سید علی حسینی سیستانی

مقاله قابل قبول
شناسه ارزیابی نشده
عدم جامعیت
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از سیدعلی سیستانی)
سید علی سیستانی
مرجع تقلید
اطلاعات فردی
نام کاملسید علی حسینی سیستانی
تاریخ تولد۱۳ مرداد ۱۳۰۹ش (۹ ربیع‌الاول ۱۳۴۹ق)
محل زندگینجف
خویشاوندان
سرشناس
محمدرضا و محمدباقر(فرزندان) جواد شهرستانی(داماد)
اطلاعات علمی
استادانآیت‌الله حجتآیت‌الله بروجردیآیت‌الله خوییشیخ حسین حلی
اجازه اجتهاد ازآیت‌الله خوییشیخ حسین حلی
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
اجتماعیمرجع تقلید شیعیان
وبگاه رسمیhttp://sistani.org


سید علی حسینی سیستانی (زاده ۱۳۰۹ش/۱۳۴۹ق) از مراجع تقلید شیعیان و استاد درس خارج فقه و اصول در نجف است. تحصیلات حوزوی را در مشهد، قم و نجف آموخت و در درس سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای، آیت‌الله بروجردی و آیت‌الله خویی حاضر شد. او پس از درگذشت آیت‌الله خویی در سال ۱۴۱۳ قمری به مرجعیت رسید و در جریان تغییر نظام و تصویب قانون اساسی جدید عراق پس از صدام حسین، نقش جدی ایفا کرد.

سیستانی در جریان حمله گروه داعش به عراق و پیشروی آنان به سمت مرکز و جنوب عراق، دفاع از کشور را واجب کفایی خواند. بسیاری از مراکز علمی و آموزشی، کتابخانه‌ها و مراکز خدمات اجتماعی در نقاط مختلف جهان از جمله ایران، ترکیه، عراق، بریتانیا و لبنان، با مدیریت دفتر آیت‌الله سیستانی راه‌اندازی شده است.

معرفی

سید علی حسینی سیستانی، ۱۳ مرداد ۱۳۰۹ش (۹ ربیع‌الاول ۱۳۴۹ق) در مشهد زاده شد. پدرش سید محمدباقر، از عالمان شیعه و مادرش فرزند سید رضا مهربانی سرابی بود. جدّ او سید علی سیستانی، از شاگردان میرزای شیرازی در نجف بود که در سال ۱۳۱۸ قمری به مشهد بازگشت.[۱] محمدرضا و محمد باقر دو فرزند پسر او هستند و سید جواد شهرستانی داماد و وکیل او در ایران است.

تحصیلات

سیستانی، تحصیلات ابتدایی و مقدماتی را در مشهد گذراند و از آغاز سال ۱۳۶۰ قمری، آموختن مقدمات علوم حوزوی را آغاز کرد. ادبیات عرب را از محمدتقی ادیب نیشابوری(مشهوربه ادیب دوم درگذشت:۱۳۵۵ش)، شرح لمعه و قوانین را از سید احمد مدرس یزدی، کتاب‌های سطوح عالی فقه و اصول فقه را از میرزا هاشم قزوینی، دروس فلسفی مانند شرح منظومه سبزواری و شرح حکمة‌ الاشراق و اسفار را نزد سیف الله ایسی میانجی آموخت. شوارق‌ الالهام را از شیخ مجتبی قزوینی(درگذشت:۱۳۸۶ق) فرا گرفت. برای تحصیل معارف وحیانی در حوزه درس میرزا مهدی اصفهانی حاضر شد. سید علی سیستانی، همچنین در درس خارج میرزا مهدی آشتیانی و میرزا هاشم قزوینی نیز حضور یافت.[۲]

سید علی سیستانی، در سال ۱۳۶۸ قمری راهی قم شد و در درس خارج فقه و اصول آیت‌الله بروجردی حاضر شد. او همچنین در درس سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای هم شرکت می‌کرد.[۳]

