خلفای راشدین

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از خلفاء راشدین)
پرش به: ناوبری، جستجو

خلفای راشدین، عنوانی است که اهل سنت به نخستین حاکمان پس از پیامبر اکرم (ص) داده‌اند. خلفای راشدین به ترتیب عبارتند از ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع). در برخی منابع، حسن بن علی (ع) هم در شمار خلفای راشدین ذکر شده است.

اهل سنت عنوان راشدین را متمایز کننده خلفای صدر اسلام از خلفای بنی امیه دانسته‌اند و بر این باورند که در دوره خلافت آنان فضایل اسلامی شکوفا شده است.

خلفای سه‌گانه

نام


ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان

دورهٔ خلافت


۱۱-۱۳ق
۱۳-۲۳ق
۲۳-۳۵ق

شیوه انتخاب


بیعت در سقیفه
وصیت ابوبکر
شورای شش نفره

حوادث مهم


جنگ‌های رده، شهادت حضرت زهرا(س)
فتح ایران، فتح شام، فتح مصر
توحید مصاحف، تبعید ابوذر، شورش علیه خلیفه


واژه

راشد به معنای هدایت‌شده است و خلفای راشدین به ترتیب عبارتند از ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی (ع).[۱] در برخی منابع اهل سنت، حسن بن علی (ع) هم در شمار خلفای راشدین دانسته شده است.[۲]

امامان و خلفا
امام علی(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۳قبل از اسلام-۴۰)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۱-۴۰
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام حسن(ع)
ـــــــــــــــــ
(۳-۵۰)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۴۰-۵۰
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علی
معاویه بن ابی سفیان (۴۱-۶۱)
امام حسین(ع)
ـــــــــــــــــ
(۴-۶۱)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۵۰-۶۱
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علی
امام حسن
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
امام سجاد(ع)
ـــــــــــــــــ
(۳۸-۹۵)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۶۱-۹۵
امام علی
امام حسن
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
معاویه بن یزید
مروان بن الحکم(۶۴-۶۵)
عبدالملک بن مروان (۶۵-۸۶)
ولید بن عبدالملک (۸۶-۹۶)
امام باقر(ع)
ـــــــــــــــــ
(۵۷-۱۱۴)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۹۵-۱۱۴
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
معاویه بن یزید
مروان بن الحکم
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک (۹۶-۹۹)
عمر بن عبدالعزیز (۹۹-۱۰۱)
یزید بن عبدالملک (۱۰۱-۱۰۵)
هشام بن عبدالملک (۱۰۵-۱۲۵)
امام صادق(ع)
ـــــــــــــــــ
(۸۲-۱۴۸)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۱۴-۱۴۸
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک
عمر بن عبدالعزیز
یزید بن عبدالملک
هشام بن عبدالملک
ولید بن یزید (۱۲۵-۱۲۶)
ولید بن عبدالملک (۱۲۶-۱۲۶)
ابراهیم بن الولید (۱۲۶-۱۲۷)
مروان بن محمد (۱۲۷-۱۳۲)
ابوالعباس سفاح (۱۳۲-۱۳۶)
منصور دوانیقی (۱۳۶-۱۵۸)
امام کاظم(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۲۸-۱۸۳)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۴۸-۱۸۳
مروان بن محمد
ابوالعباس سفاح
منصور دوانیقی
مهدی عباسی(۱۵۸-۱۶۹)
هادی عباسی(۱۶۹-۱۷۰)
هارون‌الرشید(۱۷۰-۱۹۳)
امام رضا(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۴۸-۲۰۳)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۸۳-۲۰۳
منصور دوانیقی
مهدی عباسی
هادی عباسی
هارون‌الرشید
امین عباسی (۱۹۳-۱۹۸)
مأمون عباسی (۱۹۸-۲۱۸)
امام جواد(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۹۵-۲۲۰)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۰۳-۲۲۰
امین عباسی
مأمون
المعتصم بالله (۲۱۸-۲۲۷)
امام هادی(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۱۲-۲۵۴)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۲۰-۲۵۴
مأمون
المعتصم بالله
الواثق بالله (۲۲۷-۲۳۲)
متوکل (۲۳۲-۲۴۷)
منتصر (۲۴۷-۲۴۸)
مستعین (۲۴۸-۲۵۲)
معتز (۲۵۲-۲۵۵)
امام عسکری(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۳۲-۲۶۰)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۵۵-۲۶۰
متوکل
منتصر
مستعین
معتز
مهتدی(۲۵۵-۲۵۶)
معتمد(۲۵۶-۲۷۸)
امام زمان(عج)
ـــــــــــــــــ
(۲۵۵-...)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۶۰-...
خلفا تا پایان غیبت صغرا
معتز
مهتدی
معتمد
معتضد (۲۷۸-۲۸۹)
مکتفی (۲۸۹-۲۹۵)
مقتدر (۲۹۵-۳۲۰)
قاهر (۳۲۰-۳۲۲)
راضی (۳۲۲-۳۲۹)


