کاربر:Bazeli/صفحه تمرین: تفاوت بین نسخه‌ها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جز (چیستی ممکن الوجود و واجب الوجود)
جز
سطر ۱۸: سطر ۱۸:
  
 
به گفته [[فخر رازی]]، [[حکمت|حکیم]] و متکلم [[اشاعره|اشعری]] قرن ششم قمری، برهان امکان و وجوب بر مقدمات زیر مبتنی است:  
 
به گفته [[فخر رازی]]، [[حکمت|حکیم]] و متکلم [[اشاعره|اشعری]] قرن ششم قمری، برهان امکان و وجوب بر مقدمات زیر مبتنی است:  
* ممکن الوجود در وجود یافتنش نیازمند علت است.
+
* ممکن الوجود در وجود یافتنش نیازمند علت است ([[اصل علیت]]).
 
* [[دور]] محال است.
 
* [[دور]] محال است.
 
* تسلسل محال است.<ref>فخر رازی، المباحث المشرقیة، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۴۴۸.</ref>
 
* تسلسل محال است.<ref>فخر رازی، المباحث المشرقیة، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۴۴۸.</ref>
سطر ۸۷: سطر ۸۷:
 
'''تفاوت برهان امکان فقری و امکان ماهوی'''
 
'''تفاوت برهان امکان فقری و امکان ماهوی'''
 
ر.ک: جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، فصل پنجم، ص۱۸۸.
 
ر.ک: جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، فصل پنجم، ص۱۸۸.
==آیات و روایات==
+
 
 +
 
  
 
==برهان امکان و وجوب در نگاه مخالفان...(منتقدان)==
 
==برهان امکان و وجوب در نگاه مخالفان...(منتقدان)==
سطر ۹۷: سطر ۹۸:
 
نقد ابن رشد
 
نقد ابن رشد
 
تهافت التهافت، مصر،‌دارالمتعارف، ص۴۴۴-۴۵۲
 
تهافت التهافت، مصر،‌دارالمتعارف، ص۴۴۴-۴۵۲
 +
 +
ر.ک: کتاب خدا در فلسفه
 +
 +
ر.ک: سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ج۱، ص۳۴ ....
  
 
==تک‌نگاری==
 
==تک‌نگاری==

نسخهٔ ‏۲ اوت ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۳۵

بسم الله الرحمن الرحیم

برهان امکان و وجوب

ر.ک: مدخل مسائل جدید کلامی، آیت الله جعفر سبحانی، ج1، صص31-72.

ر.ک: مطالب مرتبط با کلید واژه " برهان امکان و وجوب " :

http://ensani.ir/fa/tag/12095/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D9%88+%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A8

ر.ک: مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۵ - ۶۳.

جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۱۴۳-۱۶۸

تغییرمسیرها: برهان وجوب و امکان. برهان امکان، برهان ممکن و واجب.

محتوای کلی برهان

برهان امکان و وجوب به صورت مختصر از این قرار است: موجودات به لحاظ فرض عقلی از دو حال خارج نیستند: یا واجب الوجودند یا ممکن الوجود. همه موجودات را نمی‌توان ممکن الوجود دانست؛ زیرا ممکن الوجود برای موجود شدن، نیازمند علت است و اگر همه علت‌ها ممکن الوجود و نیازمند علت دیگری باشند، هیچ موجودی تحقق نخواهد یافت. این مطلب به جهت محال بودن تسلسل علت‌هاست. بنابراین سلسله علت‌ها باید به موجودی منتهی شود که خودش معلول و نیازمند موجود دیگری نیست؛ یعنی واجب الوجود است.[۱]

به گفته فخر رازی، حکیم و متکلم اشعری قرن ششم قمری، برهان امکان و وجوب بر مقدمات زیر مبتنی است:

  • ممکن الوجود در وجود یافتنش نیازمند علت است (اصل علیت).
  • دور محال است.
  • تسلسل محال است.[۲]