هجرت به نجف

سید علی سیستانی در سال ۱۳۷۱ قمری به نجف رفت و در مدرسه بخارایی ساکن شد و در درس خارج آیت‌الله خویی و شیخ حسین حلی حضور یافت و علاوه بر حضور طولانی در درس این دو، از مباحث سید محسن حکیم و سید محمود حسینی شاهرودی نیز استفاده کرد.[۴]

اجتهاد

متن اجازه اجتهاد آیت‌الله خوئی به آیت‌الله سیستانی
متن اجازه اجتهاد حسین حلی به آیت‌الله سیستانی

سید علی سیستانی در سال ۱۳۸۰ قمری، در ۳۱ سالگی، از دو استاد خود آیت‌الله خویی و حسین حلی، اجازه اجتهاد مطلق دریافت کرد. او تنها کسی بود که از شیخ حسین حلی، اجازه اجتهاد مطلق دریافت کرد.[۵] آقابزرگ تهرانی هم در نوشته‌ای در سال ۱۳۸۰ قمری، توانمندی سید علی سیستانی در علم رجال و حدیث را گواهی کرده است.[۶]

مرجعیت

با درگذشت آیت‌الله خوئی در ۸ صفر ۱۴۱۳ هجری قمری، گروهی از علما به‌خصوص آیت‌الله سیدعلی بهشتی و آیت‌الله شیخ مرتضی بروجردی، فضلا و مردم را به تقلید از آیت‌الله سیستانی ارجاع دادند و در پی آن بسیاری از مؤمنان در عراق و ایران و کشورهای خلیج فارس و پاکستان و هندوستان به تقلید از او روی آوردند.[۷]

با رحلت آیت‌الله سید عبدالاعلی سبزواری در ۲۷ صفر ۱۴۱۴هجری نیز، بیشتر مقلّدانش نیز به او رجوع کردند.[۸]

پس از ارتحال آیت‌الله سید محمدرضا گلپایگانی در ۲۴ جمادی الثانی ۱۴۱۴ هجری، تقلید از آیت‌الله سیستانی شتاب بیشتری پیدا کرد و بیشتر مؤمنان در عراق و احساء و قطیف و ایران و لبنان و کشورهای خلیج فارس و پاکستان و هندوستان و مسلمانان مهاجر در اروپا و آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا و دیگران به تقلید از او روی آوردند.[۹]

با فوت آیت‌الله شیخ محمدعلی اراکی و آیت‌الله سید محمد روحانی رجوع به وی قلمروی گسترده‌تر یافت.[۱۰]

ویژگی‌های شخصیتی

سید محمدکاظم مدرسی از شاگردان آیت الله سیستانی عدالت‌ ورزی و احترام به نظر دیگران، پای بندی به ادب گفت‌وگو، تشویق شاگردان به پرسشگری وانتقاد، پارسایی و آگاهی به اندیشه‌های معاصر و آشنا با دیدگاه‌های تمدنی گوناگون را پاره‌ای از ویژگی‌های استادش برشمرده است.[۱۱]

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

نماز آیت‌الله سیستانی بر جنازه آیت‌الله خویی
  • اقامه نماز جماعت بجای آیت‌الله خوئی

در ۲۹ ربیع‌الثانی سال ۱۴۰۹ هجری قمری، هنگامی که آیت الله خوئی دچار بیماری شد از آیت‌الله سیستانی خواست که به جایشان، نماز جماعت را در مسجد خضرا اقامه کند. پس از عدم موافقت اولیه ایشان، آیت ‌الله خوئی بر خواسته خود پافشاری نموده و سرانجام سیستانی پس از چند روز خواسته ایشان را پذیرفته و از روز جمعه ۵ جمادی الثانی ۱۴۰۹ هجری تا آخرین جمعه ماه ذوالحجه سال ۱۴۱۴ هجری، که درهای مسجد یادشده از طرف رژیم بعث بسته شد، امامت نمازگزاران را بر عهده داشتند.[۱۲]