مستند روایی

مستند عنوان «‌خلفای راشدین»، حدیثی منسوب به پیامبر (ص) است که با اندکی تفاوت در مجامع حدیثی اهل سنت نقل شده است. در این روایت پیامبر اصحاب را به پیروی از سنت خود و سنت خلفای «راشدین» (هدایت‌شده) پس از خود فرامی‌خواند.[۳] محدثان و نویسندگان اهل سنت این عنوان عام را بر خلفای نخست پس از پیامبر اطلاق کرده‌اند که در دید آنان، به سنت پیامبر(ص) اقتدا و آن را حفظ نموده‌اند.[۴]

همچنین گفته شده که عثمانیه (یعنی هواخواهان عثمان و دودمان اموی)، عنوان خلفای راشدین را درباره نخستین جانشینان پیامبر(ص) به کار می‌بردند.[۵]

بعضی از بزرگان و محققان شیعه همچون علامه امینی، درباره این حدیث بحث کرده و آن را ساختگی دانسته‌اند.[۶] در متون حدیثی شیعه، گاهی همین لفظ به صورت صفت برای ائمه دوازده‌گانه شیعه به کار رفته است.[۷]

اهل سنت عنوان راشدین را متمایز کننده خلفای صدر اسلام از خلفای از خلفای بنی‌امیه دانسته‌[۸] و بر این باورند که آنان سنت پیامبر را حفظ کرده‌ و در دوره آنان ایمان و فضایل اسلامی شکوفا شده است.[۹]

خلافت ابوبکر

پس از وفات پیامبر(ص)، انصار و مهاجرین در سقیفه بنی ساعده در مدینه اجتماع کردند و به دنبال منازعه‌ای که بر سر جانشینی آن حضرت، میان انصار با یکدیگر و بین آنان و مهاجران در گرفت، عده‌ای با ابوبکر به عنوان خلیفه بیعت کردند. [۱۰] این بیعت که در زمانِ غیبتِ بیشتر اصحاب پیامبر(ص) صورت گرفت به بیعت سقیفه معروف شد.[۱۱] بنابر اعتقاد متکلمان اهل سنت، اجماع اهل حل و عقد، بنیاد مشروعیت خلافت ابوبکر تلقی شد.[۱۲]

هرچند امام علی (علیه‌السلام) و بنی هاشم و طرفداران حضرت علی(ع)، از جمله گروهی از مهاجران و انصار، که به نخستین شیعیان مشهور شدند، با استناد به نص پیامبر اکرم(ص) بر جانشینی علی (علیه‌السلام) و قرابت او با پیامبر(ص) و سبقت او در اسلام، از بیعت خودداری کردند.[۱۳]

خلافت عمر

ابوبکر پس از دو سال و چند ماه خلافت (۱۱- ۱۳)، در هنگام مرگ با نوشتن وصیت نامه‌ای عمر را به جانشینی خود معرفی کرد و با این کار شیوه سقیفه را سرمشق قرار نداد و روش تعین خلافت توسط خلیفه قبلی را به کار گرفت.[۱۴] انتخاب عمر اگرچه با انتقاد و نگرانی برخی از صحابه مواجه گردید،[۱۵] اما در مجموع آرام و بی‌سروصدا پذیرفته شد.