چیستی ممکن الوجود و واجب الوجود

نوشتار‌های اصلی: ممکن الوجود و واجب الوجود

هنگامی که اشیاء موجود را ملاحظه کنیم، در صورتی که هستی برای ذات آنها ضروری باشد، واجب الوجود بالذات و اگر هستی یا نیستی برای ذات آنها ضروری نباشد،‌ ممکن الوجود بالذات نامیده می‌شوند.[۳] شاهد ضروری نبودن وجود برای ممکن الوجود، حادث شدن و از بین رفتن آنهاست؛ زیرا اگر هستی برای آنها ضروری بود، هرگز نیستی در آنها راه نمی‌یافت و در مقابل، اگر نیستی برای آنها ضروری بود(یعنی ممتنع الوجود بودند)،‌ آنها هرگز به وجود نمی‌آمدند.[۴] با توجه به ذات ممکن الوجود، هیچ یک از هستی و نیستی بر دیگری ترجیح ندارد و ممکن الوجود، وجودش را از علتی غیر از خودش می‌گیرد.[۵]

ر.ک: شرح منظومه شهید مطهری، ج۱،‌ص۲۲۹-۲۳۵

جایگاه و سیر تطور

برهان امکان و وجوب که از مهم‌ترین براهین جهان‌شناختی[۶] و یکی از برهان‌های معروف اثبات خدا[۷] و از روشن‌ترین و استوارترین براهین عقلی[۸] به شمار می‌رود. درباره شهرت این برهان گفته شده کمتر کتاب فلسفی و کلامی وجود دارد که از آن بحث نکرده باشد.[۹] همچنین فهرست مدافعان و مخالفان این برهان را نمایانگر اهمیت آن دانسته‌اند.[۱۰]

ابن سینا این برهان را بهترین و مطمئن‌ترین برهان دانسته و آن را برهان صدیقین نامیده است.[۱۱] فخر رازی نیز آن را مورد اعتماد حکما خوانده است.[۱۲] علامه حلی آن را استدلال لمّی[یادداشت ۱] و برهانی یقینی شمرده است.[۱۳] گفته شده این برهان، از مقبولیت همگانی برخوردار بوده، قریب به اتفاق فلاسفه و متکمان مسلمان این برهان را پذیرفته‌اند و بر استحکام و قوت آن اذعان دارند.[۱۴] برخی این برهان را شاهکار و از افتخارات فلسفه اسلامی خوانده‌اند.[۱۵] گفته شده به جهت استحکام و روشن بودن این برهان، برخی از متکلمان همچون خواجه نصیرالدین طوسی در تجرید الاعتقاد[۱۶] و علامه حلی در کتاب نهج المسترشدین در اثبات خدا تنها به این برهان بسنده کرده و برهان دیگری ذکر نکرده‌اند.[۱۷]

ابن سینا را مبدع این برهان شمرده[۱۸] و آن را مشهور دانسته‌اند؛[۱۹] اما عبدالرحمن بَدَوی، فیلسوف مصری قرن بیستم میلادی، و برخی از محققان معاصر، این برهان را از ابتکارات فارابی دانسته و برآنند ابن سینا در فلسفه اسلامی و توماس آکوئیناس در فلسفه غرب آن را از او گرفته‌اند.[۲۰] مرتضی مطهری برهان امکان را برهان سینوی نامیده است.[۲۱]

این برهان در فلسفه غرب نیز مدافعان بسیاری دارد و به ظاهر نخستین کسی که آن را در الهیات و فلسفه غرب مطرح نمود، توماس آکوئیناس، فیلسوف و متکلم مسیحی قرون وسطی، بود که آن را از فیلسوفان مسلمانی چون فارابی یا ابن سینا گرفته است.[۲۲] به گفته عبدالله جوادی آملی، این برهان از طریق آثار ابن رشد و به وسیله توماس آکوئیناس وارد فلسفه غرب شد و از آن پس در فلسفه جدید غرب مورد نقد قرار گرفت.[۲۳]

دکارت و لایب نیتس از مدافعان این برهان و هیوم، کانت و جان استوارت میل را از مخالفان این برهان نام برده‌اند.[۲۴]


