مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
جانبدارانه

عایشه

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از عایشه دختر ابوبکر)
پرش به: ناوبری، جستجو
عایشه دختر ابوبکر بن ابی قحافه
زادروز سال چهارم بعثت
زادگاه -
درگذشت ۱۰ شوال سال ۵۸ قمری
آرامگاه مدینه، بقیع
نقش‌های برجسته همسر پیامبر(ص)- از روایان احادیث پیامبر(ص)- از مخالفان امام علی(ع) بعد از پیامبر(ص)
دین اسلام
خویشاوندان پدر: ابوبکر بن ابی قحافه

عایشه (درگذشت ۵۸ق) دختر ابوبکر بن ابی قحافه، همسر پیامبر اسلام(ص). در میان همسران پیامبر، عایشه به دلیل فعالیت‌ها و جهت‌گیری‌های سیاسی و همچنین نقش بارزی که در روایت از پیامبر(ص) داشته، شهرت فراوانی دارد. اهل سنت با استناد به روایاتی که از فضایل عایشه و محبوبیت او نزد پیامبر خبر می‌دهند، برای او جایگاه ارزشمندی قائلند. در مقابل، شیعیان به دلیل موضع‌گیری‌های خصمانه او در دوران خلافت امام علی(ع) و تاثیرگذاری او در شکل گیری جنگ جمل نقدهای زیادی به رفتار و سیره وی مطرح کرده‌اند.

ازدواج با پیامبر اکرم

عایشه دختر ابوبکر و از خاندان «تیم» و مادرش امّ رومان دختر عمیر از قبیله بنی کنانه بود[۱] که در سال چهارم بعثت در مکه به دنیا آمد.[۲] او یکی از همسران پیامبر بود که بعد از وفات حضرت خدیجه، پیامبر با او ازدواج کرد. [۳]در مورد سن ازدواج او با پیامبر اختلاف وجود دارد به نحوی که سن ازدواج او را بین ۶ الی ۱۷ سال بیان کرده‌اند.

در برخی از گزارش‌ها آمده است که ازدواج پیامبر با عایشه قبل از ازدواج او با سوده بوده است اما برخی از روایات مشهورتر ازدواج پیامبر با سوده را قبل از ازدواج با عایشه عنوان کرده‌اند.[۴]

مهریه عایشه مانند مهریه اکثر زنان پیامبر اکرم مهرالسنه یعنی پانصد درهم تعیین شد[نیازمند منبع]


سن عایشه هنگام ازدواج: هفت یا ۱۷

بنابر نقل مشهور منابع تاریخی، عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر(ص) حدود شش یا هفت سال داشته[۵] اما زفاف پیامبر با عایشه چند سال بعد و پس از مهاجرت به مدینه صورت گرفت؛ زمانی که عایشه به نه سالگی رسیده بود.[۶]

با این حال برخی پژوهشگران معتقدند بررسی گزارش‌های مختلف از منابع تاریخی، روشن می‌کند که عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر، ۱۸ سال داشته است. در برخی منابع تاریخی، عایشه از نخستین مسلمانان به شمار آمده و در ابتدای بعثت پیامبر، کودک دانسته شده است. به باور اینان، اگر عایشه در زمان بعثت حداقل هفت سال داشته باشد، در هنگام ازدواج با پیامبر ۱۷ ساله بوده است.[۷] عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر کمتر از بیست سال داشته، اما هیچ‌گاه فرزندی به دنیا نیاورد.[نیازمند منبع]

ویژگی‌های عایشه

عایشه، تنها همسر پیامبر (ص) بود که پیش از او با کس دیگری ازدواج نکرده بود.[۸] شیعیان معتقدند فضایلی که منابع اهل سنت درباره عایشه نقل کرده‌اند، ساختگی و غلوآمیز است و با استناد به روایات متعدد، بر این باورند که رفتار عایشه در مواردی منجر به ناراحتی و خشم پیامبر شده و پیامبر، در مواردی از عایشه گلایه کرده است.[۹] به باور شیعیان، حسد و غیرت عایشه در برابر سایر زنان پیامبر و اقداماتِ از روی حسادت او علیه آنان، ناپسند بوده است.[۱۰]