  • اقامه نماز بر پیکر آیت‌الله خویی

پس از درگذشت آیت‌الله خویی، سید علی سیستانی که از مهمترین شاگردان وی بود، نماز میت را اقامه کرد. بر اساس سنت‌های حوزوی، کسی که بر پیکر مرجع درگذشته نماز می‌گزارد، جانشین اوست.[۱۳] گرچه به دلیل شرایط پیچیده و سخت شیعیان و حوزه علمیه نجف در دوران صدام و همچنین زنده بودن سید عبدالاعلی سبزواری تا ۲۵ مرداد ۱۳۷۲ش، مرجعیت آیت‌الله سیستانی در خاموشی آغاز شد.[۱۴] با این حال جعفر نطنزی، یکی از شاگردان آیت الله خویی، معتقد است که نماز آیت‌الله سیستانی بر پیکر استاد خود، نمی‌تواند حاوی معنای مذکور باشد؛ چرا که به گفته او «در نجف کسی نمانده بود.» نطنزی همچنین درباره تشییع آیت الله خویی و نماز آیت‌الله سیستانی بر پیکر او گفته است که «تشییعی نبود که سر و صدا باشد. جنازه آقای خویی را آوردند و ایشان نماز خواند و رفت. بعد هم حرکتی که دلالت بر مرجعیت ایشان بکند نداشت. چون مرد عاقلی است و بعد از ایشان هم آقا سید عبدالاعلی مرجع بود.»[۱۵]

  • حفظ وحدت با اهل‌سنت

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علمیه، آیت‌الله سیستانی در سال ۲۰۰۷ میلادی که عراق در اوج اختلافات مذهبی بود، ضمن پیامی چنین گفت:«هیچ اختلاف واقعی میان شیعیان و سنی‎ها وجود ندارد و بنده خادم همه عراقی‎ها هستم. بنده همه مردم را دوست دارم، دین اسلام دین محبت است و از اینکه دشمنان توانستند میان مذاهب اسلامی تفرقه بیندازند شگفت زده‌‎ام. شیعیان باید پیش از اهل تسنن به دفاع از حقوق اجتماعی و سیاسی سنی‎‌ها بپردازند. گفتمان ما بر دعوت به وحدت استوار است و بنده بارها گفته و باز هم می‌گویم که نگویید سنی‎‌ها برادرانمان هستند بلکه آنها نفس و جان ما هستند. من به خطبه‎‌های نماز جمعه اهل سنت بیشتر از خطبه‎‌های شیعیان گوش می‌دهم. هیچ تفاوتی میان شهروند عرب و کرد وجود ندارد، اظهار داشت: بنده در پژوهش‌‎های فقهی از فتوای اهل سنت یاد می‌کنم، ما در کعبه و نماز و روزه متحد هستیم. زمانی که سنّی‎‌ها در دوران دیکتاتوری به من می‌‎گفتند که شیعه شده‌‎اند علت تشیع را از آنان می‌پرسیدم که تاکید می‌کردند ولایت اهل بیت(ع) را پذیرفته‌‎اند. من به آنها می‎‌گفتم که علمای سنی از ولایت اهل بیت(ع) دفاع کرده‌‎اند.»[۱۶]


  • مشارکت در تغییر نظام و قوانین عراق

آیت‌الله سیستانی، پس از حمله نیروهای آمریکایی به عراق و برانداختن دولت صدام حسین، هیچ‌گاه خواهان مقاومت در برابر سقوط صدام نشد. گرچه همواره از پذیرفتن مقامات آمریکایی مانند جی گارنر (انگلیسی: Jay Montgomery Garner) [یادداشت ۱]و پل برمر (به انگلیسی: Paul Bremer)[یادداشت ۲] پرهیز می‌کرد. او همچنین نقش کلیدی در تشویق مردم برای شرکت در انتخابات‌های مختلف برای تأسیس نظام جدید و تدوین قوانین جدید حاکم بر عراق داشت.[۱۷]