علامه حلی «أَوَلَمْ یکفِ بِرَ‌بِّک أَنَّهُ عَلَیٰ کلِّ شَیءٍ شَهِیدٌ؛ آیا کافی نیست که پروردگارت خود شاهد هر چیزی است؟»[۲۵] را مُشیر به این برهان دانسته است.[۲۶]

تقریرها

تقریرهای متعدد و متفاوتی از برهان امکان و وجوب ارائه شده است که برخی از آنها از این قرارند:

تقریر فارابی

عبدالرحمن بدوی، تقریر فارابی را به نقل از کتاب عیون المسائل این‌گونه نقل کرده است: موجودات دو گونه‌اند: ممکن الوجود و واجب الوجود. اگر ممکن الوجود را ناموجود(معدوم) فرض کنیم، محالی لازم نمی‌آید. ازاین‌رو، ممکن الوجود در وجود یافتنش، محتاج علت است و اگر موجود شود، وجودش بالغیر واجب می‌شود؛ پس ممکن الوجود، ممکن الوجود بالذات است و واجب الوجوب بالغیر. موجودات ممکن به صورت تسلسل یا دور نمی‌توانند علت و معلول یکدیگر باشند؛ بلکه باید به واجب الوجود بالذات منتهی شوند که موجود اول است. اگر فرض کنیم که واجب الوجود، موجود نیست، این فرض مستلزم محال است. واجب الوجود در وجودش نیازمند علت و غیر نیست. بنابراین او علت نخست برای هستی اشیاست.[۲۷]

تقریر ابن سینا

تقریر برهان ابن سینا با توضیحات خواجه نصیرالدین طوسی این‌گونه است:

  • هر موجودی که ملاحظه شود، به لحاظ ذاتش یا ممکن الوجود است یا واجب الوجود.
  • وجود هر ممکن الوجودی از غیرش است؛ زیرا در ممکن الوجود با توجه به ذاتش، هیچ یک از هستی و نیستی بر دیگری ترجیح ندارد. به عبارت دیگر ممکن الوجود برای وجود یافتن، نیازمند علتی غیر از خودش است.
  • آن علت یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود. اگر آن علت، واجب الوجود باشد، مطلوب (اثبات واجب الوجود) ثابت است؛ اما اگر ممکن الوجود باشد، آن علت، خود برای موجود شدن نیازمند به علتی غیر از خود است. درباره علت دوم مجدداً دو گزینه واجب الوجود و ممکن الوجود بودن تکرار می‌شود.
  • بنابراین سلسله ممکن الوجودها یا باید به واجب الوجود منتهی شود یا به دور یا تسلسل منتهی می‌شود.
  • دور و تسلسل هر دو محالند.
  • بنابراین سلسله ممکن الوجودها باید به واجب الوجود منتهی شود.[۲۸]

ابن سینا در اشارات برخی از مقدمات را ذکر نکرده و خواجه طوسی در توضیح بدان افزوده است.[۲۹] ابن سینا این برهان را به صورت مختصر این‌گونه بیان کرده و سپس توضیح داده است: شکی نیست که چیزی وجود دارد. موجود یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود. اگر واجب باشد مطلوب ثابت است و اگر ممکن باشد، باید در نهایت به واجب الوجود منتهی شود.[۳۰]

به گفته جعفر سبحانی، متکلم معاصر شیعی ایرانی، ابن سینا، برهان خود براساس مقدمات چهارگانه زیر تقریر کرده است: قبول اصل واقعیت هستی، تقسیم عقلی هستی به واجب و ممکن، پذیرش اصل علیت و بطلان تسلسل.[۳۱] ابن سینا برهان خود را که براساس امکان ماهوی برای اثبات خدا سامان داده بود، در کتاب اشارات و تنبیهات، برهان صدیقین نامیده است.[۳۲]

تقریر خواجه نصیر الدین طوسی

الموجود: إن كان واجبا فهو المطلوب. و الّا .. استلزمه. لاستحالة الدّور و التّسلسل.تجريد الاعتقاد، ص: 189