در منابع اهل سنت، گزارش‌هایی درباره علاقه زیاد پیامبر(ص) به عایشه نقل شده و او محبوب‌ترین همسر پیامبر (ص) معرفی شده است. در منابع اهل سنت، فضایل بسیاری برای عایشه نقل شده است.[۱۱]

ماجرای افک

نوشتار اصلی: افک

بنابر روایاتی که در تفسیر بخشی از آیات سوره نور آمده، در سال پنجم هجری، در بازگشت سپاه اسلام از غزوه بنی مصطلق و هنگامی که کاروانیان برای استراحت توقف کرده بودند، عایشه برای قضای حاجت از لشکرگاه فاصله گرفت، گردنبند خود را گم کرد و مدتی مشغول یافتن آن شد در حالی که لشکریان که از غیبت وی اطلاع نداشتند، به راه افتاده و کجاوه او را به تصور اینکه عایشه در آن است همراه خود بردند. وقتی عایشه بازگشت، محل استراحت کاروان را خالی یافت و در همان مکان ماند تا فردی به نام صفوان بن معطَّل به او رسید و شترش را در اختیار عایشه قرار داد و او را به لشکریان رساند. همین ماجرا موجب بدگویی گروهی از صحابه پیامبر (ص) درباره عایشه شد. این گروه بنابر متون اسلامی، منافقین بودند که عایشه را به بی‌عفتی متهم کردند. پس از آن قرآن کریم در بخشی از آیات سوره نور (آیات ۱۱ تا ۲۶) تهمت به زنان پاک را گناهی بزرگ به شمار آورد.[۱۲] با این حال برخی از محققان، این آیات را مرتبط با ماریه قبطیه دانسته‌اند.[۱۳]

ماجرای تحریم

ماجرای تحریم به آیات نخست سوره تحریم اشاره دارد که خداوند در آن، پیامبر(ص) را به دلیل اینکه برای رضایت همسرانش، امر حلالی را بر خود حرام کرده، سرزنش می‌کند. بر اساس گزارش تفسیر نمونه ماجرای نزول آیه چنین است:‌

«پیامبر(ص) گاه که نزد زینب بنت جحش (یکی از همسرانش) می‌رفت زینب او را نگاه می‌داشت و از عسلی که تهیه کرده بود خدمت می‌آورد. این سخن به گوش «عایشه» رسید، و بر او گران آمده، می‌گوید: من با حفصه (یکی دیگر از همسران پیامبر) قرار گذاشتیم که هر وقت پیامبر نزد یکی از ما آمد فورا بگوئیم، آیا صمغ «مغافیر» خورده‌ای؟! «مغافیر» صمغی بود که یکی از درختان حجاز به نام «عرفط» تراوش می‌کرد و بوی نامناسبی داشت و پیامبر مقید بود که هرگز بوی نامناسبی از دهان یا لباسش استشمام نشود.
روزی پیامبر نزد «حفصه» آمد، او این سخن را به پیامبر گفت. حضرت فرمود: من «مغافیر» نخورده‌ام، بلکه عسلی نزد زینب بنت جحش نوشیدم، و من سوگند یاد می‌کنم که دیگر از آن عسل ننوشم ولی این سخن را به کسی مگو، مبادا به گوش مردم برسد و بگویند چرا پیامبر غذای حلالی را بر خود تحریم کرده، و یا از کار پیامبر در این مورد و یا مشابه آن تبعیت کنند، و یا به گوش زینب برسد و او دل شکسته شود.» اما حفصه پس از مدتی این راز را آشکار کرد.[۱۴]

این روایت در منابع گوناگون با تغییراتی نقل شده[۱۵] و حتی بخاری نیز آن را بیان کرده‌ است.[۱۶] بخاری روایت دیگری در این رابطه به نقل از خلیفه دوم می‌نویسد که در آن عایشه و حفصه علیه پیامبر(ص) هم پیمان شدند.[۱۷] در پی این ماجرا، نبی خدا با این دو نفر قهر کردند که قرطبی مدت این قهر را تا یک ماه ذکر کرده است.[۱۸] قرطبی[۱۹] وابن قیم[۲۰]حتی آیه ۱۰ سوره تحریم[۲۱] را نیز برای ترساندن عایشه و حفصه می‌دانند.