اقدامات عمر

قلمرو دولت اسلامی در دوره ده ساله خلافت عمر (خلافت: ۱۳-۲۳ق) گسترش چشمگیری یافت. او اصل و اولویت در پرداخت مستمری به مسلمانان را بر سابقه اسلام آوردن آنان، شرکت در غزوه بدر و نیز خویشی با پیامبر اکرم(ص) و اصل و نسب قبیله‌ای قرار داد[۱۶] که بر خلاف رویه اسلامی بود.

او نخستین خلیفه مسلمان بود که به قتل رسید. وی پیش از مرگ، امر جانشینی را به شورایی شش نفره از مهاجران اولیه از جمله علی (علیه‌السلام) و عثمان سپرد و رأی نهایی را در صورت عدم توافق شورا، در اختیار عبدالرحمان بن عوف قرار داد که به منزله کاهش زمینه انتخاب علی بن ابی طالب بود. سه تن از اعضای دیگر شورا، از یکدیگر جانبداری کرده و به علی(ع) رأی ندادند و عثمان با شرط تبعیت از کتاب خدا و سنت پیامبر اکرم(ص) و روش شَیخَین (ابوبکر و عمر) به خلافت رسید.[۱۷]

خلافت عثمان

هر چند دوران دوازده ساله خلافت عثمان (خلافت: ۲۳-۳۵ق) را به دو دوره شش ساله تقسیم کرده‌اند که طی شش سال دوم، عثمان از سنت خلیفه دوم دست کشیده و موجبات نارضایتی مردم را فراهم کرده بود، اما او از همان آغاز و طی پنج سال اول خلافت، مسئولیت مهمترین بخش‌های حکومت را به نزدیکانش سپرده بود.[۱۸]

عثمان حق خود می‌دانست که از قدرت و ثروت خلافت بنا به میل خویش و آزادانه استفاده کند و از هرگونه اعتراضی رنجیده خاطر می‌شد.[۱۹] حمایت او از بنی امیه و استفاده آزاد از درآمدهای بی‌حد و حصر حکومتی، تجمل گرایی و اسراف و تبذیر را در جامعه اسلامی رواج داد.[۲۰]

تلاش او برای تبدیل زمین‌های عمومی به اموال خاصه، گام بزرگی برای تبدیل خلافت به پادشاهی بود.[۲۱]رفتار او با برخی از صحابه و ستمکاری عاملان او و ترویج بدعت ها که با قرآن و سنت پیامبر(ص) ناسازگار بود، اعتراضات شدیدی را به بار آورد که نهایتاً منجر به کشته شدن او شد.

خلافت علی (علیه‌السلام)

پس از عثمان، مسلمانان با علی(ع) بیعت کردند که برخلاف سه خلیفه قبلی، همه حاضران در مدینه در آن شرکت کردند.[۲۲] امام علی در آغاز مورد حمایت انصار مدینه، کوفیان و مصریانی که در قتل عثمان شرکت کرده بودند، و گروهی از مهاجران قرار گرفت و برای مدتی از حمایت رؤسای قبایل بزرگ نیز برخوردار بود.[۲۳]

اصلاحات علی (ع)

برنامه خلافت او، اسقرار مجدد نظام سیاسی و اصلاح وضع اجتماعی و ساختار حقوقی بود.[۲۴] نخستین اقدام امام، برکنار کردن کارگزاران عثمان و گماردن حاکمان لایق و وظیفه شناس و بازگرداندن حقوق تضییع شده و قَطایع [۲۵] عثمان، به بیت المال بود.[۲۶]

