الالفیة فی فقه الصلاة الیومیة (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
الالفیة
کتاب الالفیه و النفلیه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: شهید اول
موضوع: واجبات نماز
سبک: فقهی
زبان: عربی

الألْفیة فی فقْه الصّلاة الیوْمیة رساله‌ای فقهی و مختصر به زبان عربی تألیف شهید اول (متوفای ۷۸۶ق). این کتاب که مکررا چاپ شده و حواشی و تعلیقه‌های زیادی بر آن زده شده، شامل هزار واجب از نماز است. کتاب الفیه با همۀ اختصارش از شهرت فراوانی برخوردار است.

تاریخ نگارش

با توجه به تاریخ اجازۀ شهید به شیخ شمس الدین محمد بن عبدالعلی بن نجده (م ۸۰۸ ق) که در آن اجازۀ کتاب «الألفیة فی فقه الصلاة» را در سال ۷۷۰ق داده، کتاب الفیه قبل از سال ۷۷۰ق نوشته شده است.[۱]

روش تألیف

مؤلف در مقدمۀ کتاب، پس از اشاره به این که این کتاب واجبات نماز را در بر دارد، وعدۀ نوشتن کتابی در مستحبات نماز را داده است که بعدها با نام «النفلیة» تألیف نموده است. این دو کتاب، گاهی به صورت مجزا و گاهی با هم به چاپ رسیده‌اند. روش تألیف کتاب، فقهی و بصورت مختصر است و مؤلف، مباحث مقدمات، مقارنات و نواقض نماز را همراه با احکام خلل و بقیۀ نمازها بیان می‌کند. آقا بزرگ تهرانی در الذریعةکتاب الفیه را از مهم‌ترین آثار فقهی می‌داند که دارای شروح و تعلیق‌های از جانب علما گردیده است.[۲]

نسخه‌ها

در تحقیق و تصحیح کتاب، از یک نسخۀ خطی که متعلّق به کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم که مربوط به سال ۹۵۳ق بوده، استفاده شده است. این نسخه به خط محمد بن شهاب نوشته شده است. هم‌چنین از سایر حواشی مثل حاشیۀ محقق کرکی، حاشیۀ شیخ علی بن حسین بحرانی و شروح دیگر استفاده‌های فراوان برده شده است.

محتوای کتاب

کتاب ألفیه شامل یک مقدمه و سه فصل و یک خاتمه است.

  • فصل اول: مقدمات نماز که ۶ تا هستند و عبارتند از:
  1. طهارت‌
  2. ازاله نجاسات‌
  3. ستر عورتین‌
  4. مراعات وقت‌
  5. مکان نمازگزار‌
  6. قبله.
  • فصل دوم: مقارنات نماز که عبارتند از:
  1. نیت‌
  2. مبطلات نماز در قرائت‌
  3. واجبات قرائت‌
  4. قیام‌
  5. رکوع
  6. سجود
  7. تشهد
  8. سلام.
  • فصل سوم: نواقض طهارت و نماز که ۲۵ مورد از آنها ذکر شده است.
  • خاتمه: شامل دو مبحث است:
  1. احکام خلل‌
  2. خصوصیات باقی نمازها.

شروح و حواشی

کتاب ألفیه دارای شروح متعددی است و آقا بزرگ تهرانی در الذریعة به بیش از ۳۰ مورد آن اشاره نموده است.[۳]

در کتاب مقدمه‌ای بر فقه شیعه نیز به ۳۳ شرح و حاشیۀ کتاب الفیه اشاره شده است.[۴] مهم‌ترین شروح کتاب عبارتند از:

  1. المقاصد العلیة‌ تألیفشهید ثانی (متوفای ۹۶۶ ق). علاوه بر این شرح، دو حاشیۀ دیگر نیز از شهید ثانی بر این کتاب وجود دارد. شهید دوم (متوفای ۹۶۶ ق) علاوه بر نوشتن «المقاصد العلیة» در شرح الفیه و همین طور «القوائد الملیة» در شرح النفلیة، در سال ۹۵۱ق کتابی را به نام «التنبیهات العلیة علی وظائف الصلاة القلبیة و أسرارها» تألیف نموده است.[۵]
  2. شرح شیخ ابراهیم بن سلیمان قطیفی، نوشته شده در سال ۹۳۹ق.
  3. شرح شیخ ابوالعباس احمد بن محمد بن فهد حلی (متوفای۸۴۱ ق).
  4. شرح شیخ حسن بن زین الدین شهید، صاحب معالم (متوفای۱۰۱۱ ق).
  5. شرح شیخ حسین بن عبدالصمد، پدر شیخ بهایی (متوفای ۹۸۴ ق).
  6. شرح محقق کرکی، علی بن عبدالعالی (متوفای ۹۴۰ ق).
  7. شرح شیخ ابو عبدالله فاضل مقداد اسدی حلی سیوری (متوفای ۸۲۱ ق).
  8. حاشیۀ صاحب مدارک سید شمس الدین محمد بن علی عاملی(متوفای ۱۰۰۹ ق).
  9. الأنوار العلیة‌ تألیف شیخ احمد بن محمد سبیعی، شاگرد ابن المتوّج، پایان یافته در سال ۸۵۳ ق.[۶]
  10. أحسن العطیة‌ تألیف سید محمد باقر خوانساری، صاحب روضات الجنات.[۷]
  11. مکمل البقیة من أحسن العطیة‌ تألیف سید محمد مهدی بن محمد باقر خوانساری.[۸] وی در این کتاب شرح پدرش سید محمد باقر خوانساری را تکمیل کرده است.
  12. معراج المؤمنین‌ تألیف شیخ محمد حسن بن جعفر شریعتمداری (م ۱۳۱۸ ق).[۹] این کتاب شرح هر دو کتاب «الفیه» و «نفلیه» می‌باشد.
  13. الاعلام الجلیة‌ تألیف حسین بن علی بن حسین اوالی، شاگرد محقق کرکی (زنده در ۹۵۰ ق).
  14. الدرة السنّیة‌ تألیف ملا عبدالله شاه‌آبادی یزدی.
  15. المطالب السنّیة فی شرح الألفیة الشهیدیة‌ تألیف محمد علی بن حاج حسن اردکانی.[۱۰]
  16. کفایة الطالبین‌ تألیف سید شرف الدین علی بن حجة الله شولستانی.
  17. کفایة البهیة‌ تألیف شیخ محمد حسین بن محمد جعفر سرابی تبریزی.[۱۱]
  18. التحفة الحسینیة‌ تألیف شیخ محمد بن ابی جمهور احسائی.[۱۲]
  19. مسالک الجامعة‌ تألیف سید محمد بن علی بن ابی جمهور احسائی.[۱۳]