عایشه و خلفا

عایشه در زمان خلافت ابوبکر و عمر دخالت مستقیمی در امور سیاسی نداشت با این حال وی که همسر پیامبر(ص) و دختر خلیفه اول بود از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار بود و مورد حمایت خلیفه اول و دوم بود. به عقیده گروهی از نویسندگان شیعه، عایشه در به خلافت رسیدن ابوبکر نیز نقش داشت و در روزهای آخر عمر پیامبر(ص) تلاش‌هایی برای زمینه سازی خلافت پدرش انجام داد. او همچنین با نقل روایاتی از پیامبر اسلام در فضیلت ابوبکر و عمر، به تثیبت خلافت آن دو یاری رساند.[۲۲] گزارش‌هایی که حاکی از رسیدگی دو خلیفه نخست به عایشه و اعطای هدایا و افزایش مستمری او نسبت به سایر همسران پیامبر(ص) به او است[۲۳] مورد توجه شیعیان قرار گرفته و نوعی بی‌عدالتی تلقی شده است.[۲۴]

رابطه عایشه با عثمان در سال‌های نخست خلافت وی خوب بود اما در نیمه دوم خلافت، با دشمنی پایان یافت. در این سال‌ها عایشه با ورود به جرگه مخالفان خلیفه، نقش سیاسی بارزتری در جامعه اسلامی ایفا کرد. او در سخنان خود و برخوردهایی که بین او و عثمان در مسجد مدینه پیش آمد به شدت به انتقاد از خلیفه پرداخت و بنابر گزارش‌هایی او را شایسته مرگ دانست.[۲۵]

عایشه و امام علی(ع)

نوشتار اصلی: جنگ جمل

عایشه از مخالفان امام علی(ع) بود. برخی نویسندگان، سابقه این اختلاف را به دوران حیات پیامبر عقب برده‌اند.[۲۶] نقش عایشه در برپایی شورشی بزرگ علیه خلافت امام علی(ع) که به جنگ جمل انجامید، نشانه بارزی از دشمنی او با علی ابن ابی طالب(ع) است، هر چند برخی نویسندگان سنی مذهب او را تحت تاثیر تحریک بدخواهان دانسته‌اند و یا اقدام او در لشکرکشی به بصره را به قصد قصاص کشندگان عثمان و نه مخالفت با علی(ع) می‌دانند و این عمل او را خطایی در اجتهاد دانسته‌اند که خود عایشه از آن پشیمان بود.[۲۷]

عایشه که از مخالفان عثمان بود و در هنگام قتل عثمان در مکه حضور داشت با شنیدن به خلافت رسیدن علی، در مکه ماند. بعد از مدتی با رسیدن طلحه و زبیر به مکه، این سه با نیروهایی از قبایل عرب به سوی بصره راه افتادند و ادعای خونخواهی عثمان را مطرح کردند[۲۸] و بعد از تصرف این شهر، در برابر نیروهای امام صف ارایی کردند.[۲۹] جنگی که در ادامه شکل گرفت به دلیل حضور عایشه در این جنگ که بر شتری سوار بود به جنگ جمل مشهور شد و این نخستین جنگ داخلی مسلمانان بود.

