مناجات

از ويکی شيعه
نسخهٔ تاریخ ‏۵ مارس ۲۰۱۸، ساعت ۱۳:۱۱ توسط Salehi (بحث | مشارکت‌ها) (مناجات‌های ائمه)
پرش به: ناوبری، جستجو
نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

مناجات به معنای رازگویی و عرض نیاز و حاجت به درگاه خدا همراه با شکر او است. مناجات در قرآن در قالب کلماتی مانند «ناجیتم»، «نجواکم» و «نداءً خفیا» به کار رفته و در جوامع روایی احادیثی درباره اهمیت، آداب و شرایط مناجات آمده است. تفاوت دعا و مناجات به حالت بنده در صحبت با خدا بر می‌گردد.
مناجات در سحر، خواندن خدا با الفاظی متناسب با نیاز و درخواست مناجات کننده و داشتن قلبی خاضع از شرایط و آداب مناجات نامیده شده است. مناجات در پذیرش توبه و ایجاد روحیه اخلاص در وجود آدمی موثر است.
مناجات‌های قرآنی، مناجات برخی از پیامبران و مناجات‌های ائمه(ع) از جمله مناجات‌های مشهور معرفی شده است.

مفهوم‌شناسی

مناجات به معنای راز گفتن و گفتگوی پنهانی با کسی، راز و نیاز و نجوی کردن آمده است.[۱] مناجات را به این معنا نیز دانسته‌اند که در مکان بلندی با شخصی به صورت راز خلوت کنی.[۲]
مناجات بیشتر بر سخنانی در قالب نظم و نثر به کار می‌رود که برای رازگویی و عرض نیاز و حاجت به درگاه خداوند همراه با سپاس او استفاده می‌شود و گاه در بردارنده توبه و بازگشت از گناه نیز است.[۳] طبرسی ذیل آیه ۷۸ سوره توبه نجوی را به معنای دوری می‌داند و اینکه مناجات کنندگان برای مناجات از مردم دوری می‌کنند.[۴]
مناجات گاه برای دعاها و اذکاری که سحرهای ماه رمضان برای بیدار کردن مردم خوانده می‌شود، مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۵]
کلمه مناجات در قرآن بکار نرفته است ولی مفهوم آن در کلماتی مانند «نجواکم»، «ناجیتم»[۶] و «نداءً خفیا»[۷] استفاده شده است. در جوامع روایی احادیث و باب‌هایی برای ذکر اهمیت، آداب و شرایط مناجات، همچنین مناجات‌های معروف تدوین شده است.[۸]

تفاوت دعا و مناجات

فرق دعا با مناجات به حالات بنده در مقام صحبت با خدا باز می‌گردد؛ اگر موضوع اعتراف به گناهان یا شدت محبت باشد و حال داعی اقتضای صحبتی آرام و خصوصی داشته باشد، اصطلاح مناجات به کار می رود اما دعا به معنای ندا دادن، دعوت کردن و از کسی یاری خواستن به صورت علنی است.[۹]

آداب

برای مناجات با خداوند رعایت برخی از آداب و آماده‌سازی شرایط مناجات مورد تاکید قرار گرفته شده است.
در تفاسیر از سحر به عنوان بهترین زمان برای مناجات با خداوند نام برده شده است. در این متون با استناد به آیاتی از قرآن از جمله آیه ۱۴۲ سوره اعراف درباره مناجات موسی(ع) با خداوند در وادی طور در شب،[۱۰] آیه ۶۴ سوره فرقان درباره زمان عبادت پروردگار[۱۱] و آیه ۱۶ سوره سجده،[۱۲] شب را برای تقرب به خداوند مناسب‌تر قلمداد کرده‌اند.
از دیگر آداب مناجات را خواندن خداوند با اسما و صفاتی می‌دانند که تناسب با نیاز و درخواست مناجات کننده داشته باشد مثلا زمانی که نیاز به بخشش خداوند وجود دارد او را با صفاتب مانند غفار، ستار یا وهاب بخوانند.[۱۳]
مناجات با الفاظی که خداوند به انسان‌ها تعلیم داده است یا در مناجات‌های ائمه(ع) آمده است، از دیگر آداب مناجات بیان شده است.[۱۴]
در کتاب تحف العقول یکی از توصیه‌ای خداوند به موسی(ع) را داشتن قلبی خاضع و خاشع هنگام مناجات بیان کرده است.[۱۵]

آثار

در کتاب‌های تفسیر و علوم قرآن چند اثر برای مناجات با خداوند ذکر شده است. نقش مؤثر مناجات در پذيرش توبه و آمرزش گناهان و مصونيت از عذاب دوزخ‏،[۱۶] ایجاد روحیه اخلاص در انسان[۱۷] و تاثیر مناجات در رقت قلب، صفای باطن و صلابت روحیه[۱۸] از جمله آثاری است که برای مناجات برشمرده شده است.

مناجات‌های معروف

در میان مناجات‌های متعددی که در کتب دینی و عرفانی وارد شده است برخی از آنها در میان مردم معروف شده‌اند.

