دومة الجندل

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از دومه الجندل)
پرش به: ناوبری، جستجو
موقعیت جغرافیایی دومة الجندل

دُومَةُ الجندَل‏، شهری در استان جوف عربستان فعلی که در قدیم جزو شام بوده و به سبب موقعیت جغرافیایی‌اش بر سر راه حجاز، عراق و شام اهمیت داشته است. وقوع چند ماجرای تاریخی در این منطقه، از جمله غزوه دومة الجندل، باعث شده است تا منابع تاریخ اسلام مکرر از آن یاد کنند. نام دیگر این شهر یا منطقه، جوف السرحان بوده و ماجرای حکمیت در جنگ صفین نیز در آن واقع شده است.

موقعیت و ویژگی‌های جغرافیایی

دومة الجندل، از شهرهای استان جوف واقع در شمال عربستان سعودی است و از جهت شمال غربی به کشور اردن، از جهت جنوبی به حائل و تبوک و از جهت شمال شرقی به استان حدود می‌رسد. دومة الجندل در جنوب غربی شهر سکاکا، مرکز استان جوف قرار دارد و دارای آب و هوای خشک و بیابانی و از گرم‌ترین شهرهای این استان است. فاصله جومة الجندل تا ریاض پایتخت عربستان، ۹۰۰ کیلومتر و تا شهر مکه مکرمه، حدود ۱۲۲۰ کیلومتر است. بنابر سرشماری سال ۲۰۱۰م. شمار جمیعت دومة الجندل ۴۹,۶۴۶ نفر بوده است.

تاریخچه

دوران پیش از اسلام

بنابر یکی از روایاتی که نویسندگان آثار تاریخی و جغرافیایی اسلامی مانند یاقوت حموی نقل کرده‌اند، بخش اول نام این شهر برگرفته از نام «‌دوماء‌» فرزند اسماعیل بن ابراهیم خلیل (ع) است که این شهر را بنیان گذاشت و قلعه‌ای استوار از کلوخ و سنگ در آن بنا نهاد.

کلمه جندل جمع جندلة (کلوخ؛ سنگ) است و دومة الجندل به معنای قلعه‌ای است که دوماء در منطقه پر از سنگ بنا نهاده است.[۱]گویا دومة الجندل در روزگار قدیم، گذرگاه کاروان‌های تجاری از عراق و حجاز به شام و بالعکس بوده و از این رو، اهمیت تجاری و نظامی داشته است.

پژوهشگران باستان شناسی، آثاری را در استان جوف کشف کرده‌اند که نشان می‌دهد جوف و پیرامون آن، از هزاران سال پیش محل زندگی انسان و تمدن بشری بوده است.[۲]

دوران اسلامی

دومة الجندل و مناطق حول و حوش آن در زمان ظهور اسلام، مسکن بنوکنانه از قبیله کلب بوده و مردمان آن غالبا بر آیین مسیحی بوده‌اند. حاکم منطقه، اکیدر بن عبدالملک کندی، [۳] نیز کیش مسیحی داشت و زیر سلطه پادشاه روم بود.[۴] بنابر منابع تاریخی، سپاهیان مسلمان چند بار به دومة الجندل لشکر کشیده‌اند که سرانجام با اسلام آوردن اکیدر و مردمان منطقه همراه شده است.

غزوه دومة الجندل

در سال پنجم هجری به پیامبر اکرم(ص) خبر رسید که مردمانی در دومة الجندل که گذرگاه بازرگانان بود، کمین می‌کنند و بر رهگذران ستم می‌کنند. آن حضرت با ۱۰۰۰ تن از مسلمانان به سوی منطقه به راه افتاد؛ اما هنگامی که راهزنان از ماجرا مطلع شدند، متواری شدند. وقتی سپاه اسلام به منطقه رسید، فقط چارپایان و شبانان آنان مانده بودند و اهل دومة الجندل پراکنده شده بودند و پیامبر(ص) به مدینه بازگشت. از آنجا که حاکم دومة الجندل کیش مسیحی داشت و زیر فرمان پادشاه روم بود، گویند این اولین رویارویی مسلمانان با رومیان بوده است.[۵]

سریه عبدالرحمن بن عوف

در سال ششم هجری، بار دیگر به پیامبر(ص) خبر رسید که در منطقه دومة الجندل، ناامنی‌هایی برای بازرگانان رهگذر پدید آمده است. آن حضرت، عبدالرحمن بن عوف را بدانجا اعزام کرد و از او خواست تا ضمن رسیدگی به مسئله، مردمان آن منطقه را به اسلام فرابخواند. ماجرا با اسلام آوردن أصبغ بن عمرو الکلبی از بزرگان منطقه و ازدواج عبدالرحمن با دختر او خاتمه یافت.[۶]

سریه خالد بن ولید

در سال هفتم هجری پیامبر اکرم(ص) هنگام بازگشت از تبوک، خالد بن ولید را به سوی دومة الجندل گسیل کرد؛ زیرا بیم آن می‌رفت که حاکم منطقه، اکیدر بن عبد الملک، به رومیان علیه مسلمانان کمک کند. اکیدر در دژ مستحکم خود پنهان شده بود. وقتی اکیدر بیرون آمد، خالد بر او تاخت و در این میان، حسان، برادر اکیدر کشته شد و اکیدر به دژ پناه برد. خالد به او قول داد که در صورت تسلیم، او را نکشد و به مدینه نزد پیامبر(ص) ببرد.

اکیدر تسلیم شد و با خالد نزد پیامبر(ص) به مدینه رفت. او اسلام آورد و پیامبر(ص) قراردادی با او نوشت و حاکمیتش را بر دومة الجندل، امضا کرد و او به منطقه خود بازگشت. بنابر برخی دیگر از منابع، اکیدر اسلام نیاورد و پیامبر(ص) در قراردادی با او، بنا را بر مصالحه و جزیه نهاد. هر دو منابع برآنند که اکیدر پس از وفات پیامبر(ص) از پرداخت زکات یا جزیه سرپیچید و سرانجام وقتی خالد بن ولید از عراق به سوی شام می‌رفت، باری دیگر اکیدر را محاصره کرد و این بار او کشته شد.[۷]

حکمیت در جنگ صفین

بنابر برخی منابع تاریخی، ماجرای حکمیت در جنگ صفین که ابوموسی اشعری و عمرو بن عاص از سوی سپاه امام علی و معاویة بن ابی سفیان مامور به مذاکره و حکم کردن به نفع یکی از طرفین شدند، در منطقه دومة الجندل رخ داده است.[۸]

پانویس

  1. حموی، ج‏۲، ص۴۸۸.
  2. http://www.scta.gov.sa/en/Antiquities-Museums/Researches/Documents/Archeological_Sites_in_AlJouf.pdf
  3. ابن اثیر، ج‏۱، ص:۱۳۵.
  4. مقدسی، ج‏۴، ص:۲۱۴.
  5. مقدسی، ج‏۴، ص:۲۱۴.
  6. ذهبی، ج‏۲، ص:۳۵۶.
  7. حموی، ج‏۲، ص۴۸۸؛ ابن اثیر، ج‏۱، ۱۳۵.
  8. دینوری، ص۲۴۲.

منابع

  • ابن اثیر، أبو الحسن علی بن محمد الجزری، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
  • دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، چ چهارم، ۱۳۷۱ش.
  • ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ‏ الإسلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ط الثانیة، ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
  • مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌جا، بی‌تا.