عایشه و معاویه

با اینکه روایاتی از هدایای مالی معاویه به عایشه در منابع موجود است، دست کم در بخشی از دوران حکومت معاویه، عایشه از مخالفان و معترضان به او بود. او بخصوص به دلیل کشته شدن برادرش محمد بن ابی بکر به فرمان معاویه از او دل خوشی نداشت و نیز او را به دلیل قتل حجر بن عدی سرزنش می‌کرد.[۳۰] نقل است که عایشه با شنیدن خبر دستگیری حجر بن عدی کسی را برای شفاعت از او نزد معاویه فرستاد اما این فرستاده هنگامی به شام رسید که حجر و یارانش به شهادت رسیده بودند.[۳۱]

ماجرای دفن پیکر امام حسن(ع)

از اقداماتی که انتقاد شیعیان به رفتار عایشه را در پی داشته، جلوگیری از دفن پیکر امام حسن(ع) کنار قبر پیامبر(ص) بود. محل دفن پیامبر در خانه عایشه بود و پیشتر، پیکر خلیفه اول و دوم در این مکان دفن شده بودند. با شهادت امام حسن(ع) در آغاز امام حسین(ع) مطابق با وصیت برادرش قصد داشت پیکر ایشان را، کنار قبر پیامبر(ص) دفن کند، اما عایشه با حمایت والی مدینه، مانع این اقدام شد و امام حسین(ع) برای پرهیز از درگیری از این اقدام صرف نظر کرد.[۳۲]

خصوصیات اخلاقی

به گفته تعداد زیادی از مفسرین اهل سنت، آیه یازدهم سوره حجرات پیرامون عایشه است. عایشه به تنهایی و به نقل بعضی از منابع با همراهی حفصه زنی را که احتمالا ام سلمه بوده است را مسخره می‌کنند که این آیه با موضوع نهی از تمسخر نازل می‌شود.[۳۳]

حسادت عایشه به دیگر زنان پیامبر(ص) خصوصا حضرت خدیجه(س) فراوان دیده شده است. خود او نقل می‌کند از اینکه پیامبر (ص) بارها از خدیجه نام می‌برد، حسادت می‌کردم.[۳۴] گاهی پیامبر از این حسادت‌ها ناراحت می‌شدند.[۳۵]

در کتب اهل سنت، موارد متعددی نقل شده است که عایشه صدایش را بر پیامبر بلند کرده بود. از جمله در مواردی بود که محبت پیامبر نسبت به حضرت علی را می‌دید و دوست داشت که نبی اکرم این محبت را نسبت به پدرش ابوبکر هم داشته باشد.[۳۶]

وفات

عایشه در ۱۰ شوال سال ۵۸ قمری در سن ۶۶ سالگی در مدینه به مرگ طبیعی درگذشت و ابو هریره بر وی نماز خواند[۳۷] و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۳۸] اما عده ایی با استناد به برخی از منابع، معاویه را عامل قتل عایشه می‌دانند.[۳۹] به نقلی این اتفاق در ذی الحجه واقع شده است.[۴۰] از اعمش کوفی نقل شده:«کسی را بی‌حیاتر از او [معاویه] دیده‌اید؟ او هفتاد هزار نفر را کشت که در بین آنها عمار، خزیمه، حجر، عمرو بن حمق، محمد بن ابوبکر، مالک اشتر، اویس قرنی، ابن صوحان، ابن تیهان، عایشه و ابن حسان وجود دارند».[۴۱]

پس از وفات عایشه، عبدالله بن عمر بر او گریست، این خبر به معاویه که هنوز در مدینه بود رسید و به ابن عمر گفت: آیا برای مردن یک پیرزن گریه می‌کنی؟ عبدالله گفت: تمام فرزندانِ ام المؤمنین بر او می‌گریند; البته کسی که فرزند او نباشد (یعنی مؤمن نباشد) نمی‌گرید.[۴۲]

نقش عایشه در روایت حدیث

عایشه از مهم‌ترین راویان سخنان و سیره پیامبر(ص)است. تعداد روایاتی که از او نقل شده به بیش از دو هزار و صد روایت می‌رسد. بخشی از روایاتی که به نقل از او در منابع روایی نقل شده، مورد نقد و بررسی پژوهشگران شیعی قرار گرفته است.[۴۳]

