، ص۳۹۰.
  5. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۲، ص۲۰۸.
  6. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص ۱۵۲، ۱۵۳.
  7. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۲، ص۲۱۳.
  8. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۲، ص۲۱۴.
  9. سبحانی، تذکرة الاعیان، ۱۴۱۹ق، ص۲۸۳.
  10. نک: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۴۱۴ق، ص۳۱۰.
  11. فعال عراقی، «قمی، علی بن ابراهیم»، ص۱۷۷۶.
  12. فعال عراقی، «قمی، علی بن ابراهیم»، ص۱۷۷۶.
  13. قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، مقدمه‌ج‏۱، ص۸
  14. طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص ۱۲۰.
  15. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۵۲؛ قمی، تفسیر القمی، مقدمة المصحح، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۸.

منابع

  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز نشر الثقافة الاسلامیة، ۱۳۷۲ش.
  • سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۴ق.
  • سبحانی، جعفر، تذکرة الاعیان، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۹ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، موسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۳۷۶ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الابواب(رجال الطوسی)، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • القمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح وتعلیق وتقدیم: السید طیب الموسوی الجزائری، قم، مؤسسة‌دار الکتاب للطباعة والنشر، ۱۴۰۴ق.
  • فعال عراقی، حسین، «قمی، علی بن ابراهیم»، در دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش بهاء الدین خرمشاهی، ج۲، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.