تقریر محققان معاصر

برخی از محققان معاصر برهان امکان و وجوب را براساس بدیهیات و به صورت شکل منطقی این‌گونه تقریر کرده‌اند:

  1. موجودی هست؛
  2. هر موجودی به لحاظ عقلی یا واجب الوجود بالذات است یا ممکن الوجود بالذات؛
  3. موجود مفروض یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود؛
  4. اگر موجود مفروض واجب الوجود باشد، واجب الوجود وجود دارد و مطلوب اثبات می‌شود؛
  5. اگر موجود مفروض، ممکن الوجود باشد، باید علتی داشته باشد؛ زیرا هر ممکن الوجودی که موجود می‌شود، علتی دارد‌(اصل علیت)؛
  6. علت ممکن الوجود یا واجب الوجود است و یا در سلسله علّی و معلولی به واجب الوجود منتهی می‌شود؛ زیرا در غیر این صورت، دور یا تسلسل به وجود می‌آید که هر دو محال است.
  7. پس از محال بودن دور یا تسلسل،‌ تنها فرض صحیح این است که علت ممکن الوجود، واجب الوجود باشد یا در سلسله علّی و معلولی با واجب الوجود منتهی شود.

بدین ترتیب، وجود واجب الوجود اثبات می‌شود.[۳۳]

این برهان به صورت دیگری نیز تقریر شده که در آن به امتناع دور و تسلسل نیاز ندارد.[۳۴]

تقریر برهان براساس امکان فقری

گفته شده محور برهان امکان با تقریرات بالا، ماهیت و امکان ماهوی است و با قول به اصالت الوجود تناسب ندارد. از این‌رو ملاصدرا برهان دیگری به نام «برهان صدیقین» اقامه کرد و برهان ابن سینا را شبیه به برهان صدیقین نامید.[۳۵]

ر.ک: جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، فصل پنجم، ص۱۷۹-۱۸۸.


تفاوت برهان امکان فقری و امکان ماهوی ر.ک: جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، فصل پنجم، ص۱۸۸.


برهان امکان و وجوب در نگاه مخالفان...(منتقدان)

انتقادات مهم برهان

نقد غزالی ر.ک: تهافت الفلاسفه، ۱۳۱۹ق، مکتبة الخیرة مصر، ص۳۳

نقد ابن رشد تهافت التهافت، مصر،‌دارالمتعارف، ص۴۴۴-۴۵۲

ر.ک: کتاب خدا در فلسفه

ر.ک: سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ج۱، ص۳۴ ....