پانویس

  1. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۴۰۹.
  2. عسکری، نقش عایشه در احادیث اسلام، ج۱، ص ۴۵.
  3. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۸۱.
  4. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ ابن قتیبه، المعارف، ۱۴۱۰ق، ص۱۳۳-۱۳۴؛ صالحی الشامی، سبل الهدی، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۴۵.
  5. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۷-۴۸
  6. ابن هشام، السیرة النبویة، بیروت، ج۲، ص۶۴۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۷-۴۸.
  7. عرب، تصویر خانواده پیامبر، ۱۳۸۷ش، ص۹۲-۹۳.
  8. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۴۰۹.
  9. نگاه کنید به: عرب، تصویر خانواده پیامبر در دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۹۷و۱۰۱-۱۰۴.
  10. عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۹۱.
  11. نگاه کنید به: ابن اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۸۹-۱۹۱.
  12. نگاه کنید به: ابن هشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۲، ص۲۹۷-۳۰۲؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۲۳-۲۲۷.
  13. یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۵۰؛ عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱۲، ص۳۲۰و۳۲۶.
  14. بابایی، برگزیده تفسیر نمونه، ج۵، ص۲۲۲
  15. برای اطلاع از تفسیر آیات سوره تحریم در منابع شیعه و سنی نک: حسینی فاطمی، نقد و بررسی دیدگاه‌های موجود درباره افشای راز پیامبر(ص) در آیات ابتدایی سوره تحریم
  16. صحیح البخاری، ج ۵، ص۴۹۶۴، ح۴۹۶۶، کتَاب الطَّلَاقِ، بَاب «لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ الله لک»،
  17. صحیح البخاری، ج ۴، ص۱۸۶۸، ح۴۶۳۰، کتَاب التفسیر، بَاب: وَإِذْ أَسَرَّ النبی إلی بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِیثًا
  18. الأنصاری القرطبی، أبو عبد الله محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، ج ۵، ص۱۷۲،‌دار الشعب – القاهرة.
  19. قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج ۱۸، ص۲۰۲
  20. ابن قیم، إعلام الموقعین عن رب العالمین، ج ۱، ص۱۸۹؛ ابن قیم،الأمثال فی القرآن الکریم، ج ۱، ص۵۷،
  21. ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ کفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَینِ مِنْ عِبادِنا صالِحَینِ فَخانَتاهُما فَلَمْ یغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَیئاً وَقیلَ ادْخُلاَ النَّارَ مَعَ الدَّاخِلینَ. التحریم/۱۰
  22. نک: واردی، نقش همسران رسول خدا در حکومت امیر مومنان، ص۱۱۴
  23. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۵۳
  24. نک: زیر نظر تقی زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر، ص۱۱۵-۱۱۶
  25. ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۴۲۱
  26. واردی، نقش همسران رسول خدا در حکومت امیر مومنان، ص۱۰۳
  27. برای نمونه نک:‌ندوی، سیره السیده عائشه‌ام المومنین،‌ ص۱۸۹-۱۹۲
  28. ابن قتیبه، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۷۱-۷۲
  29. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۰-۱۸۱
  30. ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۲۰۵؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۵، ص۲۵۷
  31. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۲۴۳
  32. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۲۵
  33. الأزدی البلخی، أبو الحسن مقاتل بن سلیمان بن بشیر، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج ۳، ص۲۶۲ و الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، ج ۱۶، ص۳۲۶‌دار الشعب – القاهرة
  34. مسلم بن الحجاج نیشابوری، صحیح مسلم، داراحیاء الکتب العربیه، ج ۴، ص۱۸۸۹
  35. الاستیعاب فی أسماء الاصحاب، باب النساء ج ۴ ص۲۷۸- ۲۷۹
  36. شیبانی، أحمد بن حنبل ابوعبدالله، مسند أحمد بن حنبل، ج ۴، ص۲۷۵، ح ۱۸۴۴۴ مؤسسة قرطبة، مصر
  37. ذهبی، تاریخ اسلام، ج ۴، ص۱۶۴؛ ابن اثیر، کامل، ج ۳، ص۵۲۰
  38. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۱۱، ص۶۰۲
  39. سید بن طاووس، ج۲، ص۵۰۳۱
  40. الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، ج ۲، ص۵۰۳.
  41. الصراط المستقیم، ج ۳، ص۴۸
  42. وفیات الأعیان، ج۳، ص۱۶
  43. نک‌: عسکری، احادیث ام المومنین عایشه