  • حل نزاع مقتدا صدر و نیروهای آمریکایی و عراقی

توقیف روزنامه الحوزه که مواضع اسلامی و ضدامریکایی مقتدی صدر در آن منتشر می‌شد،[۱۸] در سال ۱۳۸۳ش، منجر به آغاز درگیری نظامی شبه‌نظامیان جیش المهدی با نیروهای آمریکایی حاضر در عراق شد.[۱۹] این بحران منجر به ورود تانک‌های ارتش آمریکا به کربلا، و درگیری بین نیروهای آمریکایی و طرفداران مقتدی صدر در شهرهای کربلا، نجف و کوفه شد و ده‌ها تن در جریان این درگیری‌ها کشته شدند.[۲۰] درگیری‌های متعدد بین سپاه مهدی، نیروهای آمریکایی و همچنین نیروهای عراقی، در اردیبهشت تا مرداد ۱۳۸۳ ادامه یافت و منجر به محاصره شهر نجف، وارد شدن آسیب به حرم امام علی(ع)، کشته شدن ده‌ها تن از ساکنان شهرهای شیعه‌نشین عراق، و سنگر گرفتن نیروهای جیش المهدی در حرم امام علی (ع) شد.[۲۱] این بحران، سرانجام با ورود آیت‌الله سیستانی و طرح او برای حل مسالمت‌آمیز مسئله، ۶ شهریور ۱۳۸۳ش پایان یافت. در این جریان، مسئولیت اداره حرم امام علی (ع) و مسجد کوفه، به مرجعیت واگذار شد.[۲۲]

  • فتوای جهاد علیه داعش

آیت‌الله سیستانی، پس از سقوط موصل در عراق و پیشروی گروه داعش به سوی مرکز و جنوب عراق، دفاع از کشور، ملت و مقدسات را واجب کفایی خواند و از شهروندانی که توانایی حمل سلاح و مبارزه با تروریست‌ها را دارند خواست به نیروهای امنیتی بپیوندند.[۲۳] این خواسته آیت‌الله سیستانی که از سوی عبدالمهدی کربلایی، امام جمعه کربلا و نماینده سید علی سیستانی اعلام شد، گرچه یک فتوا نبود،[۲۴] اما بنابر تحلیل‌ها، کارکرد فتوا را داشت و موجب شد بسیاری به صفوف مبارزه با داعش بپیوندند.[۲۵][۲۶]

دیدار پاپ فرانسیس با آیت‌الله سیستانی در نجف (۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش)
  • ملاقات پاپ فرانسیس در منزل

پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان در جریان سفر به عراق، شنبه ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش به منزل آیت‌الله سیستانی در نجف اشرف رفت و با وی ملاقات کرد.[۲۷] آیت‌الله سیستانی در این دیدار درباره رنج‌های بسیاری از انسان‌ها در سرزمین‌های گوناگون و ظلم، سرکوب، فقر، سرکوب دینی و فکری و محرومیت از آزادی‌های اصلی و نبود عدالت اجتماعی به‌خصوص در منطقه خاورمیانه که دچار جنگ و خشونت است، سخن گفت و به تحریم‌های اقتصادی و آوارگی‌های اجباری در این منطقه و فلسطین پرداخت.[۲۸]

مؤسسات وابسته

مؤسسات و مراکز علمی و فرهنگی وابسته به آیت‌الله سیستانی، در نقاط مختلفی برپا شده است؛ از جمله قم، لندن، بیروت، استانبول و ایلام. برخی از این مراکز عبارتند از:

  1. مؤسسه امام علی (ع) در قم، در سال ۱۳۷۳ش[۲۹] و با هدف ترجمه و نشر کتاب‌های اسلامی و معارف ائمه تأسیس شد و کتاب‌هایی به۲۵ زبان زنده دنیا چاپ کرده است. این مؤسسه، نمایندگی‌هایی در لندن و بیروت دارد که به ترتیب در سال ۱۴۱۶ و ۱۴۱۷ قمری تأسیس شده‌اند.[۳۰]
  2. مؤسسه فرهنگی آل البیت (ع) در استانبول، در سال ۱۳۸۰ش و با هدف احیای فرهنگ اهل بیت و آشنا کردن مردم با این مکتب و حفظ ارزش‌های اسلامی و مذهبی در ترکیه تأسیس شد. برگزاری کلاس‌های قرآنی و عقیدتی، برگزاری مراسم مذهبی، تأسیس اولین کتابخانه تخصصی اهل بیت (ع) در ترکیه، برگزاری سمینارهای دینی و مذهبی، ترجمه و نشر کتب و مجلات دینی، از اقدامات این مؤسسه است.[۳۱] نمایندگی این مؤسسه در کشور آلمان، از سال ۱۳۸۴ش آغاز به کار کرد.[۳۲]
  3. مرکز پژوهش‌های اعتقادی قم، با بخش‌هایی از جمله کتابخانه، هیئت ردّ شبهات، توجه به هدایت‌شدگان، اسناد و مدارک، همایش‌های اعتقادی و اینترنت، در حال فعالیت است.[۳۳]
  4. مرکز تحقیقات اسلامی المصطفی در قم، با هدف ایجاد بانک اطلاعات اعتقادی از مصادر شیعه و سنی تأسیس شده و اقدام به جمع‌آوری و تحقیق در سه هزار جلد کتاب برای تألیف دائرة المعارف عقایدی کرده است.[۳۴]
  5. مرکز احیای میراث اسلامی در قم، با هدف جمع‌آوری مصادر و منابع خطی فعالیت می‌کند.[۳۵]
  6. مرکز پژوهش‌های فلکی - نجومی در قم، در سال ۱۴۱۸ قمری تأسیس شده و آموزش‌هایی در زمینه نجوم، منظومه شمسی، علم فلک اسلامی و فیزیک نجومی ارائه می‌کند. تأسیس دانشکده فلکی نجومی و کتابخانه تخصصی نجومی، ترجمه مقالات نجومی، ساخت رصدخانه، چاپ آثار دانشمندان اسلامی درباره نجوم، و چاپ تقویم نجومی، از فعالیت‌های این مرکز است.[۳۶]
  7. مجتمع فرهنگی امام صادق (ع) در بیروت، در سال ۱۳۸۵ش راه‌اندازی شد. دفتر پاسخ به سوالات شرعی، کتابخانه، و سالن همایش، در این مجتمع فعال است. علاوه بر این، یکی از اهداف این مرکز، ارائه خدمات خیریه اجتماعی و فرهنگی است.[۳۷]
  8. مرکز جهانی اطلاع‌رسانی آل البیت قم، در بهار ۱۳۷۷ش تأسیس شد و راه‌اندازی پایگاه اطلاع‌رسانی با عنوان «الشیعه» در نشانی http://www.al-shia.org ، با هدف نشر ارزش‌های شیعه و معارف اهل بیت،[۳۸] یکی از اقدامات آن بود.[۳۹] این پایگاه اینترنتی به۲۹ زبان فعال است.[۴۰] مراکزی به همین نام در نجف،[۴۱] کربلا،[۴۲] کاظمین[۴۳] اصفهان، تهران و ایلام[۴۴] هم با هدف بهره‌برداری از خدمات اینترنتی در راستای تبلیغ اسلام و تشیع راه‌اندازی شده است.
  9. کتابخانه‌های تخصصی در قم، یکی دیگر از مراکز مورد حمایت آیت‌الله سیستانی است که در موضوعات مختلفی فعالیت می‌کنند:

دفتر آیت‌الله سیستانی، همچنین مراکزی را برای ارائه خدمات اجتماعی، در نقاط مختلف راه‌اندازی کرده است:

  1. مجتمع فرهنگی مسکونی مدینة العلم در نجف، با هدف اسکان طلاب حوزه علمیه راه‌اندازی شده و شامل واحدهای مسکونی، مهد کودک، مدارس ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان، مراکز بهداشتی و تجاری و همچنین خدمات فرهنگی مانند کتابخانه است.[۵۲] مجتمع فرهنگی مسکونی آیت‌الله سیستانی در قم نیز با هدف اسکان طلاب حوزه علمیه قم، در سال ۱۴۱۶ قمری راه‌اندازی شد.[۵۳] دفتر آیت‌الله سیستانی همچنین در ساخت مجتمع مسکونی مهدیه قم که یکی دیگر از محل‌های سکونت طلاب حوزه علمیه قم است، مشارکت داشته است.[۵۴] مجتمع مسکونی ثامن الحجج (ع) در مشهد[۵۵] و مجتمع مسکونی امام هادی (ع) در قم[۵۶] هم از همین نمونه‌اند.
  2. مدرسه‌های علمیه بلاغی[۵۷] و نجم الائمه[۵۸] در نجف، مدرسه قرآنی کربلا[۵۹] و همچنین مدرسه حضرت رقیه (س) در کربلا برای یتیمان،[۶۰] زیر نظر دفتر آیت‌الله سیستانی ساخته شده و اداره می‌شود.
  3. درمانگاه‌های خیریه امام صادق (ع) در قم،[۶۱] درمانگاه خیریه امام حسن مجتبی (ع) در ایلام،[۶۲] درمانگاه تخصصی امام حسین (ع) در کربلا،[۶۳] مرکز تخصصی و فوق تخصصی چشم‌پزشکی جواد الائمه (ع) در قم،[۶۴] و همچنین مؤسسه رفاه اجتماعی العین که با هدف حمایت از یتیمان و مراقبت از آنها تأسیس شده،[۶۵] بخشی دیگر از اقدامات اجتماعی دفتر آیت‌الله سیستانی است.

آثار

آیت‌الله سیستانی، در زمینه‌های فقه، اصول فقه، حدیث و رجال دارای تألیفات و تقریراتی است. مجموعه تقریرات او در در وبگاه «تقریرات» جمع‌آوری و قابل دریافت است.[۶۶]

تدریس و شاگردان

درس خارج علم اصول را از شعبان سال ۱۳۸۴ هجری قمری آغاز کرد و دوره سوم آن را در شعبان سال ۱۴۱۱ هجری به پایان برد و از جمله افرای که در دروس آیت‌الله سیستانی شرکت کردند:[۶۷]