ادامه اختلافات داخلی

در دوره علی(ع) سه جنگ سنگین به او تحمیل شد. خاستگاه این جنگ‌ها متفاوت بود؛

  • جنگ اول (جنگ جمل) به رهبری طلحه و زبیر و عایشه، به راه افتاد و ویژگی مهم آن طمع ورزی و بیعت شکنی بود.
  • جنگ دوم (جنگ صفین) به رهبری معاویه و با فریب دادن دیگران و حق ستیزی و به بهانه خون خواهی عثمان بود، [۲۷] این جنگ چند ماه به طول انجامید و سرانجام در حالی که شکست معاویه قطعی شده بود کار به حَکَمیت کشید و با فریبکاری نماینده معاویه (عمرو عاصحَکَمین (عمرو بن عاص و ابوموسی اشعری)، رأی به عزل علی (علیه‌السلام) دادند. این رأی خارج از حیطه داوری آن دو بود، و امام علی(ع) هم با آن مخالفت کرد که نتیجه‌ای هم دربرنداشت.
  • پس از آن برخی از افراد سپاه امام علی(ع)، از ایشان جدا شده و با تصمیم علی(ع) مبنی بر پذیرش اصل حکمیت – که خود در جنگ صفین اصرار بر پذیرش آن داشتند- به مخالفت برخاسته و در نتیجه جهل و کج فهمی ایشان، جنگ نهروان (خوارج) شکل گرفت. [۲۸]

سرانجام با شهادت علی(ع) به دست خوارج در رمضان ۴۰ ق، چهارمین خلیفه پیامبر نیز مانند دو خلیفه پیشین کشته شد و کوفیان پس از آن با حسن بن علی (علیه‌السلام) بیعت کردند.[۲۹]

حکومت امام حسن (علیه‌السلام)

حکومت کوتاه امام حسن(ع) را باید ادامه حکومت امام علی(ع) دانست، چرا که علاوه بر اینکه خلافت او با بیعت مردم انجام شد، وی شرط بیعت خود را عمل به کتاب و سنت پیامبر(ص) قرار داد. مهم‌ترین برنامه امام حسن(ع)، همچون پدر بزرگوارش، مقابله با معاویه بود.[۳۰] ایشان برای مقابله با معاویه، لشکری را فراهم کرد، اما معاویه با فشار نظامی و توزیع ثروت‌های بسیار در میان طرفداران خود و نیز سپاهیان امام حسن(ع)، به مقابله با امام پرداخت، به گونه‌ای که رویارویی نظامی امام با قوای معاویه دشوار شد و امام که می‌دانست این نبرد جز شکست حاصلی نخواهد داشت، ناگزیر با معاویه صلح کرد و اختیار حکومت را به او سپرد.[۳۱]

پایان دوره خلافت اسلامی

با صلح امام حسن (ع) با معاویه دوران خلافت به پایان رسید و از آن پس، خلافت در قالب حکومت موروثی و شبیه پادشاهی استمرار یافت.[۳۲]