مناجات‌ها قرآنی

خداوند در قرآن از زبان بندگان خود جملات و الفاظی را به صورت مناجات بیان کرده است. این مناجات‌ها بیشتر با کلمه «ربنا» آغاز شده و از زبان پیامبران، فرشتگان و بندگان صالح نقل شده است. آیات ۳۸، ۱۹۳ و ۱۹۴ سوره آل‌عمران از جمله این مناجات‌های معروف می‌باشد.[۱۹]

مناجات‌های پیامبران

در قرآن چندین حکایت از مناجات‌های مشهور پیامبران با خداوند ذکر شده است. داستان حضور موسی(ع) در کوه طور و مناجات چهل شبانه او با خداوند،[۲۰] مناجات یونس(ع) در تاریکی‌های دریا و شکم ماهی با پروردگار خود،[۲۱] مناجات یوسف(ع) با خداوند در تنگناهایی که گرفتار آن شده بود،[۲۲] مناجات‌های ابراهیم(ع) در میانه آزمایشات الهی[۲۳] و مناجات‌های داوود(ع) در زبور[۲۴] از جمله مناجات‌های مشهور انبیا الهی با خداوند است که در قرآن به آن اشاره شده است.

مناجات‌های ائمه

در میان دعاهایی که از امامان شیعه رسیده، برخی تعبیر به مناجات شده است. از مناجات‌های مشهور ائمه(ع)، می‌توان به مناجات شعبانیه،[۲۵] مناجات حضرت علی در مسجد کوفه،[۲۶] و مناجات‌های پانزده گانه امام سجاد(ع) از جمله مناجات التائبین، مناجات العارفین، مناجات الخائفین و مناجات المتوسلین اشاره کرد.[۲۷]

مناجات‌های عرفا

در میان عرفا برخی به داشتن مناجات نامه مشهور شده‌اند که از مهم‌ترین این مناجات نامه‌ها می‌توان به مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری[۲۸] در میان گذشتگان و الهی نامه علامه حسن زاده آملی در میان معاصرین اشاره کرد.

پانویس

  1. حمیری، شمس العلوم، ۱۴۲۰ق، ج۱۰، ص۶۵۰۹.
  2. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ۱۴۱۲ق، ص۷۹۳؛ علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۲۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۴۷.
  3. دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه مناجات؛ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۱ش، ذیل واژه مناجات.
  4. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۸۱.
  5. انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۱ش، ذیل واژه مناجات.
  6. سوره مجادله، آیه ۱۲-۱۳.
  7. سوره مریم، آیه ۳.
  8. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۶۰؛ مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ۱۴۰۴ق، ج‏۱۲، ص: ۵۶۲.
  9. طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۱،ص ۴۰۸-۴۰۹؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۴۴-۳۴۵؛ علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۴، ص۷.
  10. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۸، ص۲۳۵؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۳۷.
  11. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۵، ۱۵۰.
  12. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۱۷؛
  13. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۱۰۸.
  14. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲.
  15. ابن شعبه حرانى‏، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۴۹۲.
  16. هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱۶، ص۱۴۴.
  17. امام خمینی، تفسیر سوره حمد، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۶-۱۴۷.
  18. نقی پور فر، پژوهشى پيرامون تدبر در قرآن‏، ۱۳۸۱ش، ص۵۰۶.
  19. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۸۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲.
  20. سوره اعراف، آیه ۱۴۲.
  21. سوره انبیا، آیه ۸۷.
  22. سوره یوسف، آیه ۳۳.
  23. سوره ابراهیم، آیه ۳۴-۴۱؛ شریفی پور، شرح مناجات حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم، ۱۳۹۵ش.
  24. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۲، ص۱۶۱.
  25. ابن طاووس، اقبال الاعمال، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۸۷.
  26. کفعمی، البلد الامین، ۱۴۱۸ق، ص۳۱۹.
  27. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۱، ص۱۴۲-۱۵۳.
  28. انصاری، مناجات نامه، ۱۳۸۲ش.

منابع

  • ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏، تحف العقول، مصحح على اكبر غفارى، قم، جامعه مدرسين‏، ۱۴۰۴ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال‏، تهران، دار الكتب الإسلاميه‏، ۱۴۰۹ق.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۱ش.
  • امام خمینی، روح الله، تفسیر سوره حمد، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، ۱۳۷۵ش.
  • حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء كلام العرب من الكلوم‌، بیروت، دار الفكر المعاصر‌، ۱۴۲۰ق.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • راغب اصفهانی، حسين بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، لبنان- شام، دار العلم- الدار الشامية‌، ۱۴۱۲ق.
  • شریفی پور، فرزانه، شرح مناجات حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم، تهران، مجال، ۱۳۹۵ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار الاحیا التراث العربی، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طريحى، فخر الدين‌، مجمع البحرين‌، تهران، كتابفروشى مرتضوى‌، ۱۴۱۶ق.
  • قرائتی،‌ محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن‏، ۱۳۸۸ش.
  • قرشى، سيد على اكبر‌، قاموس قرآن، تهران، دار الكتب الإسلامية‌، ۱۴۱۲ق.
  • كفعمى، ابراهيم بن على‏، البلد الأمين و الدرع الحصين‏، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات‏، ۱۴۱۸ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح على اكبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول‏، مصحح هاشم ‏رسولى محلاتى، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۴ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
  • نقی پور فر، ولی الله، پژوهشى پيرامون تدبر در قرآن‏، تهران، اسوه، ۱۳۸۱ش.
  • هاشمی رفسنجانی، علی اکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.