پانویس

  1. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  2. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  3. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  4. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  5. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  6. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  7. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  8. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  9. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  10. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  11. https://smodaresi.ir/شخصیت-سیاسی-و-اجتماعی-آیت-الله-سیستانی/
  12. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  13. «فقیهی برای همه اعصار»، سایت دین‌آنلاین.
  14. «شیعه با وجود آیت‌الله سیستانی احساس عزت می‌کند»، سایت دین‌آنلاین.
  15. «شیعه با وجود آیت‌الله سیستانی احساس عزت می‌کند»، سایت دین‌آنلاین.
  16. آیت الله سیستانی: اهل تسنن برادر ما نیستند، نفس و جان ما هستند، وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علمیه.
  17. «فقیهی برای همه اعصار»، سایت دین‌آنلاین.
  18. صالح، «ستارگان علمی و جهادی در عراق چه کسانی هستند؟»، خبرگزاری دانشجو.
  19. «خداحافظی مقتدا صدر از سیاست؛ نگاهی به زندگی وی»، سایت دیپلماسی ایرانی.
  20. «درگیری خونین در نجف، ورود تانک‌های ارتش آمریکا به کربلا»، سایت شهید آوینی.
  21. «شروع و پایان جیش المهدی، گروه نظامی جریان صدر...»، انجمن بزرگ میلیتاری.«ستارگان علمی و جهادی در عراق چه کسانی هستند؟»، خبرگزاری دانشجو.
  22. «سفر درمانی حضرت آیت‌الله سیستانی؛ بازگشت به عراق و حل بحران نجف، خبرگزاری شفقنا.
  23. «نقش فتوای جهادی آیت‌الله سیستانی در جلوگیری از تجریه عراق»، خبرگزاری مهر.
  24. معموری، «نقش آیت‌الله سیستانی در افزایش مسئولیت اخلاقی در جنگ با داعش»، سایت بی‌بی‌سی.
  25. «نقش فتوای جهادی آیت‌الله سیستانی در جلوگیری از تجریه عراق».، خبرگزاری مهر.
  26. «آیت‌الله سیستانی فتوای جهاد صادر کرد»، خبرگزاری رسا.
  27. پاپ فرانسیس با آیت‌الله سیستانی در نجف اشرف ملاقات کرد، خبرگزاری ایرنا.
  28. بیانیه دفتر آیت‌الله العظمی سیستانی از دیدار پاپ، خبرگزاری ایرنا.
  29. «معرفی مؤسسه»، سایت مؤسسه امام علی (ع).
  30. «مؤسسه امام علی (ع) - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  31. «مؤسسه فرهنگی آل البیت (ع) - استانبول»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  32. «مؤسسه فرهنگی آل البیت (ع) - برلین»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  33. «مرکز پژوهش‌های اعتقادی - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  34. «مرکز تحقیقات اسلامی المصطفی (ص) - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  35. «مرکز احیای میراث اسلامی - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  36. «مرکز پژوهش‌های فلکی - نجومی - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  37. «مجتمع فرهنگی امام صادق(ع) - بیروت»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  38. «صفحه معرفی سایت»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  39. «مرکز جهانی اطلاع‌رسانی آل البیت (ع) - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  40. نگاه کنید به پایگاه اینترنتی الشیعه: al-shia.org
  41. «مرکز اطلاع‌رسانی آل البیت (ع) - شبکه نجف اشرف»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  42. «مرکز اطلاع‌رسانی آل البیت (ع)- شبکه کربلا»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  43. «مرکز اطلاع‌رسانی آل البیت (ع) - شبکه کاظمین»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  44. «مراکز و موسسات»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  45. «کتابخانه تخصصی تفسیر و علوم قرآنی - قم».
  46. «کتابخانه تخصصی علوم حدیث - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  47. «جامع‌ترین کتابخانه فقه و اصول تحت اشراف آیت الله سیستانی»، خبرگزاری رسا.
  48. «کتابخانه تخصصی فقه و اصول - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  49. «کتابخانه تخصصی فلسفه و کلام - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  50. «کتابخانه تخصصی ادبیات - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  51. «کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  52. «مجتمع فرهنگی مسکونی مدینة العلم ـ نجف اشرف»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  53. «مجتمع فرهنگی مسکونی حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی (دام ظله) ـ قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  54. «مجتمع مسکونی مهدیه - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  55. «مجتمع مسکونی ثامن الحجج (علیه السلام) ـ مشهد»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  56. «مجتمع مسکونی امام هادی (ع) - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  57. «مدرسه علامه بلاغی - نجف اشرف»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  58. «مدرسه دینی نجم الائمه - نجف اشرف»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  59. «مدرسه قرآنی ـ کربلا»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  60. «مدرسه حضرت رقیه (علیها السلام) برای ایتام ـ کربلا»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  61. «درمانگاه خیریه امام صادق (علیه السلام) - قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  62. «درمانگاه خیریه امام حسن مجتبی (علیه السلام) ـ ایلام»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  63. «درمانگاه تخصصی امام حسین (علیه السلام) ـ کربلا»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  64. «مرکز تخصصی و فوق تخصصی چشم پزشکی جواد الائمه (علیه السلام) ـ قم»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  65. «مؤسسه رفاه اجتماعی العین»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
  66. انتشار تقریرات جدید از دروس خارج آیت‌الله سیستانی، وبگاه شبکه اجتهاد
  67. «زندگی‌نامه آیت‌الله سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.

یادداشت

  1. مدیر دفتر بازسازی و کمک‌های انسان‌دوستانه برای عراق که توسط ایالات متحده دو ماه پیش از تهاجم به عراق در ۳۰ دی ۱۳۸۱ تشکیل شده بود.قرار بود این دفتر تا تشکیل حکومتی مردمی به عنوان دولت سرپرست در عراق حاکم باشد.
  2. حاکم غیرنظامی آمریکا در عراق پس از سرنگونی صدام یا رییس حکومت ائتلاف موقت عراق پس از حملهٔ ایالات متحده به این کشور در سال ۲۰۰۳ و از ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۲ تا ۸ تیر ۱۳۸۳ (۱۱ مه ۲۰۰۳ تا ۲۸ ژوئن ۲۰۰۴) به عنوان رئیس کشور در عراق حضور داشت.

منابع