پانویس

  1. ابن اثیر، النهایة، فی غریب الحدیث و الاثر، ج۲، ص۲۲۵؛ ابن منظور، ذیل راشد.
  2. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۴
  3. رجوع کنید:ابن حنبل، ج۴، ص۱۲۶؛ دارمی، ج۱، ص۴۵؛ ابن ماجه، ج۱، ص۱۶؛ مقایسه کنید با: شریف رضی، ص۱۷۴
  4. برای نمونه مراجعه کنید: ابن خُزیمه، ج۴، ص۳۲۵؛ ابن ابی زید، ص۲۳؛ ابن عبدالبر، ص۱۳۶
  5. مدرسی طباطبائی، ص۱۴۱
  6. رجوع کنید: امینی، ج۸، ص۲۰۶؛ عسکری، ج۲، صص۲۳۳- ۲۳۵؛ حسینی میلانی، ص۵- ۶۰
  7. رجوع کنید: ابن بابویه، ج۱، ص۳۳۱- ۳۳۲؛ مجلسی، ج۲۵، ص۱۷۴؛ ج۹۷، ص۲۰۸
  8. ابن خزیمه، ج۴، ص۳۲۵؛ ابن ابی‌زید، ص۲۳؛ ابن عبدالبر، ص۱۳۶.
  9. باسورث، ص۲.
  10. رک: ابن هشام، السیرة النبویة، ج ۴، صص ۳۱۰- ۳۱۱؛ ابن قتیبه، تاریخ الخلفاء، ج ۱، صص ۴- ۹؛ یعقوبی، تاریخ، ج ۲، صص ۱۲۳- ۱۲۴؛ طبری، تاریخ، ج ۳، صص ۲۱۸- ۲۲.
  11. یعقوبی، تاریخ، ج ۲، صص ۳۲۵- ۳۲۶؛ نیز رک: حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام: السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج ۱، ص۲۰۵.
  12. رک: قاضی عبدالجبار بن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج ۲۰، قسم ۱، صص ۲۵۹ به بعد؛ ماوردی، کتاب الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ص۶؛ ابن فراء، الاحکام السلطانیة، صص ۲۳- ۲۴؛ قلقشندی، آثر الانافة فی معالم الخلافة، ج ۱، ص۴۰.
  13. رک: یعقوبی، تاریخ، ج ۲، صص ۳۲۵- ۳۲۶؛ مسعودی، تاریخ، ج ۳، ص۴۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج ۱، ص۳۲۵.
  14. ابن قتیبه، ج۱، صص۱۸- ۱۹؛ فضل الله بن روزبهان، ص۸۰
  15. رجوع کنید: ابن قتیبه، ج۱، ص۲۰؛ طبری، ج۳، ص۴۲۸
  16. رجوع کنید: یعقوبی، ج۲، ص۱۵۳
  17. ابن قتیبه، ج۱، صص۲۴-۲۶؛ یعقوبی، ج۱، صص۱۶۰-۱۶۲؛ طبری، ج۴، صص‌۲۲۸-۲۳۰، ۲۳۸
  18. مادلونگ، صص ۸۶-۸۷
  19. مادلونگ، ص۸۱
  20. برای مواردی از تجمل گرایی صحابه رک: مسعودی، ج۳، صص۷۶- ۷۷
  21. مادلونگ، ص۸۵
  22. مسعودی، ج۳، ص۸۷-۹۰، ۹۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، صص۱۹۰- ۱۹۱.
  23. رجوع کنید: یعقوبی، ج۲، صص۱۷۸- ۱۷۹.
  24. نهج البلاغه، خطبۀ۱۶، ۱۲۶
  25. (زمین‌های عمومی که در اختیار افرادی خاص قرار داده شده بود)
  26. رک: یعقوبی، ج۲، ص۱۷۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۲۰۱؛ ابن ابی الحدید، ج۱، ص۲۶۹؛ برای تفصیل این قطایع رجوع کنید: محمد عبدالقادر خریسات، صص۸۱- ۸۵
  27. ابن قتیبه، ج۱، صص۲۸- ۴۹
  28. رجوع کنید: یعقوبی، ج۲، صص۱۸۹- ۱۹۰؛ طبری، ج۵، صص۶۴- ۸۵
  29. یعقوبی، ج۲، ص۲۱۴؛ طبری، ج۵، ص۱۵۸؛ مسعودی، ج۳، ص۱۸۱
  30. رجوع کنید: یعقوبی، ج۲، ص۲۱۴؛ طبری، ج۵، ص۱۵۸- ۱۵۹
  31. رجوع کنید: یعقوبی، ج۲، صص۲۱۴- ۲۱۵
  32. رک: مسعودی، مروج الذهب، ج ۳، ص۱۸۴؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص۹.