تک‌نگاری

کتاب برهان امکان و وجوب نوشته عادل محمود بدر.
  • برهان الامکان و الوجوب بین ابن سینا و صدرالدین شیرازی. نوشته عادل محمود بدر که به بررسی تطبیقی این برهان از دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا می‌پرازد.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸.
  2. فخر رازی، المباحث المشرقیة، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۴۴۸.
  3. ابن سینا، الشفاء، الهیات، ۱۴۰۴ق، ص۳۷؛ طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۱۸؛ جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۱۴۳.
  4. جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۱۴۳.
  5. طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۱۹.
  6. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۳۹۰ش، ص۷۲.
  7. مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۲۲.
  8. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱.
  9. حسین‌زاده، «برهان امکان در الهیات اسلامی»، ص۳۴.
  10. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱.
  11. طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۶۶و ۶۷.
  12. فخر رازی، المباحث المشرقیة، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۴۴۸.
  13. علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۰.
  14. حسین‌زاده، «برهان امکان در الهیات اسلامی»، ص۳۴ و۳۹.
  15. حسین‌زاده، «برهان امکان در الهیات اسلامی»، ص۳۴.
  16. طوسی، تجرید الاعتقاد، ۱۴۰۷ق، ص۱۸۹.
  17. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳.
  18. نگاه کنید به: مطهری، توحید، انتشارات صدرا، ص۱۸۱؛ جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۳؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱.
  19. ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۱۰.
  20. بدوی، موسوعة الفلسفة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۰۲؛ حسین‌زاده، «برهان امکان در الهیات اسلامی»، ص۳۴.
  21. مطهری، توحید، انتشارات صدرا، ص۱۸۱.
  22. خسروپناه، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین، ج۱، ۱۳۸۸ش، ص ۸۴.
  23. جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۳.
  24. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱.
  25. سوره فصلت، آیه ۵۳.
  26. علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۰.
  27. بدوی، موسوعة الفلسفة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۰۲.
  28. طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۱۸-۲۰.
  29. طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۲۰.
  30. ابن سینا، مبدأ و معاد، ۱۳۶۳ش، ص ۲۲؛ ابن سینا، النجاة، دانشگاه تهران، ص۵۶۶ و ۵۶۷.
  31. سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ص۳۱و۳۲.
  32. جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۲۱۲؛ مطهری، توحید، انتشارات صدرا، ص۱۹۲.
  33. نگاه کنید به: فیاضی، درآمدی بر معرفت‌شناسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۹۰-۱۹۳؛ عبودیت و مصباح، مبانی اندیشه اسلامی(۲): خداشناسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۸ و ۱۱۹.
  34. نگاه کنید به: فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص۱۷۷ و ۱۷۸؛ عبودیت و مصباح، مبانی اندیشه اسلامی(۲): خداشناسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۰.
  35. مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۲۶.
  1. در برهان لمّی، از طریق علت به معلول پی برده می‌شود. در مقابل، در برهان إنّی از معلول به علت استدلال می‌شود.(نگاه کنید به: طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۳۰۶) به گفته علی ربانی گلپایگانی، از اساتید کلام حوزه علمیه قم، آن دسته از تقریرهای برهان امکان که وجود ممکن الوجود را نقطه آغاز برهان قرار داده‌اند، برهان إنّی و تقریرهایی که اصل هستی را - بدون در نظر گرفتن ممکن یا واجب بودن آن - نقطه شروع برهان قرار داده‌اند، برهان لّمی هستند.(ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص ۲۵)

منابع

  • ابن سینا، حسین بن عبدالله، الشفاء (الهیات)، تصحیح سعید زائد و الاب قنواتی، قم، انتشارات مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • ‌ ابن سینا، حسین بن عبدالله، النجاة، تهران، دانشگاه تهران، بی‌تا.
  • ابن سینا، حسین بن عبدالله، مبدأ و معاد، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک‌گیل، ۱۳۶۳ش.
  • بدوی، عبدالرحمن، موسوعة الفلسفة، قم، ذوی القربی، ۱۴۲۹ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا، قم، انتشارات اسراء، ۱۳۷۸ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین، قم، جامعه المصطفی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
  • عبودیت، عبدالرسول و مجتبی مصباح، مبانی اندیشه اسلامی(۲): خداشناسی (ویراست جدید)، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۵ش.
  • ‌ فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، ارشاد الطالبین، تحقیق سید مهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۵ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، المباحث المشرقیة فی علم الاهیات و الطبیعات، قم، نشر بیدار، ۱۳۷۰ش.
  • فیاضی، غلامرضا، درآمدی بر معرفت‌شناسی، تدوین و نگارش مرتضی رضایی و احمد حسین شریفی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
  • طوسی، خواجه نصیر الدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
  • طوسی، خواجه نصیر الدین، تجرید الاعتقاد، تحقیق حسینی جلالی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح و تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
  • ‌ مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۸ش.
  • مطهری، مرتضی، توحید، تهران، صدرا، بی‌تا.
  • ‌ حسین‌زاده، محمد، «برهان امکان در الهیات اسلامی»،‌ فصلنامه معرفت، شماره ۹۷، بهار ۱۳۷۵ش.
  • ربانی گلپایگانی، علی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۹۷، بهار ۱۳۹۵ش.
  • سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم کلام،‌ قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.

پیوند به بیرون