منابع

  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دارالحیاء الکتب العربیة، ۱۳۸۷ش.
  • ابن اثیر، عزالدین، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
  • ابن اثیر، علی بن أبی الکرم، الکامل فی التاریخ، به تحقیق عمر عبد السلام تدمری،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۷ق.
  • ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی(۵۹۷ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر المکتب الإسلامی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • ابن خلکان، أحمد بن محمد، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، به تحقیق إحسان عباس، بیروت، دار صادر.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • ابن سلیمان، مقاتل، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق أحمد فرید،‌ بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
  • ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (م.۴۶۳)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، به تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت،‌ دار الجیل، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به تحقیق ثروت عکاشة، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، به تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۰ق.
  • ابن قیم، محمد بن أبی بکر، إعلام الموقعین عن رب العالمین، به تحقیق طه عبد الرؤوف سعد،‌ بیروت، دار الجیل، ۱۹۷۳م.
  • ابن قیم، محمد بن أبی بکر، الأمثال فی القرآن الکریم، به تحقیق إبراهیم محمد، طنطا (مصر)، مکتبة الصحابة، ۱۴۰۶ق.
  • ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت،‌ دارالمعرفة، [بی‌تا].
  • ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، به تحقیق السید أحمد صقر،‌ بیروت، دار المعرفة.
  • أبی حیان، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، به تحقیق الشیخ عادل أحمد عبد الموجود،‌ بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
  • بابایی، احمدعلی، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۲ش.
  • بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، به تحقیق مصطفی دیب البغا،‌ بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۷ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، ج۱، به تحقیق محمد حمید الله، مصر،‌ دار المعارف، ۱۹۵۹م.
  • ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • ثعلبی، أحمد بن محمد، الکشف والبیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۲م.
  • حسینی فاطمی، سید علی، نقد و بررسی دیدگاه‌های موجود درباره افشای راز پیامبر(ص) در آیات ابتدایی سوره تحریم، مجله تاریخ در آینه پژوهش، شماره ۱۱، پاییز ۸۵.
  • ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ اسلام، به تحقیق تدمری،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۳ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر جار الله، الکشاف عن حقائق التنزیل، به تحقیق عبد الرزاق المهدی، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی.
  • سمرقندی، نصر بن محمد، بحر العلوم، به تحقیق محمود مطرجی،‌ بیروت، دار الفکر.
  • سید بن طاوس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، الخیام، ۱۳۹۹ق.
  • صالحی الشامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، به تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
  • عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
  • عرب، عبدالرضا و دیگران، تصویر خانواده پیامبر (ص) در دائرة المعارف اسلام، زیر نظر محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، ۱۳۸۷ش.
  • عسکری، سید مرتضی، احادیث ام المومنین عایشه، بیروت، مجمع العلمی الاسلامی.
  • عسکری، سید مرتضی، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ترجمه عطا سردارنیا، تهران، مجمع علمی اسلامی.
  • قرطبی، ابو عبدالله محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن،‌ دار الشعب القاهرة.
  • نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، به تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی،‌ بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  • نباطی، علی بن محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، به تحقیق میخائیل رمضان، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
  • ندوی، سلیمان، سیرة السیدة عائشة ام المؤمنین، ترجمه به عربی محمد رحمة الله حافظ الندوی، دمشق،‌ دار القلم، ۲۰۱۰م.
  • نیشابوری، حسن بن محمد، تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان، به تحقیق الشیخ زکریا عمیران،‌ بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
  • واردی، تقی، نقش همسران رسول خدا در حکومت امیر مومنان، قم، بوستان کتاب،
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌ دار صادر، [بی‌تا].
  • یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعة التاریخ الاسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۳ق.