منابع

  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۵-۱۳۸۷/ ۱۹۶۵-۱۹۶۷، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن ابی زید، رسالة ابن ابی زید القیروانی، چاپ صالح عبدالسمیع آبی ازهری، بیروت، بی‌تا.
  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، ۱۳۸۵-۱۳۸۶/ ۱۹۶۵-۱۹۶۶، چاپ افست ۱۳۹۹-۱۴۰۲/ ۱۹۷۹-۱۹۸۲.
  • ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، چاپ محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، بیروت ۱۳۸۳/۱۹۶۳، چاپ افست قم ۱۳۶۴ ش.
  • ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۳ ش.
  • ابن حنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت: دارصادر، بی‌تا.
  • ابن خزیمه، صحیح این خزیمه، چاپ محمد مصطفی اعظمی، بیروت، ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
  • ابن عبد البَر، الانتفاء فی فضائل الائمه الثلاثة الفقهاء: مالک بن انس الاصبحی مدنی و محمد بن ادریس الشافعی المطلبی و ابی حنیفه النعمان بن ثابت کوفی، چاپ عبدالفتاح ابوغدّه، حلب ۱۴۱۷/ ۱۹۹۷.
  • ابن فرّاء، الاحکام السلطانیة، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
  • ابن قتیبه، تاریخ الخلفاء، او، الامامة و السیاسة، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
  • ابن ماجه، سنن ابن ماجة، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۸۸، چاپ افست، بیروت بی‌تا.
  • ابن منظور.
  • ابن هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۵/ ۱۹۳۶، چاپ افست بیروت بی‌تا.
  • امینی عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب السنة و الادب، ج ۸، بیروت ۱۳۸۷ /۱۹۶۷.
  • حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام: السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج ۱، قاهره ۱۹۶۴، چاپ افست، بیروت بی‌تا.
  • حسینی میلانی، رسالة فی حدیث «‌علیکم بسنتی و سنة الخلفاء، الراشدین »، قم ۱۴۱۸ ق.
  • دارمی، سنن الدارمی، چاپ محمد احمد دهقان، دمشق، ۱۳۴۹.
  • ذهبی.
  • سیوطی عبدالرحمان بن ابی بکر، تاریخ الخلفاء، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، ۱۳۷۸ /۱۹۵۹؛
  • شریف رضی، محمد بن حسین، المجازات النبویة، چاپ طه محمد.
  • زینی، قاهره ۱۹۶۸، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • عسکری، مرتضی، معالم المدرستین، تهران، ۱۴۱۳ /۱۹۹۳.
  • علی بن ابی طالب، امام اول شیعیان، نهج البلاغة، ترجمه جعفر شهیدی، تهران، ۱۳۷۱ ش.
  • فضل الله بن روزبهان، سلوک الملوک، چاپ محمد علی موحد، تهران ۱۳۶۲ ش.
  • قاضی عبدالجبار بن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج۲۰، چاپ عبدالحلیم محمود و سلیمان دنیا، قاهره، بی‌تا.
  • قلقشندی، احمد بن علی، مآثر الانافة فی معالم الخلافة، چاپ عبدالستار احمر فراج، کویت ۱۹۸۵.
  • ماوردی، علی بن محمد، کتاب الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، چاپ احمد مبارک بغدادی، کویت، ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹.
  • مجلسی، محمد عبدالقادر خریسات، «‌القطائع فی صدر الاسلام: عصر الرسول و خلفاء الراشدین »، دراسات تاریخیة، ش ۲۷ و ۲۸ (ایلول- کانون الاول ۱۹۸۷).
  • مدرسی طباطبائی، حسین، مکتب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین، ترجمه هاشم ایزد پناه، نیوجرسی، ۱۳۷۴ ش.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تصحیح شارل پلا، بیروت، منشورات جامعة لبنانیة، ۱۹۷۳م.
  • واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره، بی‌تا.
  • یعقوبی، تاریخ.
  • Clifford Edmond Bosworth, The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual, Edinburg 2004.
  • Philip Khuri Hitti, History of the Arabs, London 1977.
  • Madelung, The succession to Muhammad: a study of the early Caliphate, Cambridge 1997.

پیوند به بیرون