ترجمه‌ها

  1. ترجمۀ الفیۀ شهید در واجبات نماز‌ مترجم آن مشخص نیست.[۱۴]
  2. ترجمۀ الفیۀ شهید‌ تألیف سید عبد الحی بن عبد الوهاب بن علی حسینی، مؤلف رسالۀ «معضلات» (زنده در ۹۵۹).[۱۵]
  3. ترجمة الألفیة و النفلیة‌ تألیف شیخ محمد تقی آقا نجفی اصفهانی، (م ۱۳۳۲ ق).[۱۶]
  4. شرح فارسی الفیه‌ تألیف ملا محمد سلیم گیلانی، نوشته شده در سال ۱۱۸۵ ق.[۱۷]
  5. ترجمۀ شرح الفیۀ شهید‌ تألیف شیخ محمد جعفر سبزواری.[۱۸]

نظم و شعر

  1. الحمانة البهیة‌ تألیف حسن بن راشد حلی (زنده در ۸۲۵ ق).
  2. الدرة الصفیة‌ تألیف نورالدین علی بن عبدالصمد عاملی (زنده در ۹۵۴ ق).

چاپ

کتاب ألفیه مکررا در سال‌های ۱۲۷۱، ۱۳۰۸، ۱۳۱۲، ۱۳۱۹ شمسی در تهران و ۱۴۰۳ق در بیروت چاپ شده است.[۱۹] این کتاب گاهی با «رسالۀ نفلیه» و گاهی با شرح شهید ثانی، موسوم به «المقاصد العلیة» چاپ شده است.[۲۰] کتاب موجود در سال ۱۴۰۸ق به وسیلۀ مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی در قم انتشار یافته است. تحقیق این کتاب توسط مرکز تحقیقات اسلامی و محقق آن فاضل قائینی نجفی بوده است.

پانویس

  1. مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۴، ص۲۰۱.
  2. تهرانی، الذریعة، ج ۱۳، ص۱۰۷.
  3. تهرانی، الذریعة، ج۱۳، ص۱۰۷. ج۲، ص۲۹۶ و ۲۹۷.
  4. طباطبایی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۱ - ۱۴۸.
  5. طباطبایی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۴.
  6. تهرانی، الذریعة، ج ۱۶، ص۱۰۱، أعیان الشیعه، ۱۴۲۱ق، ج ۳، ص۱۲۴.
  7. تهرانی، الذریعة، ج ۱۱، ص۳۵.
  8. تهرانی، الذریعة، ج ۱۳، ص۱۱۴، ج ۲۲، ص۱۸۱.
  9. تهرانی، الذریعة،ج۲۱، ص۲۳۴.
  10. تهرانی، الذریعة،ج۲۱، ص۱۳۹.
  11. تهرانی، الذریعة، ج۱۸،ص۸۹.
  12. تهرانی، الذریعة،ج۳،ص۴۲۷.
  13. تهرانی، الذریعة، ج۱۳،ص۱۱۴.
  14. تهرانی، الذریعة، ج۴، ص۸۱.
  15. تهرانی، الذریعة، ج۴، ص۸۱.
  16. تهرانی، الذریعة، ج۴،ص ۸۱.
  17. تهرانی، الذریعة، ج۱۳،ص۱۱۱.
  18. تهرانی، الذریعة، ج۱۳،ص۱۰۹.
  19. طباطبایی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۱.
  20. مدرس، ریحانة الأدب، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۲۷۷.

منابع

  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة، بیروت،‌دار الاضواء.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۱ق.
  • مدرس، محمد علی، ریحانه الادب، تهران، خیام، ۱۳۶۹ش.
  • شهید اول، محمد بن مکی، النفلیه، قم، بوستان کتاب.
  • طباطبایی، سیدحسین، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، مترجم: محمد آصف فکرت، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۱۰ق.
  • نرم افزار جامع فقه اهل البیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.